Zestaw narzędzi do transgranicznego zarządzania kryzysowego zasobami wodnymi w dorzeczu rzeki Sawy

Dorzecze rzeki Sawy w Europie Południowo-Wschodniej obejmuje prawie 100 000 km2 (tj. 12% większego dorzecza Dunaju, do którego należy) i rozciąga się na 6 krajów, tj. Albanię, Bośnię i Hercegowinę, Chorwację, Czarnogórę, Serbię i Słowenię. Dział wodny obejmuje obszary wiejskie, a także wiele dużych miast (takich jak Belgrad, Lublana, Sarajewo i Zagrzeb) i przyjmuje około 9 milionów ludzi.

Basen i jego ludność są zagrożone coraz częstszymi ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi i powodziami, co zagraża bezpieczeństwu ludzi i źródłom utrzymania. Silne opady i katastrofalne powodzie wiosną 2014 r. spowodowały 79 ofiar śmiertelnych i dotknęły ponad 2,5 mln osób w wyniku szkód majątkowych, strat ekonomicznych i ewakuacji. Szkody oszacowano na 3,8mld EUR ( ICPDR i ISRBC, 2015 r.).

Ponadto spływ zanieczyszczeń z powodzi w dorzeczu rzeki Sawy stanowi poważne zagrożenie zarówno dla środowiska, jak i dla zdrowia ludzkiego. Wody powodziowe zawierają mieszankę osadów, gruzu, składników odżywczych i chemikaliów z gruntów rolnych, w tym gnojowicy i pestycydów, zanieczyszczając drogi wodne osadami. Ponadto szkody strukturalne w infrastrukturze w obrębie działu wodnego i działania związane z odbudową po powodziach mogą powodować uwalnianie substancji niebezpiecznych do rzek[1]. Stanowi to zagrożenie zarówno dla środowiska, jak i dla ludzi. Spożycie patogenów lub metali ciężkich z zanieczyszczonej wody lub źródeł żywności zwiększa ryzyko zagrożeń dla zdrowia, takich jak choroby przewodu pokarmowego, a w perspektywie długoterminowej zaburzenia układu krążenia, rak, cukrzyca i uszkodzenie nerek (Rehman i in., 2017).

Europa Południowo-Wschodnia jest bardzo podatna na powodzie spowodowane zmianą klimatu. Przewiduje się,że prognozowany wzrost opadów jeszcze bardziej nasili zagrożenia powodziowe w Europie Wschodniej ( Bednar-Friedl i in., 2022 r.),przy czym w latach 2011–2040 prognozuje się o 13 % wyższe szczyty powodzi w porównaniu z obecnymi (1990–2013), a w latach 2071–2100 – o 23 % wyższe szczyty (De Roo i in., 2016 r.). Oczekuje się, że zwiększone ryzyko powodziowe będzie największe w górnej części dorzecza oraz w głównych dopływach, tj. rzekach Kupa, Una i Bosna (De Roo i in., 2016). Ponadto czynniki społeczno-ekonomiczne w dorzeczu rzeki Sawy, takie jak kryzys finansowy z 2007 r. i wysoka migracja między obszarami wiejskimi i miejskimi, doprowadziły do starzenia się społeczeństwa, nieodpowiedniej infrastruktury gospodarki wodnej i braku mieszkań odpornych na zmianę klimatu, co sprawia, że ludność jest narażona na zagrożenia (UNESCO, 2023 r.; Bank Światowy, 2015 r.).

[1] takie jak powodzie z 2014 r. spowodowane uwolnieniem gnojowicy przez uszkodzoną kopalnię antymonu Stolice w strumieniu Kostajnik oraz pompowaniem wody z zalanej kopalni węgla Tamnava-Zapadno polje do rzeki Kolubara (RepublikaSerbii, 2014 r.)

Celem wdrożenia narzędzi zarządzania kryzysowego w zakresie wody (WACOM) w ramach umowy ramowej w sprawie dorzecza Sawy (FASBR) jest poprawa współpracy transgranicznej w całym dorzeczu Sawy i jego systemach zarządzania w celu zmniejszenia zagrożeń dla środowiska i zdrowia publicznego związanych z powodziami i przypadkowym zanieczyszczeniem.

Cele szczegółowe obejmują:

• Radzenie sobie z powodziami i przypadkowym zanieczyszczeniem u źródła problemów, a nie dalej w dół rzeki w innej jurysdykcji;
• poprawa wymiany informacji i koordynacji mechanizmów reagowania na powodzie i zanieczyszczenia w górnym i dolnym biegu rzeki, a tym samym poprawa ich wydajności i skuteczności;
• połączenie państw i sektorów zaangażowanych w zarządzanie klęskami żywiołowymi związanymi z wodą, gospodarkę wodną i żeglugę;
• Określenie i zaangażowanie kluczowych podmiotów docelowych w celu zwiększenia świadomości i poprawy ochrony dróg wodnych, stref narażonych na powodzie, infrastruktury, źródeł utrzymania i zdrowia ludzkiego.

Międzynarodowa Komisja ds. Dorzecza Sawy (ISRBC)ułatwiła – w ramach umowy ramowej w sprawie dorzecza Sawy (FASRB)– opracowanie i wdrożenie zestawu narzędzi służących wspieraniu współpracy transgranicznej w zakresie gospodarowania zasobami wodnymi. Zestaw rozwiązań obejmuje trzy komponenty kluczowe dla zarządzania kryzysowego w zakresie wody, tj. orientację sytuacyjną, komunikację i prognozowanie. Zestaw narzędzi uwzględnia różnorodność potencjalnych reakcji na katastrofy wodne i zaangażowanych podmiotów oraz obejmuje (i) platformę wymiany wiedzy w czasie rzeczywistym w celu koordynacji reagowania na wypadki transgraniczne, (ii) oparty na GIS model całego dorzecza przedstawiający powodzie i zanieczyszczenia w czasie rzeczywistym i hipotetyczne oraz (iii) katalog najlepszych praktyk w zakresie wykorzystania opracowanego zestawu narzędzi w zarządzaniu klęskami żywiołowymi:

1. 1. Transnarodowe narzędzie koordynacji incydentów[1]jest internetowym, scentralizowanym systemem zgłaszania incydentów, umożliwiającym sprawną i skuteczną komunikację i wymianę wiedzy między zainteresowanymi stronami w czasie rzeczywistym. System umożliwia zainteresowanym stronom zaangażowanym w łagodzenie transgranicznego incydentu powodziowego lub zanieczyszczenia udokumentowanie wszystkich zadań i działań personelu w jednej bazie danych. Narzędzie to jest zgodne ze standardami systemu dowodzenia incydentami na potrzeby zarządzania kryzysowego opracowanymi w ramach amerykańskiego krajowego systemu zarządzania incydentami (ICS/NIMS). W przypadku zdarzenia zainteresowane strony składają sprawozdania z działalności do bazy danych zawierającej wszystkie informacje na temat incydentu, tj. wszystkie „aktywowanesiedziby”i osoby zaangażowane w reagowanie na klęski i katastrofy, numery kontaktowe oraz działania, które podejmują.
   2. Transnarodowe narzędzie orientacji sytuacyjnej integruje dynamiczne informacje z różnych szczebli rządowych i organów odpowiedzialnych za zarządzanie powodzią lub zanieczyszczeniem. Narzędzie to uzupełnia ponadnarodowe narzędzie koordynacji incydentów o dodatkowe informacje ogólne i przegląd znaczących incydentów. Organy przekazują informacje o zdarzeniu za pośrednictwem wspólnego wzoru sprawozdania, aby informować o różnych wprowadzonych środkach i identyfikować działania wymagające koordynacji transnarodowej.
      
      
2. Transnarodowe narzędzie modelowania jest narzędziem mapowania opartym na GIS[2], zaprojektowanym w celu wspomagania zarządzania kryzysowego w obszarze rzeki Sawy i wielu jej głównych dopływów. Narzędzie może przewidzieć na przykład rozkład zanieczyszczeń na podstawie rzeczywistych zrzutów do rzeki Sawy. Model predykcyjny może wyświetlać, ile czasu zajmie wyciek ropy, aby dotrzeć do obszarów znajdujących się poniżej, aż do ponad miesiąca wcześniej, w zależności od lokalizacji i przepływu wody. Ułatwia to planowanie przez organy ochrony ludności i umożliwia im planowanie i interweniowanie na jak najwcześniejszym etapie.
   
   
3. Katalognajlepszych praktyk zawiera prawie 100 wytycznych dotyczących korzystania z narzędzi (i oraz ii). Do wytycznych dołączono dwie strategie: jedną dotyczącą reakcji na powodzie i jedną dotyczącą przypadkowych reakcji na zanieczyszczenia. Przedstawiono w nich uzasadnienie wdrożenia proponowanego zestawu narzędzi oraz różne procedury związane z koordynacją, modelowaniem i orientacją sytuacyjną. Katalog został opracowany i zweryfikowany przez ekspertów w dziedzinie gospodarki wodnej i ochrony ludności, a także zainteresowane strony zaangażowane w zarządzanie ryzykiem w dorzeczu rzeki Sawy. 

Zakrojone na szeroką skalę ramy współpracy ISRBC, których fundamenty ustanowiono już w 2002 r., ułatwiły współpracę międzynarodową w celu opracowania, dostarczenia i wdrożenia zestawu narzędzi. Opracowanie narzędzi umożliwił projekt WACOM Interreg w ramach Programu Współpracy Transnarodowej Obszaru Dunaju na lata 2021–2027.

[1] Na początku 2024 r. organy robocze ISRBC nadal przyjmowały ramy proceduralne dotyczące stosowania narzędzia koordynacji incydentów.

[2] Model częściowo opiera się na istniejącym wcześniej narzędziu SAVA GIS opracowanym przez Międzynarodową Komisję Dorzecza Sawy (ISRBC) oraz na systemie ostrzegania przed powodzią w Sawie (FFWS).

W opracowanie zestawu narzędzi i powiązanej strategii wykorzystania zaangażowane były zainteresowane strony z państw należących do Międzynarodowej Komisji ds. Dorzecza Sawy (ISRBC), w tym Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Serbii i Słowenii. Zainteresowane strony obejmowały organy publiczne, naukowców i zainteresowane strony z sektora prywatnego oraz reprezentowały różne dziedziny wiedzy fachowej, w tym ryzyko związane z klęskami żywiołowymi i gospodarkę wodną, ochronę ludności i żeglugę. Wszystkie instytucje odpowiedzialne za ochronę ludności, gospodarkę wodną i nawigację oraz zaangażowane w zarządzanie powodziami i przypadkowymi zanieczyszczeniami rzeki Sawy są również mapowane w obszernej bazie danych.

Zainteresowane strony współpracowały podczas dyskusji na krajowych, osobistych i internetowych warsztatach w celu zdefiniowania, ustrukturyzowania, opracowania, oceny i walidacji narzędzi. Zorganizowano transgraniczne ćwiczenia symulacyjne, w tym scenariusz katastrofy, w celu przetestowania i zatwierdzenia użyteczności zestawu narzędzi, przeszkolenia zainteresowanych stron i budowania relacji opartych na współpracy. Ponadto zorganizowano warsztaty informacyjne dla zainteresowanych stron mające na celu rozpowszechnienie zestawu narzędzi i zwiększenie świadomości na temat potrzeby współpracy transgranicznej.

Istniejąca Międzynarodowa Komisja ds. Dorzecza Sawy (ISRBC)stanowiła solidną podstawę ułatwiania zaangażowania i współpracy zainteresowanych stron.

Sukces zestawu narzędzi w zapobieganiu skutkom społecznym i środowiskowym powodzi i zanieczyszczeń wynika z międzynarodowej współpracy między wieloma zainteresowanymi stronami zaangażowanymi we wspólne podejście do zarządzania ryzykiem. Silne zaangażowanie zainteresowanych stron, ułatwione dzięki istnieniu ustanowionych, szeroko zakrojonych ram współpracy, tj. Międzynarodowej Komisji ds. Ocalenia Dorzecza (ISRBC),zapewniło wspólną, jasną wizję narzędzia, jego wkładu i etapów wdrażania, co przyczyniło się do jego sukcesu. Od 2023 r. skuteczne wdrażanie narzędzi i strategii jest co roku monitorowane za pomocą wskaźników opisujących stan i postępy w zmniejszaniu ryzyka powodziowego i zanieczyszczenia w 14 kluczowych obszarach interwencji[1].

Bariery obejmują transgraniczne wykorzystanie zestawu narzędzi, w który zaangażowane są zainteresowane strony z kilku krajów dorzecza rzeki Sawy, które posługują się różnymi językami i mają różne pochodzenie krajowe. Ostateczne produkty i narzędzia są opracowywane w języku angielskim, co może stanowić barierę dla ich wykorzystania w kontekście krajowym, w którym zainteresowane strony posługują się innym językiem. Ponadto przejście od istniejących krajowych procedur zarządzania incydentami do wspólnych, ponadnarodowych ram stanowiło wyzwanie dla niektórych krajowych zainteresowanych stron. Na przykład podczas poważnej powodzi w Słowenii w sierpniu 2023 r. uruchomiono w tym kraju około 300 siedzib. Nie wszystkie zainteresowane strony były jednak dobrze zaznajomione z zestawem narzędzi, aby umożliwić ogólne wdrożenie narzędzi i strategii, co mogłoby przyczynić się do skuteczniejszej komunikacji i wdrożenia jednolitych reakcji.

[1] Kluczowe obszary interwencji obejmują edukację, finanse, zarządzanie, zasoby ludzkie, ICT, nadzór, informacje, infrastrukturę, wiedzę, logistykę, organizację, planowanie, nawigację i różne.

Podczas powodzi w Słowenii w 2023 r. przetestowano rolę zestawu narzędzi i strategii jego wdrażania w zwiększaniu odporności oraz ochronie ludzi i środowiska przed powodziami i zanieczyszczeniem. Agencje i zainteresowane strony, które były zaangażowane w ocenę zestawu narzędzi i wiedziały, jak go stosować, z powodzeniem wykorzystywały narzędzia do działań w zakresie gotowości na wypadek powodzi oraz potwierdziły ich funkcjonalność i wartość. Szersze wdrożenie mogłoby jednak jeszcze bardziej poprawić komunikację między kilkoma siedzibami oraz wydajność i skuteczność działań.

Koszt opracowania zestawu narzędzi wyniósł nieco ponad 2,9 mln EUR. Koszty zostały sfinansowane w ramach międzynarodowego programu Interreg „Dunaj”, współfinansowanego z innych funduszy UE, w ramach projektu WACOM. Konieczne są dalsze wydatki na utrzymanie modelu prognozowania (2 osobo-miesiące rocznie, przy czym co 5 lat dodatkowe 6 miesięcy na znaczną modernizację ICT); bieżące zarządzanie narzędziem koordynacji i jego utrzymanie przez administratora; oraz szkolenie organów, które będą korzystać z tych narzędzi (pół dnia na sesję szkoleniową (online)).

Umowa ramowa w sprawie dorzecza rzeki Sawy (FASRB)została zawarta w celu zapewnienia zrównoważonego rozwoju regionu poprzez transgraniczną współpracę w dziedzinie wody. Strony FASRB[1] (Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Serbia, Słowenia) zostały zobowiązane do ustanowienia skoordynowanego systemu środków, działań, ostrzeżeń i alarmów w celu zarządzania transgranicznym krajobrazem i negatywnymi skutkami powodzi.

W celu wdrożenia FASRB i ułatwienia współpracy między stronami FASRB w kwestiach związanych z dorzeczemSawy ustanowiono Międzynarodową Komisję ds. Dorzecza Sawy ( ISRBC). ISRBC ułatwia konserwację elementów zestawu narzędzi.

Wdrażając FASRB, Strony uzgodniły już cztery protokoły[2], wśród których bezpośrednie znaczenie dla transgranicznego zarządzania kryzysowego w zakresie wód ma Protokół w sprawie zapobiegania zanieczyszczeniu wody spowodowanemu przez żeglugę oraz Protokół w sprawie ochrony przeciwpowodziowej. Protokół w sprawie sytuacji nadzwyczajnych podlega procedurom krajowym w 2024 r., zanim zostanie sfinalizowany i przyjęty. Protokoły stanowią podstawę do wdrożenia zestawu narzędzi.

Opracowane narzędzia i strategia przyczyniły się do opracowania deklaracji w sprawie powodzi i przypadkowego zanieczyszczenia rzeki Sava (deklaracja z Sava FAP) oraz strategii reagowania kryzysowego w dorzeczu rzeki Sava( Sava STEER),regulowanych przez ISRBC.

[1] Albania i Czarnogóra nie są stronami umowy ramowej w sprawie dorzecza Sawy (FASRB), ponieważ Albania obejmuje jedynie kilkakilometrówkwadratowych dorzecza Sawy; mając na uwadze, że Czarnogóra nie zakończyła procedury pełnego członkostwa w Międzynarodowej Komisji dorzecza Sawy (ISRBC) po uzyskaniu niepodległości w 2006 r., ale przedstawiciele tego kraju aktywnie uczestniczą we wszystkich organach technicznych ISRBC;

[2] Cztery protokoły obejmują również protokół w sprawie systemu nawigacji oraz protokół w sprawie gospodarowania osadami.

Zestaw narzędzi opracowano w ciągu 1,5 roku, od lipca 2020 r. do grudnia 2022 r. Po opracowaniu w 2023 r. ISRBC wdrożyła narzędzie modelowania transnarodowego. Pełne wdrożenie narzędzia koordynacji i orientacji sytuacyjnej, które jest związane z przyjęciem protokołu ISRBC w sprawie sytuacji nadzwyczajnej w dorzeczu rzeki Sawy, jest w toku w 2024 r. Przyjmowanie najlepszych praktyk w różnych krajach stale się rozszerza.

Zestaw narzędzi jest obecnie częściowo operacyjny, a narzędzie modelowania przypadkowych wycieków ropy naftowej i przewidywania rozproszenia jest aktywnie wykorzystywane przez słoweńską służbę ochrony ludności (URSZR), podczas gdy trwają dyskusje na temat wdrożenia pozostałego komponentu.

Przewiduje się, że zestaw narzędzi będzie aktywny i utrzymywany przez co najmniej 10 lat. Oczekuje się, że narzędzia te pozostaną istotne dla organów i innych zainteresowanych stron zarządzających ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi, ponieważ prognozy dotyczące zmiany klimatu wskazują na zwiększone prawdopodobieństwo powodzi w dorzeczu rzeki Sawy. Biorąc pod uwagę wrażliwy na klimat charakter tego krajobrazu, współpraca transgraniczna jest coraz bardziej niezbędna do odpowiedniego zarządzania klęskami żywiołowymi, aby zmniejszyć zagrożenia dla zdrowia ludzi i środowiska, źródeł utrzymania i infrastruktury. 

Dr. Primož Banovec

Scientific Associate within the Water Economic Institute (Vodno gospodarski inštitut), University of Ljubljana

Primoz.Banovec@fgg.uni-lj.si

WACOM_Transnational incident coordination tool for flood-accidental pollution emergency management [Narzędzie koordynacji incydentów transgranicznych do zarządzania kryzysowego zanieczyszczeniem spowodowanym powodzią]

WACOM_Transnational situational awareness tool for flood-accidental pollution emergency management [Transnarodowe narzędzie orientacji sytuacyjnej do zarządzania kryzysowego zanieczyszczeniem spowodowanym powodzią]

WACOM_Transnational modelling tool for flood-accidental pollution emergency management

WACOM Międzynarodowy katalog najlepszych praktyk zarządzania

WACOM_Transnarodowa baza najlepszych praktyk zarządzania

WACOM_Sava STEER Podręcznik wdrażania

WACOM_Strategie reagowania kryzysowego na powodzie w dorzeczu rzeki Sawy