Ubezpieczenia jako narzędzie zarządzania ryzykiem

Ryzyko i straty związane z klęskami żywiołowymi są bardzo niepokojące dla społeczeństwa, ponieważ w ostatnich latach wzrosły. Oczekuje się, że wydarzenia te będą się dalej nasilać ze względu na takie czynniki, jak rozwój demograficzny, zmiany użytkowania gruntów, rozwój działalności mieszkaniowej i gospodarczej na obszarach podatnych na klęski żywiołowe oraz prognozowana zmiana klimatu. Dowody wskazują, że zmiana klimatu zwiększyła już częstotliwość i nasilenie niektórych ekstremalnych zdarzeń pogodowych i związanych z klimatem, takich jak susze, fale upałów i silne opady, w kilku regionach Europy. Oczekuje się, że tendencje te utrzymają się, o ile nie zostaną wdrożone skuteczne środki łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej (sprawozdanie EEA nr 15/2017). Ponadto ryzyka wywołane przez klimat będą miały również wpływ na sektor ubezpieczeń i przekształcą go (EIOPA, 2022 r.). W związku z tym coraz większe znaczenie zyskuje wdrożenie kompresyjnego mechanizmu zarządzania ryzykiem (takiego jak ubezpieczenia).

Ubezpieczenie przenosi ryzyko z ubezpieczonego, przedmiotu lub organizacji na ubezpieczyciela. Rekompensata zależy od oceny strat spowodowanych określonymi zdarzeniami niebezpiecznymi, np. utratą plonów w rolnictwie, stratami w domach spowodowanymi powodziami, stratami w lasach spowodowanymi burzami lub pożarami lasów. W ekstremalnych warunkach pogodowych ubezpieczenie jest cennym narzędziem, ponieważ pomaga zapobiec sytuacji, w której straty finansowe nie zamienią się w długoterminowe szkody ekonomiczne. Jeśli dom lub firma zostanie uszkodzona, ubezpieczenie może pokryć koszty odbudowy lub odszkodowania, umożliwiając poszkodowanym szybką regenerację. Zanim ubezpieczenie może zostać zapewnione w przypadku ekstremalnych zdarzeń pogodowych, ubezpieczyciel musi zidentyfikować ryzyko, określić ilościowo, ile szkód może spowodować, i być w stanie ponieść koszty w przypadku wystąpienia ekstremalnego zdarzenia. Wreszcie, aby mieć ubezpieczenie na ekstremalne warunki pogodowe, musi być nieprzewidywalne.  Dokładna godzina i miejsce wydarzenia nie mogą być znane z wyprzedzeniem.

Zielona księga Komisji Europejskiej z 2013 r. w sprawie ubezpieczenia od klęsk żywiołowych i katastrof spowodowanych przez człowieka jest częścią pakietu dotyczącego strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Jego celem jest poprawa sposobu, w jaki ubezpieczyciele zarządzają ryzykiem związanym ze zmianą klimatu, rozszerzenie dostępu do ubezpieczeń od klęsk żywiołowych i uwolnienie pełnego potencjału cen ubezpieczeń i innych produktów finansowych.

W sprawozdaniu Komisji Europejskiej w sprawie ubezpieczenia od ryzyka klęsk żywiołowych związanego z pogodą i klimatem przeanalizowano różne systemy ubezpieczeń ustanowione w kilku państwach członkowskich. Na podstawie ich oceny rynki ubezpieczeń (w różnych krajach i sektorach) można podzielić na trzy szerokie grupy:

• Dobrowolny rynek ubezpieczeń: Na tym rynku ubezpieczający decydują, czy wykupić ochronę ubezpieczeniową, a ubezpieczyciele decydują, czy zapewnią ochronę ubezpieczeniową.
• Rynek ubezpieczeń półdobrowolnych jest podobny do rynku ubezpieczeń dobrowolnych, na którym zarówno ubezpieczyciel, jak i ubezpieczający mogą zdecydować się na uczestnictwo. Mogą jednak wystąpić pośrednie naciski, takie jak wymogi ze strony kredytodawców hipotecznych lub nieformalne umowy, które zachęcają osoby fizyczne do udziału w rynku ubezpieczeń.
• Rynki obowiązkowe: Na tym rynku ubezpieczyciel lub ubezpieczający są prawnie zobowiązani do uczestnictwa. Na przykład ubezpieczyciele mogą być prawnie zobowiązani do oferowania ochrony przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi, a ubezpieczający mogą być zobowiązani przez prawo do zakupu ubezpieczenia przeciwpożarowego, które obejmuje ochronę przed ekstremalnymi zdarzeniami pogodowymi.

Niektóre kraje (np. Francja, Szwajcaria) posiadają państwowe lub quasi-państwowe ubezpieczenie monopolistyczne, podczas gdy inne kraje (np. Niemcy, Włochy, Zjednoczone Królestwo) mają komercyjnie zorganizowane „rozwiązania na wolnym rynku”, które są systematycznie łączone z doraźną pomocą finansowaną przez państwo. Inne kraje (np. Austria, Dania) dysponują publicznymi funduszami na wypadek klęsk żywiołowych finansowanymi z pieniędzy podatników, a jeszcze inne dysponują różnymi mieszanymi rozwiązaniami prywatnych ubezpieczycieli uzupełnionymi publicznymi funduszami na wypadek klęsk żywiołowych (np. Belgia, Niderlandy, Norwegia) (Schwarze i in., 2009). Hiszpania posiada program partnerstwa publiczno-prywatnego, w ramach którego podmiot publiczny (Consorcio de Compensación de Seguros – CSS) pokrywa nadzwyczajne ryzyko klimatyczne (i inne) i pobiera składki poprzez proporcjonalną dopłatę zawartą w fakturach przedsiębiorstw prywatnych (EEA, 2017 r.).

Ubezpieczenie od ryzyka związanego z klimatem szybko staje się priorytetem dla osób fizycznych i firm. Praktyka zarządzania przedsiębiorstwem naturalnie wiąże się ze strategiami dywersyfikacji ryzyka. W związku z rosnącym znaczeniem ryzyka związanego z klimatem, jeśli chodzi o szkody w aktywach rzeczowych i zakłócenia działalności gospodarczej, zaleca się, aby firmy rozważyły wykupienie polis ubezpieczeniowych na wypadek klęsk żywiołowych lub innych skutków klimatycznych, które mogą mieć wpływ na ich działalność.

Zainteresowane strony, takie jak właściciele aktywów publicznych, rolnicy, prywatni właściciele nieruchomości i podmioty gospodarcze, mogą wpływać na zarządzanie ryzykiem w sektorze ubezpieczeń. Tworzą zachęty lub wymagania, które pomagają zmniejszyć wpływ ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Jednym z przykładów jest sygnalizacja cen: jeśli właściciele domów wzmocnią swoje dachy przed gradobiciem, mogą zapłacić niższą składkę ubezpieczeniową lub mieć mniejszy udział własny. Innym przykładem jest uwzględnienie wymogów odporności w polisach ubezpieczeniowych; jeśli ubezpieczający nie podejmie kroków w celu zmniejszenia ryzyka, jego wypłata może być niższa.

W różnych krajach funkcjonuje system „gwarancji państwowych”, w ramach którego „fundusz na wypadek klęsk żywiołowych” pomaga pokryć szkody przekraczające określony próg. Gwarantuje to, że prywatni ubezpieczyciele pozostają stabilni finansowo i mogą oferować przystępne składki. Może to jednak zmniejszyć zachętę do podjęcia ubezpieczenia, zwłaszcza poza obszarami najwyższego ryzyka. W takich przypadkach może nie działać prawidłowo, a składki mogą stać się zbyt drogie dla większości ludzi.

Wyniki systemu ubezpieczeniowego zależą głównie od długoterminowych kosztów i korzyści ubezpieczenia, które pozostają kluczowym wskaźnikiem. W przypadku zmiany klimatu te koszty i korzyści należy rozpatrywać w połączeniu z szeroką gamą narzędzi zarządzania ryzykiem (zapobieganie, ochrona, wczesne ostrzeganie). Cele zarządzania ryzykiem zależą od oczekiwań, jakie mogą mieć rządy, ubezpieczeni lub ubezpieczyciele. System ubezpieczeń oparty na solidarności (ze wsparciem publicznym i indywidualnym wkładem opartym na dochodach) osiągnie maksymalną ochronę ubezpieczeniową w celu równomiernego podziału ryzyka. Ubezpieczenie zarządzania ryzykiem klimatycznym zwiększy świadomość ryzyka i zapewni zachęty do zwiększania odporności za pomocą środków przystosowawczych.

Istnieją jednak również głosy, że ubezpieczenia są niedostosowawcze, ponieważ systemy ubezpieczeń zwiększają narażenie i podatność na zagrożenia, ponieważ mogą sprzyjać działaniom, które zachowują status quo, zamiast umożliwiać zachowania adaptacyjne, takie jak adaptacja transformacyjna (np. O’Hare i in., 2015 r.). W tej perspektywie ubezpieczenie należy postrzegać jako część szerszego podejścia do zarządzania ryzykiem i dostosowywania się do niego.

Firmy ubezpieczeniowe rozkładają ryzyko finansowe na wszystkich ubezpieczających, a poprzez pobieranie wyższych składek za wyższe ryzyko zachęcają osoby fizyczne do podjęcia kroków w celu zmniejszenia własnego ryzyka. Pomoże to obniżyć koszty szkód, jeśli zdarzy się zdarzenie. Ubezpieczenia stają się jednak mniej atrakcyjne dla gospodarstw domowych lub rolników obarczonych wysokim ryzykiem, gdy składki odzwierciedlają ryzyko bazowe. Jednocześnie, chociaż ubezpieczający o niższym ryzyku mają słabszą motywację do ograniczania ryzyka, są bardziej skłonni do zakupu ubezpieczenia, ponieważ składki są bardziej przystępne cenowo.

Ten kompromis między przystępnością cenową składek a zachętami do ograniczania ryzyka jest ważny, ale trudny do zrównoważenia i często mają na niego wpływ różne cele zarządzania ryzykiem poszczególnych krajów lub grup zainteresowanych stron.

Unijna dyrektywa Wypłacalność II (2009/138/WE) kodyfikuje i harmonizuje unijne rozporządzenie w sprawie ubezpieczeń. Dotyczy to przede wszystkim wysokości kapitału, jaki muszą posiadać unijne zakłady ubezpieczeń, aby zmniejszyć ryzyko niewypłacalności. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 267/2010 z dnia 24 marca 2010 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień, decyzji i praktyk uzgodnionych w sektorze ubezpieczeń przyznaje wyłączenie ze stosowania reguł konkurencji w odniesieniu do niektórych rodzajów porozumień w sektorze ubezpieczeń.

Systemy ubezpieczeń funkcjonują normalnie tak długo, jak długo umowa jest zawierana między ubezpieczycielem a ubezpieczoną pozycją. Większość umów ma roczny okres obowiązywania i jest corocznie odnawiana, w tym zmiana umowy, taka jak składka ubezpieczeniowa.