Sava Nehri Havzası'nda sınıraşan su acil durum yönetimi için araç kutusu

Güneydoğu Avrupa'daki Sava Nehri Havzası yaklaşık 100 000 km^2'yi (yani, parçası olduğu daha büyük Tuna Nehri Havzasının% 12'sini) kaplar ve 6 ülkeye, yani Arnavutluk, Bosna-Hersek, Hırvatistan, Karadağ, Sırbistan ve Slovenya'ya uzanır. Havza, kırsal alanların yanı sıra birçok büyük şehri (Belgrad, Ljubljana, Saraybosna ve Zagreb gibi) içerir ve yaklaşık 9 milyonluk bir nüfusa ev sahipliği yapar.

Havza ve nüfusu, giderek daha sık görülen aşırı hava ve sel olaylarıyla tehdit edilmekte ve insan güvenliğini ve geçim kaynaklarını riske atmaktadır. 2014 baharında meydana gelen şiddetli yağış ve sel felaketi 79 kişinin ölümüne neden oldu ve maddi hasar, ekonomik kayıplar ve tahliyeler yoluyla 2,5 milyondan fazla insanı etkiledi. Hasarın 3,8milyar Euro olduğu tahmin edilmektedir (ICPDR ve ISRBC, 2015).

Ayrıca, Sava Nehri Havzası'ndaki selden kaynaklanan kirlilik akışı hem çevre hem de insan sağlığı için önemli bir tehdit oluşturmaktadır. Taşkın suları, bulamaç ve pestisitler de dahil olmak üzere tarım arazilerinden gelen tortu, enkaz, besin ve kimyasalların bir karışımını taşır ve su yollarını tortularla kirletir. Ayrıca, su bastıktan sonra havza ve kurtarma faaliyetleri içindeki altyapıya yapısal hasar, tehlikeli maddeleri nehirlere salabilir[1]. Bu hem çevreyi hem de insanları tehlikeye atıyor. Kirlenmiş su veya gıda kaynaklarından patojenlerin veya ağır metallerin yutulması, gastrointestinal hastalıklar ve uzun vadede kardiyovasküler bozukluklar, kanser, diyabet ve böbrek hasarı gibi sağlık tehlikeleri riskini artırır (Rehmanve ark., 2017).

Güneydoğu Avrupa, iklim değişikliğinin neden olduğu sellere karşı oldukça savunmasızdır. Yağışta öngörülen bir artışınDoğu Avrupa'daki sel tehlikelerini daha da yoğunlaştırması bekleniyor (Bednar-Friedl ve diğ., 2022), 2011-2040'ta günümüze göre %13 daha yüksek sel zirveleri (1990-2013) ve 2071-2100'de %23 daha yüksek zirveler (DeRoo ve diğ., 2016). Artan sel riskinin havzanın üst kısmında ve ana kollarda, yani Kupa, Una ve Bosna nehirlerinde en yüksek olması bekleniyor (DeRoo ve ark., 2016). Buna ek olarak, 2007 mali krizi ve yüksek kırsal-kentsel göç gibi Sava Nehri Havzası'ndaki sosyoekonomik faktörler, yaşlanan bir nüfusa, yetersiz su yönetimi altyapısına ve iklime dayanıklı konut eksikliğine neden olmuş ve nüfusu savunmasız bırakmıştır (UNESCO,2023; Dünya Bankası, 2015).

[1] 2014 sellerinden sonra görüldüğü gibi, Kostajnik deresindeki hasarlı Stolice antimon madeni tarafından bulamaç salınımı ve su basmış Tamnava-Zapadno polje kömür madeninden Kolubara nehrine su pompalanması nedeniyle (SırbistanCumhuriyeti, 2014)

Sava Nehri Havzası Çerçeve Anlaşması (FASBR) kapsamında su acil durum yönetimi (WACOM) araçlarının uygulanmasının amacı, sel ve kazara kirlilikle ilişkili çevre ve halk sağlığına yönelik riskleri azaltmak için Sava Nehri Havzası ve yönetişim sistemleri arasındaki sınır ötesi işbirliğinin iyileştirilmesidir.

Belirli hedefler şunları içerir:

• Başka bir yargı bölgesinde daha aşağı akış yerine, sorunların kaynağında sel ve kazara kirlenme ile başa çıkmak;
• Yukarı ve aşağı akış sel ve kirlilik müdahale mekanizmalarının bilgi alışverişini ve koordinasyonunu iyileştirmek ve bu şekilde verimliliklerini ve etkinliklerini artırmak;
• Su ile ilgili afet yönetimi, su yönetimi ve navigasyon ile ilgili ülkeleri ve sektörleri birbirine bağlamak;
• Farkındalığı artırmak ve su yollarının, taşkın eğilimli bölgelerin, altyapının, geçim kaynaklarının ve insan sağlığının korunmasını iyileştirmek için kilit hedef aktörleri belirlemek ve dahil etmek.

Uluslararası Sava Nehri Havzası Komisyonu (ISRBC),Sava Nehri Havzası Çerçeve Anlaşması'nın (FASRB)bir parçası olarak, su kaynakları yönetimi konusunda sınır ötesi işbirliğini desteklemek için bir çözüm araç kutusunun geliştirilmesini ve uygulanmasını kolaylaştırdı. Çözümler araç kutusu, su acil durum yönetiminin anahtarı olan üç bileşeni, yani durumsal farkındalık, iletişim ve tahmin etmeyi ele alır. Araç kutusu, su felaketlerine ve ilgili aktörlere yönelik potansiyel yanıtlardaki çeşitliliği kabul eder ve (i) sınır ötesi kazalara yanıtı koordine etmek için gerçek zamanlı bir bilgi paylaşım platformu, (ii) gerçek zamanlı ve varsayımsal sel ve kirliliği gösteren tüm nehir havzasının CBS tabanlı bir modeli ve (iii) afet yönetiminde gelişmiş araç setinin kullanımı için en iyi uygulamalar kataloğunu içerir:

1. 1. Ulusötesi olay koordinasyon aracı[1], paydaşlar arasında gerçek zamanlı, verimli ve etkili iletişim ve bilgi paylaşımı sağlayan çevrimiçi, merkezi bir raporlama sistemidir. Sistem, sınır ötesi bir sel veya kirlilik olayını hafifletmeye dahil olan paydaşların tüm personel atamalarını ve eylemlerini tek bir veritabanında belgelemesini sağlar. Araç, ABD Ulusal Olay Yönetim Sistemi'nin (ICS/ NIMS)bir parçası olarak geliştirilen kriz yönetimi için Olay Komuta Sistemi standartlarını izler. Bir olay durumunda, paydaşlar olayla ilgili tüm bilgileri, yanitüm etkinleştirilmiş genel merkezive afet müdahalesine katılan kişileri, iletişim numaralarını ve hangi eylemleri gerçekleştirdiklerini entegre eden bir veritabanına etkinlik raporları gönderir.
   2. Ulusötesi durumsal farkındalık aracı, bir sel veya kirlilik olayını yönetmekten sorumlu olan farklı hükümet düzeylerinden ve yetkililerden gelen dinamik bilgileri bütünleştirir. Bu araç, ulusötesi olay koordinasyon aracını ek arka plan bilgileri ve önemli olayların anlık görüntüsüyle tamamlar. Yetkililer, alınan farklı önlemler hakkında bilgi vermek ve ulusötesi koordinasyon gerektiren eylemleri belirlemek için ortak bir raporlama şablonu aracılığıyla bir olay hakkında bilgi sağlar.
      
      
2. Ulusötesi modelleme aracı, Sava Nehri ve büyük kollarının çoğunda acil durum yönetimine yardımcı olmak için tasarlanmış CBS tabanlı bir haritalama aracıdır[2]. Araç, örneğin Sava Nehri'ndeki gerçek deşarjlara dayalı kirlilik dağılımını tahmin edebilir. Tahmin modeli, yere ve su akışına bağlı olarak bir petrol sızıntısının aşağı akış alanlarına ulaşmasının ne kadar süreceğini bir aydan fazla bir süre öncesine kadar gösterebilir. Bu, sivil koruma makamlarının planlamasını kolaylaştırır ve mümkün olan en erken aşamada planlama ve müdahale etmelerini sağlar.
   
   
3. En iyi uygulamalar kataloğu, araçların kullanımıyla ilgili yaklaşık 100 kılavuz içerir (i ve ii). Biri sel tepkileri ve diğeri kazara kirlilik tepkileri için olmak üzere iki strateji kılavuzlara eşlik ediyor. Önerilen araç kutusunun uygulanmasının gerekçesini ve koordinasyon, modelleme ve durumsal farkındalıkla ilgili farklı prosedürleri ana hatlarıyla belirtirler. Katalog, Sava Nehri Havzası'ndaki risk yönetiminde yer alan paydaşların yanı sıra su yönetimi ve sivil koruma uzmanları tarafından derlendi ve doğrulandı. 

Temelleri 2002 yılında atılan ISRBC'nin geniş işbirliği çerçevesi, araç kutusunu tasarlamak, teslim etmek ve uygulamak için uluslararası işbirliğini kolaylaştırdı. Tuna bölgesi Ulusötesi İşbirliği Programı 2021-2027 kapsamındaki WACOM Interreg projesi, araçların geliştirilmesini sağladı.

[1] [değiştir] 2024'ün başlarında, olay koordinasyon aracının kullanımına ilişkin prosedür çerçevesi hala ISRBC'nin çalışma organları tarafından benimsenmekteydi.

[2] [değiştir] Model, kısmen Uluslararası Sava Nehri Havzası Komisyonu'ndan (ISRBC) ve Sava Taşkın Tahmin Uyarı Sistemi'nden (FFWS) önceden var olan SAVA CBS aracına dayanmaktadır.

Araç kutusunun geliştirilmesi ve ilgili kullanım stratejisi, Bosna-Hersek, Hırvatistan, Sırbistan ve Slovenya da dahil olmak üzere Uluslararası Sava Nehri Havzası Komisyonu'nun (ISRBC) bir parçası olan ülkelerden paydaşları içeriyordu. Paydaşlar arasında kamu otoriteleri, araştırmacılar ve özel sektör paydaşları yer aldı ve afet riski ve su yönetimi, sivil koruma ve navigasyon dahil olmak üzere farklı uzmanlık alanlarını temsil etti. Sivil koruma, su yönetimi ve navigasyondan sorumlu ve Sava Nehri'ndeki sel ve kazara kirlilik acil durumlarının yönetiminde yer alan tüm kurumlar da kapsamlı bir veritabanında haritalanmıştır.

Paydaşlar, araçları tanımlamak, yapılandırmak, geliştirmek, değerlendirmek ve doğrulamak için ulusal, yüz yüze ve çevrimiçi çalıştaylarda tartışmalarda işbirliği yaptı. Bir felaket senaryosu da dahil olmak üzere sınır ötesi ⁇ tabletop alıştırmaları ⁇ , araç kutusunun kullanılabilirliğini test etmek ve doğrulamak, paydaşları eğitmek ve işbirlikçi ilişkiler kurmak için düzenlendi. Son olarak, araç kutusunun yaygınlaştırılmasına ve sınır ötesi işbirliğine duyulan ihtiyaç konusunda farkındalığın artırılmasına yönelik paydaş iletişim atölyeleri gerçekleştirildi.

Mevcut Uluslararası Sava Nehri Havzası Komisyonu (ISRBC),paydaş katılımını ve işbirliğini kolaylaştırmak için güçlü bir temel oluşturdu.

Araç kutusunun sel ve kirlilik olaylarından kaynaklanan toplumsal ve çevresel etkileri önlemedeki başarısı, ortak bir risk yönetimi yaklaşımına kendini adamış birçok paydaş arasındaki uluslararası işbirliğinden kaynaklanmaktadır. Yerleşik, geniş bir işbirliği çerçevesinin, yani Uluslararası Save River Havzası Komisyonu'nun (ISRBC)varlığıyla kolaylaştırılan güçlü paydaş katılımı, aracın başarısına katkıda bulunan araç, girdileri ve uygulama adımları için paylaşılan, net bir vizyon sağlamıştır. 2023'ten bu yana, araçların ve stratejilerin başarılı bir şekilde uygulanması, 14 kilit müdahale alanında sel ve kirlilik riskinin azaltılmasındaki durumu ve ilerlemeyi tanımlayan göstergeler aracılığıyla yıllık olarak izlenmektedir[1].

Engeller, farklı dilleri konuşan ve farklı ulusal geçmişlere sahip birkaç Sava Nehri Havzası ülkesinden paydaşları içeren araç kutusunun sınır ötesi kullanımını içerir. Nihai ürünler ve araçlar, paydaşların farklı bir dil konuştuğu ulusal bir bağlamda katılım için bir engel oluşturabilecek İngilizce olarak geliştirilmiştir. Ayrıca, olay yönetimi için mevcut ulusal prosedürlerden ortak, ulusötesi bir çerçeveye geçiş, bazı ulusal paydaşlar için zorluklar yarattı. Örneğin, Ağustos 2023'te Slovenya'daki şiddetli sel olayı sırasında, ülkede tahmini 300 karargah faaliyete geçti. Bununla birlikte, tüm paydaşlar, daha verimli iletişimi ve tek tip yanıtların uygulanmasını destekleyebilecek araçların ve stratejilerin genel bir şekilde uygulanmasına izin vermek için araç kutusu hakkında iyi bilgi sahibi değildi.

[1] [değiştir] Müdahalenin temel alanları eğitim, finans, yönetişim, insan kaynakları, BİT, denetim, bilgi, altyapı, bilgi, lojistik, organizasyonel, planlama, navigasyon ve çeşitlidir.

Araç kutusunun ve uygulama stratejisinin dayanıklılığı artırma ve insanları ve çevreyi sel ve kirlilikten korumadaki rolü, Slovenya'daki 2023 sellerinde test edildi. Araç kutusunun değerlendirilmesinde yer alan ve nasıl uygulanacağını bilen ajanslar ve paydaşlar, taşkın hazırlığı müdahale faaliyetleri için araçları başarıyla kullandılar ve işlevselliklerini ve değerlerini doğruladılar. Yine de, daha geniş bir uygulama, çeşitli merkezler arasındaki iletişimi ve eylemlerin verimliliğini ve etkinliğini daha da artırabilir.

Araç kutusu geliştirme maliyeti 2,9 milyon Euro'nun biraz üzerindeydi. Maliyetler, WACOM projesinin bir parçası olarak diğer AB fonları tarafından ortaklaşa finanse edilen Interreg Tuna Ulusötesi Programı tarafından finanse edildi. Tahmin modelinin sürdürülmesi için daha fazla harcama yapılması gerekmektedir (önemli BİT yükseltmeleri için her 5 yılda bir ek 6 ay olmak üzere yılda 2 kişi-ay); koordinasyon aracının bir yönetici tarafından günlük yönetimi ve bakımı; ve araçları kullanacak yetkililerin eğitimi (çevrimiçi eğitim oturumu başına yarım gün).

Sava Nehri Havzası Çerçeve Anlaşması (FASRB),sınır ötesi su işbirliği yoluyla bölgenin sürdürülebilir kalkınması için oluşturulmuştur. FASRBTarafları [1] (Bosna-Hersek, Hırvatistan, Sırbistan, Slovenya) sınır ötesi manzarayı ve sellerin olumsuz sonuçlarını yönetmek için koordineli bir önlem, faaliyet, uyarı ve alarm sistemi kurmak zorunda kaldılar.

Uluslararası Sava Nehri Havzası Komisyonu (ISRBC),FASRB'yi uygulamak ve Sava Nehri Havzası ile ilgili konularda FASRB Tarafları arasında işbirliğini kolaylaştırmak için kurulmuştur. ISRBC, alet kutusunun bileşenlerinin bakımını kolaylaştırır.

FASRB'nin uygulanmasında Taraflar, aralarında sınıraşansu acil durum yönetimi ile doğrudan ilgili olan, Navigasyondan Kaynaklanan Su Kirliliğinin Önlenmesi Protokolü ve Selden Korunma Protokolü olan dört protokol [2] üzerinde anlaşmışlardır. Acil Durumlar Protokolü, sonuçlandırılmasından ve kabulünden önce 2024 yılında ulusal prosedürlere tabidir. Protokoller, araç kutusunun uygulanmasının temelini formüle eder.

Geliştirilen araçlar ve strateji, Sava Selleri ve Kazara Kirlilik Bildirgesi'ne (Sava FAP Bildirgesi) ve ISRBC tarafından yönetilen Sava Nehri Havzasında Acil Müdahale Stratejilerine (Sava STEER)katkıda bulundu.

[1] [değiştir] Arnavutluk ve Karadağ, Sava Nehri Havzası Çerçeve Anlaşması'na (FASRB) taraf değiller çünkü Arnavutluk Sava Nehri Havzası'nın sadece birkaç kilometrekaresini kapsıyor; Karadağ, 2006 yılında bağımsız olduktan sonra Uluslararası Sava Nehri Havzası Komisyonu'na (ISRBC) tam üyelik prosedürünü tamamlamamış olsa da, ülke temsilcileri ISRBC'nin tüm teknik organlarına aktif olarak katılmaktadır.

[2] [değiştir] Dört Protokol aynı zamanda Seyrüsefer Rejimi Protokolü ve Tortu Yönetimi Protokolü'nü de içermektedir.

Araç kutusu, Temmuz 2020 ile Aralık 2022 arasında 1,5 yıl boyunca geliştirildi. Geliştirmeden sonra, 2023'te ISRBC ulusötesi modelleme aracını uyguladı. Sava Nehri Havzası için ISRBC Acil Durum Protokolü'nün benimsenmesine bağlı koordinasyon ve durumsal farkındalık aracının tam olarak uygulanması 2024 yılında devam etmektedir. Farklı ülkelerde en iyi uygulamaların benimsenmesi sürekli olarak genişlemektedir.

Araç kutusu şu anda kısmen işlevseldir, kazara petrol sızıntıları için modelleme aracı ve Slovenya Sivil Koruma (URSZR) tarafından aktif olarak kullanılan dağılım tahmini ile birlikte, kalan bileşenin uygulanmasına ilişkin tartışmalar devam etmektedir.

Alet kutusunun en az 10 yıl boyunca aktif tutulması ve bakımının yapılması öngörülmektedir. İklim değişikliği projeksiyonları Sava Nehri Havzası'nda sel olasılığının arttığını gösterdiğinden, araçların afet risklerini yöneten yetkililer ve diğer paydaşlar için geçerli kalması bekleniyor. Bu manzaranın iklime duyarlı doğası göz önüne alındığında, insan ve çevre sağlığı, geçim kaynakları ve altyapıya yönelik riskleri azaltmak için yeterli afet yönetimi için sınır ötesi işbirliği giderek daha fazla gereklidir. 

Dr. Primož Banovec

Scientific Associate within the Water Economic Institute (Vodno gospodarski inštitut), University of Ljubljana

Primoz.Banovec@fgg.uni-lj.si

WACOM_Saldırı-kaza kirliliği acil durum yönetimi için ulusötesi olay koordinasyon aracı

WACOM_Sel-kaza kirliliği acil durum yönetimi için ulusötesi durumsal farkındalık aracı

WACOM_Saldırı-kaza kirliliği acil durum yönetimi için ulusötesi modelleme aracı

WACOM Ulusötesi en iyi yönetim uygulamaları kataloğu

WACOM_Uluslararası en iyi yönetim uygulamaları veritabanı

WACOM_Sava STEER Uygulama kılavuzu

WACOM_Sava Nehri Havzası'ndaki seller için acil müdahale stratejileri