Ubezpieczenia jako narzędzie zarządzania ryzykiem

Ryzyko i straty związane z klęskami żywiołowymi są bardzo niepokojące dla społeczeństwa, ponieważ w ostatnich latach wzrosły. Oczekuje się, że wydarzenia te będą się dalej nasilać ze względu na takie czynniki, jak rozwój demograficzny, zmiany użytkowania gruntów, rozwój działalności mieszkaniowej i gospodarczej na obszarach podatnych na klęski żywiołowe oraz prognozowana zmiana klimatu. Dowody wskazują, że zmiana klimatu zwiększyła już częstotliwość i nasilenie niektórych ekstremalnych zdarzeń pogodowych i związanych z klimatem, takich jak susze, fale upałów i silne opady, w kilku regionach Europy. Oczekuje się, że tendencje te utrzymają się, o ile nie zostaną wdrożone skuteczne środki łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej (sprawozdanieEEA nr 15/2017). Ponadto ryzyka wywołane przez klimat będą miały również wpływ na sektor ubezpieczeń i przekształcą go (EIOPA, 2022 r.). W związku z tym coraz większe znaczenie zyskuje wdrożenie kompresyjnego mechanizmu zarządzania ryzykiem (takiego jak ubezpieczenia).

Ubezpieczenie przenosi ryzyko z ubezpieczonego, przedmiotu lub organizacji na ubezpieczyciela. Rekompensata zależy od oceny strat spowodowanych określonymi zdarzeniami niebezpiecznymi, np. utratą plonów w rolnictwie, stratami w domach spowodowanymi powodziami, stratami w lasach spowodowanymi burzami lub pożarami lasów. W ekstremalnych warunkach pogodowych ubezpieczenie jest cennym narzędziem, ponieważ pomaga zapobiec sytuacji, w której straty finansowe nie zamienią się w długoterminowe szkody ekonomiczne. Jeśli dom lub firma zostanie uszkodzona, ubezpieczenie może pokryć koszty odbudowy lub odszkodowania, umożliwiając poszkodowanym szybką regenerację. Zanim ubezpieczenie może zostać zapewnione w przypadku ekstremalnych zdarzeń pogodowych, ubezpieczyciel musi zidentyfikować ryzyko, określić ilościowo, ile szkód może spowodować, i być w stanie ponieść koszty w przypadku wystąpienia ekstremalnego zdarzenia. Wreszcie, aby mieć ubezpieczenie na ekstremalne warunki pogodowe, musi być nieprzewidywalne.  Dokładna godzina i miejsce wydarzenia nie mogą być znane z wyprzedzeniem.

Zielona księga Komisji Europejskiej z 2013 r. w sprawie ubezpieczenia od klęsk żywiołowych i katastrof spowodowanych przez człowieka jest częścią pakietu dotyczącego strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Jego celem jest poprawa sposobu, w jaki ubezpieczyciele zarządzają ryzykiem związanym ze zmianą klimatu, rozszerzenie dostępu do ubezpieczeń od klęsk żywiołowych i uwolnienie pełnego potencjału cen ubezpieczeń i innych produktów finansowych.

W sprawozdaniu Komisji Europejskiej w sprawie ubezpieczenia od ryzyka klęsk żywiołowych związanego z pogodą i klimatem przeanalizowano różne systemy ubezpieczeń ustanowione w kilku państwach członkowskich. Na podstawie ich oceny rynki ubezpieczeń (w różnych krajach i sektorach) można podzielić na trzy szerokie grupy:

• Rynek ubezpieczeń dobrowolnych: Na tym rynku ubezpieczający decydują, czy wykupić ochronę ubezpieczeniową, a ubezpieczyciele decydują, czy zapewnią ochronę ubezpieczeniową.
• Rynek ubezpieczeń półdobrowolnych: Jest on podobny do rynku dobrowolnego, na którym zarówno ubezpieczyciel, jak i ubezpieczający mogą zdecydować się na udział. Mogą jednak wystąpić pośrednie naciski, takie jak wymogi ze strony kredytodawców hipotecznych lub nieformalne umowy, które zachęcają osoby fizyczne do udziału w rynku ubezpieczeń.
• Rynki obowiązkowe: Na tym rynku zarówno ubezpieczyciel, jak i ubezpieczający są prawnie zobowiązani do uczestnictwa. Na przykład ubezpieczyciele mogą być prawnie zobowiązani do oferowania ochrony przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi, a ubezpieczający mogą być zobowiązani przez prawo do zakupu ubezpieczenia przeciwpożarowego, które obejmuje ochronę przed ekstremalnymi zdarzeniami pogodowymi.

Niektóre kraje (np. Francja, Szwajcaria) posiadają państwowe lub quasi-państwowe ubezpieczenie monopolistyczne, podczas gdy inne kraje (np. Niemcy, Włochy, Zjednoczone Królestwo) mają komercyjnie zorganizowane „rozwiązania na wolnym rynku”, które są systematycznie łączone z doraźną pomocą finansowaną przez państwo. Inne kraje (np. Austria, Dania) dysponują publicznymi funduszami na wypadek klęsk żywiołowych finansowanymi z pieniędzy podatników, a jeszcze inne dysponują różnymi mieszanymi rozwiązaniami prywatnych ubezpieczycieli uzupełnionymi publicznymi funduszami na wypadek klęsk żywiołowych (np. Belgia, Niderlandy, Norwegia) (Schwarze i in., 2009). Hiszpania posiada program partnerstwa publiczno-prywatnego, w ramach którego podmiot publiczny (Consorcio de Compensación de Seguros – CSS) pokrywa nadzwyczajne ryzyko klimatyczne (i inne) i pobiera składki poprzez proporcjonalną dopłatę zawartą w fakturach przedsiębiorstw prywatnych (EEA, 2017r.).

Ubezpieczenie od ryzyka związanego z klimatem szybko staje się priorytetem dla osób fizycznych i firm. Praktyka zarządzania przedsiębiorstwem naturalnie wiąże się ze strategiami dywersyfikacji ryzyka. W związku z rosnącym znaczeniem ryzyka związanego z klimatem, jeśli chodzi o szkody w aktywach rzeczowych i zakłócenia działalności gospodarczej, zaleca się, aby firmy rozważyły wykupienie polis ubezpieczeniowych na wypadek klęsk żywiołowych lub innych skutków klimatycznych, które mogą mieć wpływ na ich działalność.