Γεωργία διατήρησης

Η γεωργία διατήρησης, όπως ορίζεται από τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), είναι «ένα γεωργικό σύστημα που προωθεί τη διατήρηση μόνιμης εδαφοκάλυψης, την ελάχιστη διατάραξη του εδάφους και τη διαφοροποίηση των φυτικών ειδών. Ενισχύει τη βιοποικιλότητα και τις φυσικές βιολογικές διεργασίες πάνω και κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, οι οποίες συμβάλλουν στην αύξηση της αποδοτικότητας της χρήσης των υδάτων και των θρεπτικών ουσιών και στη βελτίωση και τη διατήρηση της φυτικής παραγωγής». Η ειδική έκθεση της IPCC με τίτλο «Κλιματική αλλαγή και γη» (2019) περιλαμβάνει τη γεωργία διατήρησης μεταξύ των επιλογών σταδιακής προσαρμογής για την αντιμετώπιση των κλιματικών κινδύνων. Οι τρεις βασικές αρχές της γεωργίας διατήρησης (ελάχιστη διατάραξη του εδάφους, διαφοροποίηση των καλλιεργειών και μόνιμη εδαφοκάλυψη) συμβάλλουν στην προστασία του περιβάλλοντος και στη μείωση τόσο των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στα γεωργικά συστήματα (προσαρμογή) όσο και της συμβολής των γεωργικών πρακτικών στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (μετριασμός) μέσω της βιώσιμης διαχείρισης της γης. Οι αρχές αυτές, που περιγράφονται λεπτομερέστερα παρακάτω, συμβάλλουν στην προστασία του εδάφους από τη διάβρωση και την υποβάθμιση, στη βελτίωση της ποιότητας του εδάφους και της βιοποικιλότητας, στη διατήρηση των φυσικών πόρων και στην αύξηση της αποδοτικότητας της χρήσης τους, βελτιστοποιώντας παράλληλα τις αποδόσεις των καλλιεργειών.

Αναλυτικότερα, η «ελάχιστη διατάραξη του εδάφους» χαρακτηρίζεται από μειωμένες πρακτικές άροσης (όπως όργωμα, οξείδωση και όλες οι εργασίες άροσης που συνήθως εφαρμόζονται για την προετοιμασία του εδάφους για βλάστηση σπόρων, εγκατάσταση σποροφύτων και ανάπτυξη και παραγωγή καλλιεργειών) μέσω άμεσης σποράς και/ή άμεσης τοποθέτησης λιπασμάτων. Συμβάλλει στη βελτίωση των ιδιοτήτων του εδάφους, στη διατήρηση και την αύξηση της οργανικής ύλης του εδάφους και, ως εκ τούτου, στη μείωση της διάβρωσης του εδάφους. Επιπλέον, κανένα όργωμα και ελάχιστο όργωμα δεν μειώνουν την κατανάλωση ενέργειας από γεωργικά μηχανήματα, ενισχύουν την αποστράγγιση του εδάφους, βελτιώνουν τις προμήθειες τροφίμων για έντομα, πτηνά και μικρά θηλαστικά λόγω της υψηλότερης διαθεσιμότητας υπολειμμάτων καλλιεργειών και σπόρων ζιζανίων στο έδαφος. Πράγματι, ορισμένες οικοσυστημικές υπηρεσίες παρέχονται από την ελάχιστη διαταραχή του εδάφους, συμπεριλαμβανομένων των εξής: ρύθμιση των υδάτων, αποθήκευση άνθρακα, σταθερότητα του εδάφους, προστασία των επιφανειακών εδαφών από τη διάβρωση, αυξημένη διείσδυση υδάτων, αυξημένη γονιμότητα του εδάφους μέσω ενισχυμένων αποθεμάτων αζώτου (μακροπρόθεσμα), βελτίωση της ποιότητας του εδάφους, των υδάτων και του αέρα, μείωση της διάβρωσης του εδάφους και χρήση καυσίμων. Όλα αυτά τα στοιχεία είναι υψίστης σημασίας για τη μείωση της ευπάθειας των γεωργικών συστημάτων και την αύξηση της ικανότητάς τους προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, συμβάλλοντας επίσης στην επίτευξη των στόχων μετριασμού.

«Διαφοροποίηση καλλιεργειών»: η πρακτική της καλλιέργειας περισσότερων του ενός ειδών σε μια δεδομένη γεωργική έκταση, με τη μορφή αμειψισποράς και/ή σύνδεσης καλλιεργειών. Η διαφοροποίηση των καλλιεργούμενων ειδών αυξάνει την ικανότητα προσαρμογής των γεωργικών συστημάτων στην κλιματική αλλαγή μέσω της βελτίωσης της γονιμότητας και της δομής του εδάφους, της ικανότητας συγκράτησης νερού του εδάφους και της κατανομής νερού και θρεπτικών ουσιών μέσω του προφίλ του εδάφους, συμβάλλοντας στην πρόληψη επιβλαβών οργανισμών και ασθενειών και αυξάνοντας τη σταθερότητα της απόδοσης. Πράγματι, τα διαφοροποιημένα συστήματα καλλιέργειας είναι πιο σταθερά και ανθεκτικά από τα συστήματα μονοκαλλιέργειας. Η διαφοροποίηση των καλλιεργειών παρέχει μια σειρά οικοσυστημικών υπηρεσιών, συμβάλλει στη βελτίωση της παραγωγικότητας των καλλιεργειών και της ανθεκτικότητας των γεωργικών συστημάτων και μειώνει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τις γεωργικές δραστηριότητες.

Η «μόνιμη οργανική κάλυψη του εδάφους» με υπολείμματα καλλιεργειών και/ή καλλιέργειες εδαφοκάλυψης (π.χ. ψυχανθή, σιτηρά ή άλλες καλλιέργειες που φυτεύονται μεταξύ των κύριων καλλιεργειών, κυρίως προς όφελος του εδάφους και όχι της απόδοσης των καλλιεργειών) καθιστά δυνατή την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή με τη μείωση της διάβρωσης και της υποβάθμισης του εδάφους, η οποία μπορεί να επιδεινωθεί από τις επιπτώσεις ακραίων καιρικών φαινομένων (π.χ. ακραίες βροχοπτώσεις, ξηρασίες και περίοδοι κορεσμού του εδάφους, ακραία θερμότητα, ισχυρά φαινόμενα ανέμου) και τη βελτίωση της σταθερότητας του γεωργικού συστήματος διατήρησης. Πράγματι, οι καλλιέργειες εδαφοκάλυψης βελτιώνουν τις ιδιότητες του εδάφους (γονιμότητα και ποιότητα), συμβάλλουν στη διαχείριση της διάβρωσης του εδάφους, διατηρούν την υγρασία του εδάφους, αποφεύγουν τη συμπύκνωση του εδάφους, περιορίζουν τα παράσιτα και τις ασθένειες και αυξάνουν τη βιοποικιλότητα στο αγροοικοσύστημα.

Οι τρεις αρχές και τα σχετικά μέτρα της γεωργίας διατήρησης εφαρμόζονται σε όλα τα συστήματα γεωργικής καλλιέργειας, αλλά πρέπει να προσαρμοστούν στις ειδικές απαιτήσεις των καλλιεργειών και στις τοπικές συνθήκες κάθε γεωργικής περιοχής. Διάφορα ευρωπαϊκά έργα (π.χ. SOLMACC, AgriAdapt και HelpSoil) δοκιμάζουν τις επιπτώσεις των μέτρων αυτών στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις, προωθώντας την εφαρμογή τεχνικών που συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων προσαρμογής και μετριασμού.

Η επιτυχής εφαρμογή της γεωργίας διατήρησης απαιτεί τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών τόσο από τον δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα και ισχυρή συνεργασία μεταξύ των διαφόρων παραγόντων: των γεωργών, των γεωργικών συμβουλευτικών υπηρεσιών (που παρέχουν στους γεωργούς γνώσεις και δεξιότητες για τη βελτίωση των εφαρμοζόμενων γεωπονικών τεχνικών, της παραγωγικότητας των καλλιεργειών και του γεωργικού εισοδήματος), των ερευνητών, των υπευθύνων χάραξης πολιτικής κ.λπ. Απαιτούνται αποτελεσματικές συμμετοχικές προσεγγίσεις με βάση τα ενδιαφερόμενα μέρη για τη διασφάλιση της διάδοσης και της εφαρμογής των γεωργικών πρακτικών διατήρησης και για τη βελτίωση των μέτρων σύμφωνα με τα ειδικά χαρακτηριστικά των εξεταζόμενων γεωργικών συστημάτων, ώστε να επιτευχθεί η μέγιστη δυνατή αποτελεσματικότητα. Οι γεωργοί και άλλα ενδιαφερόμενα μέρη θα πρέπει να συμμετέχουν σε έργα που αφορούν γεωργικές πρακτικές διατήρησης, ώστε να αποκτήσουν μεγαλύτερη επίγνωση της στενής σχέσης μεταξύ των γεωργικών πρακτικών, των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και των κοινωνικοοικονομικών επιπτώσεων, συμπεριλαμβανομένων των δυνατοτήτων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και μετριασμού των επιπτώσεών της.

Επιπλέον, οι γεωργοί θα πρέπει να καθοδηγούνται κατά την αρχική περίοδο μετατροπής από παραδοσιακή σε διατηρητέα γεωργία, να λαμβάνουν όλες τις απαιτούμενες πληροφορίες και να αποκτούν εμπειρία με τις νέες πρακτικές και να έχουν επίγνωση της εργασίας και του χρόνου που απαιτείται για τη μετάβαση στο νέο σύστημα καλλιέργειας. Σε αυτόν τον διαγωνισμό, ο ρόλος των γεωργικών συμβουλευτικών υπηρεσιών είναι ουσιαστικός, καθώς και η βελτίωση της ανάπτυξης ικανοτήτων και της εκπαίδευσης. Η παρουσίαση των επιπτώσεων των γεωργικών τεχνικών διατήρησης που εφαρμόζονται σε πραγματικές περιπτωσιολογικές μελέτες θα μπορούσε να συμβάλει στην εφαρμογή των μέτρων και να δώσει ενδείξεις στους νέους γεωργούς σχετικά με το ποιες βασικές πρακτικές οδηγούν σε επιτυχία και ποια λάθη πρέπει να αποφευχθούν.

Μεταξύ των παραγόντων επιτυχίας για την εφαρμογή των μέτρων διατήρησης της γεωργίας είναι: η καλή συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών, οι πολιτικές και οι κυβερνητικές δράσεις για την προώθηση και τη δημιουργία ευνοϊκών συνθηκών για την εφαρμογή της γεωργίας διατήρησης (όπως η ελεύθερη πρόσβαση σε πληροφορίες), οι κατάλληλες γεωργικές συμβουλευτικές υπηρεσίες, οι συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και οι ανταμοιβές για περιβαλλοντικές υπηρεσίες.

Ορισμένες πτυχές μπορούν να λειτουργήσουν ως περιοριστικοί παράγοντες για τις μικρές διαστάσεις των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, όπως για παράδειγμα για την εφαρμογή πρακτικών που απαιτούν επενδύσεις σε μηχανήματα (όπως για τη σπορά χόρτου σε συστήματα καλλιέργειας που δεν οργώνουν). Στις περιπτώσεις αυτές, οι ενώσεις γεωργών ή η συνεργασία με τρίτους χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση αυτής της πτυχής. Άλλοι περιοριστικοί παράγοντες περιλαμβάνουν την ανεπαρκή διάδοση γνώσεων και ορθών πρακτικών, την ανεπαρκή συνεργασία μεταξύ ερευνητών και υπηρεσιών παροχής συμβουλών σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις και την έλλειψη στήριξης στους γεωργούς.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, εξακολουθεί να υπάρχει η αντίληψη των γεωργών ότι η άροση είναι απαραίτητη για τη βελτίωση του εδάφους, τη διευκόλυνση της διαχείρισης των καλλιεργειών και την επίτευξη υψηλότερων αποδόσεων. Επιπλέον, οι γεωργοί είναι γενικά ικανοποιημένοι με τις πραγματικές πρακτικές και δεν αισθάνονται οικονομική πίεση να αλλάξουν, καθώς τα καθαρά και καλά ανακλινόμενα χωράφια συνδέονται συχνά με την ορθή γεωργική πρακτική. Από την άποψη αυτή, οι υπηρεσίες παροχής συμβουλών σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην ενθάρρυνση της εμπιστοσύνης των γεωργών που είναι νέοι στη γεωργία διατήρησης ότι η τεχνολογία λειτουργεί. Αυτό περιλαμβάνει την επίδειξη της τεχνολογίας σε άλλους αγροτικούς τομείς, την επίδειξη των οικονομικών οφελών με στοιχεία και αριθμούς και την κατάρτιση των ανθρώπων στην περιοχή για να βοηθήσουν άλλους.

Το κόστος εφαρμογής των μέτρων διατήρησης της γεωργίας ενδέχεται να ποικίλλει μεταξύ των γεωργικών εκμεταλλεύσεων (ανάλογα με το μέγεθος και το σύστημα παραγωγής), των γεωγραφικών περιοχών και των χωρών. Ωστόσο, ο FAO αναφέρει ότι με τη μη άροση του εδάφους, οι αγρότες μπορούν να εξοικονομήσουν μεταξύ 30% και 40% του χρόνου, της εργασίας και, στη μηχανοποιημένη γεωργία, των ορυκτών καυσίμων σε σύγκριση με τη συμβατική γεωργία, μειώνοντας το σχετικό κόστος. Γενικά, η γεωργία διατήρησης επιτρέπει τη μείωση του κόστους παραγωγής και τη μείωση του χρόνου και της εργασίας (π.χ. για την προετοιμασία της γης και τη φύτευση) και στα μηχανοκίνητα συστήματα μειώνει το κόστος επένδυσης και συντήρησης των μηχανημάτων μακροπρόθεσμα. Επιπλέον, επιτρέπει αποδόσεις συγκρίσιμες με τη σύγχρονη εντατική γεωργία, αλλά με βιώσιμο τρόπο, επιτρέποντας στις καλλιέργειες να προσαρμόζονται καλύτερα στις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες σε σχέση με τη συνήθη διαχείριση της γεωργίας, ιδίως με τη μείωση της μεταβλητότητας της απόδοσης από έτος σε έτος. Ωστόσο, οι θετικές επιπτώσεις στις αποδόσεις των καλλιεργειών εξαρτώνται από την ένταση και τη σοβαρότητα των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής.

Τα οικονομικά, αγρονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη που παρέχει η γεωργία διατήρησης είναι ανιχνεύσιμα σε παγκόσμιο, περιφερειακό, τοπικό και γεωργικό επίπεδο. Τα οφέλη αυτά είναι επίσης σημαντικά όσον αφορά την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, καθώς μέσω της διατήρησης της γεωργικής απόδοσης των καλλιεργειών διατηρούνται ή ακόμη και βελτιώνονται, καθώς και όσον αφορά τον μετριασμό, με την αύξηση της παγίδευσης του άνθρακα και τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Οι γεωργικές πρακτικές διατήρησης θα πρέπει να υποστηρίζονται από σαφείς πολιτικές και διαδικασίες. Η Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ) της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τα εθνικά και περιφερειακά αγροτικά προγράμματα συγκαταλέγονται στις κύριες κινητήριες δυνάμεις πολιτικής για την εφαρμογή της γεωργίας διατήρησης στα κράτη μέλη της ΕΕ.

Η κοινή γεωργική πολιτική προωθεί την εφαρμογή αυτών των πρακτικών μέσω των «πράσινων άμεσων ενισχύσεων» (ή του «οικολογικού προσανατολισμού») (πρώτος πυλώνας της ΚΓΠ) για τη στήριξη των γεωργών που υιοθετούν ή διατηρούν γεωργικές πρακτικές (π.χ. διαφοροποίηση των καλλιεργειών) που συμβάλλουν στην επίτευξη των περιβαλλοντικών και κλιματικών στόχων. Επιπλέον, ο δεύτερος πυλώνας της ΚΓΠ, η πολιτική αγροτικής ανάπτυξης της ΕΕ, η οποία έχει σχεδιαστεί για τη στήριξη των αγροτικών περιοχών, επιτρέπει στις περιφερειακές, εθνικές και τοπικές αρχές να διαμορφώνουν τα επιμέρους προγράμματά τους για την αγροτική ανάπτυξη και στηρίζει, μεταξύ άλλων, μέτρα για τη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων και τη δράση για το κλίμα, συμπεριλαμβανομένων των γεωργικών πρακτικών διατήρησης. Τα προγράμματα του δεύτερου πυλώνα συγχρηματοδοτούνται από κονδύλια της ΕΕ και από περιφερειακά ή εθνικά κονδύλια.

Ένας χρόνος μπορεί να είναι αρκετός για την εφαρμογή των μέτρων διατήρησης της γεωργίας. Ο χρόνος που απαιτείται εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διάδοση των γνώσεων, τις πολιτικές και τις κυβερνητικές παρεμβάσεις, τη διαθεσιμότητα δεξιοτήτων και κονδυλίων, καθώς και τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών.

Η γεωργία διατήρησης είναι ένα μακροπρόθεσμο μέτρο προσαρμογής και γενικά έχει μεγάλη διάρκεια ζωής (δεκαετίες).