Kontrola zatrucia ciguatera na Wyspach Kanaryjskich, Hiszpania

Zatrucie Ciguatera (CP) jest spowodowane jedzeniem ryb, które nagromadziły cyguatoksyny w łańcuchu pokarmowym z powodu obecności niektórych toksycznych mikroalg (Gambierdiscus spp. i Fukuyoa spp.). Tradycyjne regiony endemiczne dla ryb ciguatoksycznych obejmują obszary Morza Karaibskiego oraz Oceanu Spokojnego i Oceanu Indyjskiego. Gatunki ryb najczęściej kojarzone z przypadkami ciguatera to barracuda, grouper, amberjack, red snapper, moray eel, hogfish, makrela, surgeonfish i papugfish.

W Europie Gambierdiscus i Fukuyoa spp występują na hiszpańskich i portugalskich wyspach atlantyckich, a także na kilku wyspach śródziemnomorskich, w tym na Krecie, Cyprze i Balearach, zgodnie z projektem Eurocigua (2016–2021), współfinansowanym przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności i hiszpański Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (AESAN). W ramach protokołu CTX opracowanego przez Dyrekcję Generalną ds. Rybołówstwa Wysp Kanaryjskich 13% z 8 828 niektórych ryb złowionych na Wyspach Kanaryjskich przez sektor rybołówstwa profesjonalnego uzyskało wynik dodatni w kierunku CTX i zostało usuniętych przez upoważnionych przetwórców (DG ds. Rybołówstwa, dane nieopublikowane).

Ciguatoksyny nie są niszczone przez gotowanie lub zamrażanie ryb. Ponadto toksyny są bezbarwne, bezwonne i bez smaku, co uniemożliwia ich wykrycie podczas jedzenia. Objawy CP mogą obejmować nudności, wymioty, biegunkę, skurcze brzucha, uczucie pieczenia warg, języka i kończyn (również w odpowiedzi na zimny bodziec), metaliczny smak w jamie ustnej, ból stawów i mięśni, swędzenie skóry, osłabienie mięśni, niewyraźne widzenie, bolesny stosunek, niskie ciśnienie krwi i powolne tętno. Objawy neurologiczne zwykle ustępują w ciągu kilku tygodni, chociaż niektóre objawy mogą trwać miesiące. Chociaż CP rzadko kończy się zgonem, ciężkie przypadki mogą prowadzić do śmierci (ECDC, 2021 r.).

Podczas gdy ogniska zatrucia ciguatera w krajach Europy kontynentalnej były związane ze spożyciem importowanych ryb, autochtoniczne ogniska odnotowano na Wyspach Kanaryjskich i Maderze. Na Wyspach Kanaryjskich w latach 2008–2023 wystąpiły 22 autochtoniczne ogniska choroby, w których ucierpiało 129 osób.

W zmieniającym się klimacie przewiduje się, że temperatury powierzchni morza wzrosną o 0,4–1,4 stopnia Celsjusza do połowy XXI wieku. Prawdopodobnie zwiększy to tempo wzrostu toksycznych mikroalg, co doprowadzi do większej gęstości populacji. Przewiduje się również rozszerzenie zasięgu o kilka stopni szerokości geograficznej, w przypadku gdy spełnione są wymogi siedliska specyficzne dla danego gatunku (np. temperatura, odpowiednie podłoże, niskie turbulencje, światło, zasolenie, pH) (Tester i in., 2020). W 2017 r. Gambierdiscus zidentyfikowano po raz pierwszy na Balearach, potwierdzając obecność tych toksycznych mikroalg w zachodniej części Morza Śródziemnego (Diogène i in., 2021). Rosnąca gęstość i zakres toksycznych mikroalg może oznaczać, że w przyszłości CP będzie bardziej rozpowszechniony w Europie.

Celem inicjatyw realizowanych na Wyspach Kanaryjskich jest zmniejszenie liczby przypadków zatrucia ciguatera i ograniczenie ryzyka wystąpienia ognisk choroby.

Wdrożono dwa główne działania mające na celu ograniczenie ryzyka zatrucia ciguatera na Wyspach Kanaryjskich: monitorowanie obecności ciguatoksyn u niektórych ryb, w tym zatrucia ciguatera jako choroby podlegającej zgłoszeniu.

1) Kontrola połowów ryb w odniesieniu do ciguatoksyn w rybołówstwie

Od czerwca 2009 r. Dyrekcja Generalna ds. Rybołówstwa rządu Wysp Kanaryjskich stosuje protokół w celu określenia obecności lub braku cyguatoksyny u niektórych gatunków, które przekraczają określoną wagę, przed sprzedażą. Protokół ten, w załączeniu, jest obowiązkowy dla sektora rybołówstwa na małą skalę (świeże ryby) na Wyspach Kanaryjskich. Rybacy rekreacyjni są informowani o CP i istnieniu tego protokołu (gatunki i wagi). Zachęca się je, ale nie zobowiązuje do stosowania protokołu do złowionych gatunków przed ich spożyciem (zob. załączona broszura).

Gatunki docelowe i wagi progowe zostały wybrane przez grupę ekspertów (weterynarzy, toksykologów, biologów morskich, specjalistów w dziedzinie rybołówstwa i zdrowia publicznego). Obecnie monitorowane gatunki (i masy): bursztynowce (Seriola spp.) – 12 kg; dusky grouper (Epinephelus marginatus)– 12 kg; karmazyn (Pomatomus saltatrix)– 9 kg; wyspa grouper (Mycteroperca fusca)– 7 kg; i wahoo (Acanthocybium solandri)– 35 kg.

W 2022 r. ustanowiono kryteria wprowadzania zmian w monitorowanych gatunkach i masie. Nowy gatunek może zostać włączony tylko wtedy, gdy był źródłem potwierdzonego autochtonicznego przypadku CP, a ryby zostały złowione w wodach Kanaryjskich. Ponadto limit wagowy obecnie uwzględnionych gatunków może zostać obniżony w jednej z tych dwóch sytuacji: (i) jeżeli ryba poddana badaniu na obecność ciguatoksyny z wynikiem dodatnim przekracza limit wagowy o maksymalnie 500 gr i wykazuje wysoką toksyczność, lub (ii) jeżeli ryba złowiona w wodach Kanaryjskich, która ważyła poniżej limitu wagowego, była źródłem potwierdzonego autochtonicznego przypadku ciguatera, w którym to przypadku nowy limit wagowy zostałby ustalony na poziomie wagi tej konkretnej ryby. 

2) W tym zatrucie ciguatera jako choroba podlegająca zgłoszeniu.

Od 2015 r. zatrucie ciguatera jest obowiązkową chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania na Wyspach Kanaryjskich. Jest to jedyne miejsce w UE i jedno z niewielu na świecie (w tym na Florydzie, Hawajach i w Hongkongu), gdzie lekarze diagnozujący zatrucie muszą zgłosić chorobę. Lekarze, wpisując ciguatera jako przyczynę zatrucia do dokumentacji klinicznej pacjenta w publicznym systemie opieki zdrowotnej, automatycznie otrzymują powiadomienie o wypełnieniu formularza zgłoszeniowego. W związku z tym organy ds. zdrowia publicznego mogą dalej badać i potwierdzać sprawę. Prywatni lekarze mogą pobrać ten sam formularz i wysłać go do organów zdrowia publicznego pocztą elektroniczną.

W ostatnich latach liczba przypadków zatrucia ciguatera zmniejszyła się na Wyspach Kanaryjskich. Chociaż może to być wynikiem wdrożonych środków kontroli, spadek ten może być również związany z pandemią COVID-19 lub niską świadomością pracowników służby zdrowia, którzy nie zgłaszają choroby.

W program kontroli ryb zaangażowane są następujące zainteresowane strony:

• DG ds. Rybołówstwa, rząd Wysp Kanaryjskich: administracja publiczna posiadająca kompetencje w dziedzinie rybołówstwa.
• Gestión del Medio Rural de Canarias (Zarządzanie środowiskiem wiejskim Wysp Kanaryjskich) GMR Canarias, S.A.U.: podmiot publiczny należący do GDF zapewniający wsparcie w zarządzaniu protokołem.
• Dyrekcja Generalna ds. Zdrowia Publicznego (DG ds. Zdrowia Publicznego), rząd Wysp Kanaryjskich: administracja publiczna posiadająca kompetencje w zakresie zdrowia publicznego (w szczególności departamenty ds. bezpieczeństwa żywności i epidemiologii).
• Uniwersytet Zdrowia Zwierząt i Bezpieczeństwa Żywności (IUSA-ULPGC): laboratorium odpowiedzialne za analizę ryb w ramach urzędowego monitorowania CP.
• Sektor rybołówstwa profesjonalnego na małą skalę (świeże ryby): trzydzieści stowarzyszeń uczestniczących w pobieraniu próbek na ośmiu wyspach.

DG ds. Rybołówstwa i GMR, laboratorium IUSA-ULPGC oraz profesjonalny sektor rybołówstwa są zaangażowane w przygotowywanie próbek ryb i zarządzanie nimi oraz pozostają w codziennym bliskim kontakcie za pośrednictwem systemu narzędzi internetowych służących do identyfikowalności.

DG ds. Rybołówstwa i DG ds. Zdrowia Publicznego regularnie informują o wszystkich informacjach niezbędnych do jak najlepszego stosowania obu protokołów (w zakresie rybołówstwa i zdrowia). W niedalekiej przyszłości powołany zostanie stały panel ekspertów, który będzie pomagał w procesie decyzyjnym dotyczącym protokołu połowowego.

Aby lepiej zrozumieć ryzyko związane z CP w Europie, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) i hiszpański Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (AESAN) wspólnie finansowały projekt EuroCigua w okresie od czerwca 2016 r. do stycznia 2021 r. Projekt miał na celu określenie rozprzestrzeniania się i głównych cech ciguatera w Europie; pomiar poziomu biotoksyn w mikroalgach i rybach; oraz opracowanie metod analitycznych w celu scharakteryzowania tych toksyn (EFSA).

Pomimo coraz większej liczby dowodów naukowych i zainteresowania mediów świadomość społeczna tego problemu pozostaje niska. Według badania z 2018 r. nieco ponad 10% ludności Wysp Kanaryjskich miało pewną świadomość występowania ciguatera, a mniej niż 4% wiedziało o przypadkach zatruć na Wyspach Kanaryjskich. Wśród respondentów 82% chciało otrzymywać więcej informacji na temat ciguatera, głównie za pośrednictwem telewizji i sieci społecznościowych. Publiczne plany informowania i monitorowania mają zasadnicze znaczenie dla poprawy praktyki oceny podatności na zagrożenia dla bezpieczeństwa żywnościowego i zmniejszenia ryzyka CP. Konieczne jest zatem zaprojektowanie programu w ramach komunikacji ryzyka, aby wiedzieć, czy odbiorcy otrzymują, rozumieją i odpowiednio reagują (Bilbao-Sieyro i in., 2019).

W ramach projektu EuroCigua (2016–2021) laboratorium IUSA-ULPGC otrzymało wsparcie naukowe i techniczne na potrzeby analiz od Europejskiego Laboratorium Referencyjnego ds. Toksyn Morskich (Vigo) oraz Instytutu Badań i Technologii Rolno-Spożywczych (IRTA). Doprowadziło to do harmonizacji różnych protokołów. W związku z tym udział w projekcie badawczym miał bezpośredni wpływ na poprawę codziennej działalności prowadzonej w ramach programu kontroli urzędowych. Projekt umożliwił również bezpośredni i pośredni kontakt z siecią troficzną, analizując sytuację różnych gatunków ryb, pod kątem ich wkładu w utrzymanie ciguatoksyn w środowisku morskim.

Ponadto dzięki projektowi EuroCigua i współpracy z Dyrekcją Generalną ds. Rybołówstwa Rządu Kanaryjskiego 46 ryb ciguatoksycznych objętych kontrolą urzędową CP było dostępnych do prac laboratoryjnych. Ryby poddano nekropsji w zakładach IUSA, a 660 kg mięśni i wątroby dostarczono na uniwersytet w Vigo w celu przygotowania materiałów referencyjnych dotyczących ciguatoksyny (Castro i in., 2022 r.), których przyszła dostępność będzie korzystna dla laboratoriów na całym świecie zajmujących się wykrywaniem ciguatoksyny.

Projekt EuroCigua doprowadził do utworzenia sieci współpracy różnych prestiżowych instytucji międzynarodowych zaangażowanych w rozwój wiedzy na temat warunków środowiskowych toksyn ciguatera.

Działania DGP-GMR są finansowane z Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego (EFMR 2014–2020) oraz Europejskiego Funduszu Morskiego, Rybackiego i Akwakultury (EFMRA 2021–2027). Obecnie prowadzone jest również badanie dotyczące wpływu gospodarczego na sektor rybołówstwa (finansowane ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) i INTERREG V-A Hiszpania-Portugalia MAC 2014-2020). Koszty działań podjętych przez Dyrekcję Generalną ds. Zdrowia Publicznego uwzględniono w budżecie ogólnym na 2023 r.

Główną korzyścią płynącą ze środków kontroli jest zwiększenie bezpieczeństwa żywności. Korzyścią dla lokalnych połowów jest to, że zgodnie z protokołem badania toksyny ciguatera 7 717 (87 %) dużych ryb dotarło do łańcucha handlowego z potwierdzonym bezpieczeństwem żywnościowym. Obowiązujące środki kontroli ciguatera pozwoliły uniknąć zakazów połowów ryb.

Zatrucie Ciguatera stało się chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania na Wyspach Kanaryjskich w wyniku wejścia w życie zmiany obowiązującego prawa krajowego w 2015 r. (3992 ORDEN z dnia 17 sierpnia 2015 r. w sprawie ustanowienia sieci nadzoru epidemiologicznego na Wyspach Kanaryjskich). Przepisy te stanowią, że każdy przypadek CP diagnozowany przez lekarza należy zgłosić organowi ds. zdrowia publicznego w ciągu 24 godzin od diagnozy, w tym dane identyfikacyjne pacjenta i lekarza powiadamiającego oraz kliniczną prezentację zatrucia.

Protokół wykrywania CTX został zastosowany od 2009 roku w drodze rozdzielczości. Protokół ten jest obowiązkowy dla wszystkich podmiotów zajmujących się tradycyjnym łodziowym rybołówstwem przybrzeżnym. Obecnie obowiązuje rezolucja DG ds. Rybołówstwa z sierpnia 2022 r. 

Program monitorowania mający na celu stwierdzenie obecności lub braku ciguatoksyny u ryb funkcjonuje od 2009 r., ale w 2011 r. zmieniono metodykę wykrywania CTX. Obowiązek zgłaszania CP Urzędowi Zdrowia Publicznego obowiązuje od 2015 r.  Podnoszenie świadomości jest procesem ciągłym, a działania ukierunkowane na informowanie ludzi i pracowników służby zdrowia zaplanowano na lata 2023 i 2024.

Projekt Eurocigua był realizowany w latach 2016–2020. Projekt Eurocigua II rozpoczął się w 2022 r. i będzie trwał do 2025 r.

System nadzoru nie ma z góry określonego okresu eksploatacji. Planuje się, że będzie on stale wdrażany przez rząd Wysp Kanaryjskich i będzie skuteczny w perspektywie długoterminowej.

Isabel Falcón Garcia,

Preventive Medicine and Public Health Specialist, Epidemiology and Prevention Service, Canary Islands General-Directorate of Public Health

ifalgar@gobiernodecanarias.org

María Teresa Mendoza Jiménez

Veterinary, Directorate-General for Fisheries

mmenjime@gobiernodecanarias.org

Diogene i in., 2021. Ocena ciguatoksyn w owocach morza i środowisku w Europie.

Canals i in., 2021. Charakterystyka ryzyka zatrucia ciguatera w Europie

Castro i in., 2022. Przygotowanie materiałów referencyjnych dla ciguatoksyny z Wysp Kanaryjskich (Hiszpania) i Archipelagu Madery (Portugalia) Ryby

Bilbao-Sieyro i in., 2019 r. Zdobył wiedzę na temat zatrucia ryb Ciguatera w populacji Wysp Kanaryjskich.