Γεωργία

Γεωργία

Βασικά μηνύματα

• Ο γεωργικός τομέας δεν αποτελεί μόνο σημαντική κινητήρια δύναμη της κλιματικής αλλαγής, αλλά επηρεάζεται επίσης σοβαρά από αυτήν. Ως εκ τούτου, οι προσπάθειες πολιτικής δεν αποσκοπούν μόνο στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής στη γεωργία, αλλά και στην ενίσχυση της ευρωστίας του τομέα και στην ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής.

• Η στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή, ο κανονισμός LULUCF και η κοινή γεωργική πολιτική της ΕΕ είναι μέσα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την τόνωση λύσεων προσαρμογής και τη βελτίωση της ανθεκτικότητας του γεωργικού τομέα στους κλιματικούς κινδύνους. Έχουν προκύψει γνώσεις προσαρμογής και δίκτυα επαγγελματιών που διευκολύνουν την ανταλλαγή πληροφοριών και την ανάπτυξη ικανοτήτων, μεταξύ άλλων από διάφορα ερευνητικά προγράμματα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ.

• Η παρακολούθηση, η υποβολή εκθέσεων και η αξιολόγηση των γεωργικών μέτρων σε επίπεδο ΕΕ θα εξαρτηθούν σε μεγάλο βαθμό από τον επίσημο μηχανισμό υποβολής εκθέσεων στο πλαίσιο της μεταρρυθμισμένης Κοινής Γεωργικής Πολιτικής.

Επιπτώσεις και τρωτά σημεία

Ο γεωργικός τομέας αποτελεί μία από τις κύριες κινητήριες δυνάμεις της κλιματικής αλλαγής, εκπέμποντας μεθάνιο (CH₄), το υποξείδιο του αζώτου (N₂O) και το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂), που σχετίζονται κυρίως με τη χρήση γης, τη χρήση λιπασμάτων και την κτηνοτροφία. Το μερίδιο των ευρωπαϊκών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου είναι σήμερα περίπου 10 %. Με τη σειρά της, η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την ευρωπαϊκή γεωργία και απαιτεί την προσαρμογή των γεωργικών συστημάτων και των γεωργών. Η αύξηση των θερμοκρασιών και η συγκέντρωση CO₂, οι αλλαγές στις βροχοπτώσεις και τα συχνότερα ακραία φαινόμενα επηρεάζουν τις αποδόσεις των καλλιεργειών και την παραγωγικότητα του ζωικού κεφαλαίου στην Ευρώπη, αλλά και τη διαχείριση των υδάτων και τις συνθήκες μεταφοράς και αποθήκευσης. Η παραγωγικότητα των καλλιεργειών αναμένεται γενικά να μειωθεί στις νότιες περιοχές και να αυξηθεί στον Βορρά, ενώ τα συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα θα έχουν εκτεταμένες και επιζήμιες επιπτώσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Πλαίσιο πολιτικής

Η στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, που εγκρίθηκε το 2021, έχει ως στόχο να καταστήσει την προσαρμογή πιο έξυπνη, ταχύτερη (επιτάχυνση της ανάπτυξης λύσεων προσαρμογής) και πιο συστημική (ολοκληρωμένες λύσεις και σχέδια). Η τόνωση της τοπικής προσαρμογής, οι λύσεις που βασίζονται στη φύση, οι βιώσιμες χρήσεις και η ανθεκτικότητα των πόρων γλυκών υδάτων έχουν ιδιαίτερη σημασία για τον γεωργικό τομέα, ενώ η ενίσχυση της διεθνούς δράσης είναι απαραίτητη για την αποφυγή διαταραχών των γεωργικών εισαγωγών της ΕΕ.

Οι προτάσεις για την προσαρμογή του κανονισμού για τη χρήση γης, την αλλαγή της χρήσης γης και τη δασοκομία (LULUCF) αποσκοπούν στην αύξηση της δέσμευσης άνθρακα στη γεωργία και τη δασοκομία, με σημαντικές επιπτώσεις στην κάλυψη της γης. Τα μέτρα για την επίτευξη αυτού του στόχου, όπως η διατήρηση των λειμώνων, η ανθρακοδεσμευτική γεωργία και η αποκατάσταση των τυρφώνων, θα συμβάλουν επίσης στην πρόληψη της διάβρωσης του εδάφους και στη μείωση του κινδύνου πλημμύρας.

Συγκεκριμένα μέτρα προσαρμογής στον γεωργικό τομέα υποστηρίζονται κατά κύριο λόγο μέσω της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ), με βασικούς στόχους τη βιωσιμότητα και τη δράση για το κλίμα. Στο πλαίσιο της ΚΓΠ, ενισχύθηκαν τα υποχρεωτικά μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος και δημιουργούνται περισσότερες δυνατότητες χρηματοδότησης για τη διαχείριση των δασών, τη διαχείριση των λιγότερο ευνοημένων περιοχών και τα οικολογικά προγράμματα. Για παράδειγμα, σε κάθε γεωργική εκμετάλλευση τουλάχιστον το 3 % της αρόσιμης γης πρέπει να αφιερώνεται στη βιοποικιλότητα και τα μη παραγωγικά στοιχεία, με δυνατότητα στήριξης μέσω οικολογικών προγραμμάτων για την επίτευξη του 7 %. Τα ειδικά μέτρα προσαρμογής δεν έχουν διαδραματίσει εξέχοντα ρόλο στην ΚΓΠ μέχρι σήμερα, αλλά τα υποχρεωτικά και εθελοντικά μέτρα οικολογικού προσανατολισμού συχνά παρέχουν βραχυπρόθεσμες έως μεσοπρόθεσμες προσαρμοστικές λύσεις σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης. Μια πράσινη ενίσχυση στο πλαίσιο του πρώτου πυλώνα της ΚΓΠ καλύπτει τη διαφοροποίηση των καλλιεργειών, τη δημιουργία περιοχών οικολογικής εστίασης και τη διατήρηση μόνιμων βοσκοτόπων. Η στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης στο πλαίσιο του δεύτερου πυλώνα της ΚΓΠ περιλαμβάνει τη δασική ανάπτυξη, τα γεωργοπεριβαλλοντικά και κλιματικά μέτρα, τη βιολογική γεωργία και τις ενισχύσεις Natura 2000. Τα προγράμματα χρηματοδότησης συμπληρώνονται με μέτρα κατάρτισης και άλλη στήριξη για τη βελτίωση της παραγωγικότητας και της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή από το σύστημα παροχής συμβουλών σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις, τη σύμπραξη καινοτομίας και την εφαρμοσμένη έρευνα.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, τη στρατηγική « Από το αγρόκτημα στο πιάτο» και τη στρατηγική για τη βιοποικιλότητα, οι προτάσεις της ΚΓΠ για την περίοδο 2023-2027 έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση στη δράση για το περιβάλλον και το κλίμα. Θεσπίζονται υποχρεωτικά μέτρα και περισσότερες δυνατότητες χρηματοδότησης για τη διατήρηση των πλούσιων σε άνθρακα εδαφών, της αμειψισποράς, της διαχείρισης θρεπτικών ουσιών και των οικολογικών προγραμμάτων.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Οι κλιματικοί εκτεθειμένοι τομείς όπως ο γεωργικός τομέας είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην κλιματική αλλαγή σύμφωνα με την έκθεση εργασίας II της IPCC για την κλιματική αλλαγή 2022: Επιπτώσεις, προσαρμογή και ευπάθεια. Προβλέπεται αυξημένος κίνδυνος ακραίων καιρικών φαινομένων, ξηρασίας, πλημμύρας και αλλαγών στις συνθήκες ανάπτυξης. Οι αποτελεσματικές επιλογές για την προσαρμογή περιλαμβάνουν την αναπαραγωγή για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή ή την επιλογή ανθεκτικών καλλιεργειών/καλλιεργειών, της αγροδασοπονίας, της διαφοροποίησης του τοπίου και της αστικής γεωργίας.

Η ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C εξέτασε τις επιπτώσεις στον γεωργικό τομέα σε διάφορα κεφάλαια, επισημαίνοντας τις σχετικές ανάγκες προσαρμογής. Η ενίσχυση των γνώσεων σε αυτούς τους τομείς, μεταξύ άλλων σχετικά με το κόστος και τα οφέλη των μέτρων προσαρμογής που σχετίζονται με τη γεωργία, αποτελεί προτεραιότητα. Η ειδική έκθεση της IPCC για την κλιματική αλλαγή και τη γη αξιολογεί τις τρέχουσες επιστημονικές γνώσεις, μεταξύ άλλων όσον αφορά την υποβάθμιση της γης, την απερήμωση και την επισιτιστική ασφάλεια, την κατάρτιση και τις επιλογές προσαρμογής, καθώς και τις ειδικές προκλήσεις και ευκαιρίες για τον γεωργικό τομέα.

Η έκθεση του ΕΟΠ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στον γεωργικό τομέα στην Ευρώπη παρέχει μια επισκόπηση του τρόπου με τον οποίο οι πολιτικές και τα προγράμματα της ΕΕ αντιμετωπίζουν την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και περιλαμβάνει παραδείγματα εφικτών και επιτυχημένων δράσεων προσαρμογής.

Το Κοινό Κέντρο Ερευνών (ΚΚΕρ) στηρίζει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στη μοντελοποίηση των οικονομικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στον γεωργικό τομέα και στην αξιολόγηση των πολιτικών προσαρμογής και μετριασμού (π.χ. τα έργα PESETA). Στο πλαίσιο των προγραμμάτων LIFE (π.χ. AgriAdapt, ADAPT2CLIMA, LiveAdapt, RUN4LIFE, RESFOOD, IoF2020) έχουν χρηματοδοτηθεί διάφορα ερευνητικά έργα που αφορούν την προσαρμογή στον γεωργικό τομέα (π.χ., MOSES, BINGO, COACCH, Flourish, FATIMA, RUN4LIFE, RESFOOD, IoF2020).

Η υπηρεσίαCopernicus για την κλιματική αλλαγή (C3S) παρέχει πληροφορίες, εργαλεία και δεδομένα σχετικά με την κλιματική αλλαγή, συμπεριλαμβανομένων διαφόρων υπηρεσιών επίδειξης για τον γεωργικό τομέα. Προσφέρει δωρεάν και ανοικτή πρόσβαση στο τομεακό σύστημα πληροφοριών (SIS) που διατίθεται από το Climate Data Store για την υποστήριξη περιφερειακών πρωτοβουλιών προσαρμογής. Περαιτέρω υπηρεσίες για τον τομέα του νερού παρέχουν δείκτες νερού που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την επιλογή κατάλληλων καλλιεργειών και τον σχεδιασμό υποδομών άρδευσης, καθώς και για επιδείξεις στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Η υπηρεσία παρακολούθησης της γης του Copernicus παρέχει δεδομένα τηλεπισκόπησης σχετικά με την κάλυψη γης και τις αλλαγές κάλυψης γης, τη φυτική φαινολογία και την παραγωγικότητα, τα οποία θα συμβάλουν στον καθορισμό της απόδοσης των καλλιεργειών. Στο μέλλον, τα δεδομένα τηλεπισκόπησης μπορούν να ενημερώνουν σχετικά με τις περιφερειακές αλλαγές κάλυψης γης που προκύπτουν από τα μέτρα προσαρμογής, καθώς και σχετικά με τις συγκεντρωτικές τάσεις σε επίπεδο ΕΕ.

Η πρωτοβουλία κοινού προγραμματισμού για τη γεωργία, την επισιτιστική ασφάλεια και την κλιματική αλλαγή εστιάζει την έρευνα σε 24 χώρες στην αντιμετώπιση των αλληλένδετων προκλήσεων της βιώσιμης γεωργίας, της επισιτιστικής ασφάλειας και των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής.

Αρκετά διεθνή δίκτυα, οργανισμοί και ενώσεις μοιράζονται γνώσεις εντός των κοινοτήτων πρακτικής τους. Περιλαμβάνουν την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Γεωργίας Διατήρησης, τη Διεθνή Ομοσπονδία Κινημάτων Βιολογικής Γεωργίας (Ευρωπαϊκή Περιφερειακή Ομάδα) και την COPA-COGECA.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Η χρηματοδότηση της ΕΕ για την προσαρμογή υποστηρίζεται από το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) 2021-2027, το οποίο διασφαλίζει ότι οι δράσεις προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή έχουν ενσωματωθεί σε όλα τα μεγάλα προγράμματα δαπανών της ΕΕ.

Στο πλαίσιο αυτού του προϋπολογισμού του ΠΔΠ, 386,6 δισ. ευρώ διατίθενται στην ΚΓΠ. Το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών, ύψους 270 δισ. ευρώ, θα διατεθεί για τη στήριξη του εισοδήματος στο πλαίσιο του πρώτου πυλώνα, με επιπλέον 20 δισ. ευρώ για τη στήριξη της αγοράς. Το υπόλοιπο (περίπου το ένα τέταρτο) θα δαπανηθεί για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης στο πλαίσιο του πυλώνα 2.

Θα διατεθούν πρόσθετα κονδύλια μέσω του ερευνητικού προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» της ΕΕ για τη στήριξη ειδικής έρευνας και καινοτομίας στον τομέα των τροφίμων, της γεωργίας, της αγροτικής ανάπτυξης και της βιοοικονομίας.

Η αποστολή της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στηρίζει τις περιφέρειες, τις πόλεις και τις τοπικές αρχές στις προσπάθειές τους να αναπτύξουν ανθεκτικότητα έναντι των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, παρέχοντας χρηματοδότηση στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», των προγραμμάτων-πλαισίων της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία. Οι περιφέρειες και οι τοπικές αρχές σε χώρες συνδεδεμένες με το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» ή σε χώρες που διαπραγματεύονται τη σύνδεση με το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» μπορούν να συμμετέχουν στις δράσεις της αποστολής. Οι εταιρείες μπορεί επίσης να είναι επιλέξιμες για συμμετοχή, για παράδειγμα ως φορείς καινοτομίας που παρέχουν καινοτόμες λύσεις ή κλιματικές υπηρεσίες. Ευκαιρίες χρηματοδότησης παρέχονται στη διαδικτυακή πύλη χρηματοδότησης και υποβολής προσφορών, ιδίως στο πλαίσιο του προγράμματος εργασίας «Ορίζων Ευρώπη» 2023-2024.

Στα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ, περίπου 98 δισ. EUR, που αντιστοιχούν στο 32 % της συνολικής χρηματοδότησης της ΚΓΠ (ΕΕ και συγχρηματοδότηση), θα διατεθούν για την επίτευξη οφελών για το κλίμα, τα ύδατα, το έδαφος, τον αέρα, τη βιοποικιλότητα και την καλή διαβίωση των ζώων, καθώς και για την ενθάρρυνση πρακτικών πέραν των υποχρεωτικών προϋποθέσεων.

Εκτός από τις επενδύσεις της ΚΓΠ, διατίθεται μια σειρά μέσων της ΕΕ για τη στήριξη της προσαρμογής:

• το υποπρόγραμμα LIFE «Δράση για το κλίμα» ·
• το πρόγραμμα INTERREG Europe,
• το πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», ιδιαίτερα σημαντικό για την προσαρμογή στον γεωργικό τομέα, είναι η ομάδα 6 για τα τρόφιμα, τη βιοοικονομία, τους φυσικούς πόρους, τη γεωργία και το περιβάλλον.

Μια ολοκληρωμένη επισκόπηση διατίθεται στη σελίδα «Χρηματοδότηση από την ΕΕ για τα μέτρα προσαρμογής».

MRE προσαρμογής

Αναπτύχθηκε μηχανισμός υποβολής εκθέσεων που συνδέεται με τα εθνικά στρατηγικά σχέδια για την ΚΓΠ στον γεωργικό τομέα και εγκρίθηκε αντίστοιχο πλαίσιο δεικτών για την έκθεση επιδόσεων για την ανταλλαγή συγκεντρωτικών επισκοπήσεων σε εθνικό επίπεδο.