Στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel στις ελβετικές Άλπεις

Η «Στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel» ανταποκρίνεται στις προκλήσεις που προκύπτουν από τον συνδυασμό i) των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στο δυναμικό φυσικών κινδύνων και ii) των προϋπαρχόντων τρωτών σημείων του κοινωνικοοικονομικού και κοινωνικοπολιτιστικού πλαισίου.

Η περιοχή Grimsel χαρακτηρίζεται από υψηλή έκθεση σε διεργασίες βαρυτικού και υδρολογικού κινδύνου, όπως πτώση πετρωμάτων, ροές λάσπης, καταρρακτώδεις διεργασίες, κατολισθήσεις, χιονοστιβάδες και πλημμύρες μέσω υποβάθμισης. Ως συνέπεια της απόψυξης του μόνιμου πάγου και της υποχώρησης των παγετώνων, διάφορα τμήματα της περιοχής έχουν πληγεί από συμβάντα μεγάλων φυσικών κινδύνων που περιλαμβάνουν μαζικές μετακινήσεις σε ετήσια βάση και σε αυξανόμενο βαθμό τα τελευταία χρόνια. Λόγω της αύξησης της ανύψωσης της γραμμής μόνιμου πάγου λόγω της θερμοκρασίας, της κινητοποίησης των συντριμμιών λόγω της κατάλυσης των παγετώνων, της αυξανόμενης πιθανότητας έντονων βροχοπτώσεων και της αυξανόμενης χιονόπτωσης, αναμένεται ότι τα μεγάλα γεγονότα μαζικής μετακίνησης θα γίνουν πιο πιθανά και κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού στο μέλλον.

Η μέση ετήσια θερμοκρασία στην Ελβετία έχει ήδη αυξηθεί κατά 2,0 °C μεταξύ 1864 και 2017, σε σύγκριση με 0,9°C παγκοσμίως ( CH2018, 2018). Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα κλιματικά σενάρια για την Ελβετία 2018 (CH2018, 2018 ), έως το τέλος του 21ου ^αιώνα η ετήσια μέση θερμοκρασία σε ολόκληρη την Ελβετία μπορεί να αυξηθεί έως και κατά 6,9 °C από την προβιομηχανική εποχή (5,4°C σε σύγκριση με την περίοδο αναφοράς 1981-2010) για το σενάριο εκπομπών χωρίς μείωση εκπομπών RCP8.5. Για το σενάριο μετριασμού RCP2.6 που συμμορφώνεται με τους 2°C, η αύξηση της θερμοκρασίας θα κυμαίνεται πιθανότατα μεταξύ 2,1 και 3,4°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα (0,6 – 1,9°C σε σύγκριση με την περίοδο 1981-2010). Ακόμη ισχυρότερη αύξηση της θερμοκρασίας αναμένεται να συμβεί κατά τη θερινή περίοδο. Μακροπρόθεσμα, η άμβλυνση της κλιματικής αλλαγής (RCP8.5) πιθανότατα θα προκαλέσει μείωση της μέσης βροχόπτωσης πάνω από την Ελβετία κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και αύξηση κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Ανάλογα με την περιοχή, η προβλεπόμενη μέση αύξηση των χειμερινών βροχοπτώσεων κατά 2100 κυμαίνεται από +12% έως +22% και η μέση μείωση των θερινών βροχοπτώσεων κυμαίνεται από -10% έως -24%. Εκτιμάται ότι σύμφωνα με το σενάριο RCP8.5 το επίπεδο μηδενικού βαθμού θα αυξηθεί κατά 700 έως 1050 μέτρα το χειμώνα (σε σύγκριση με το 1981-2010). Αυτό θα οδηγήσει σε πιθανή μείωση των ποσών χιονόπτωσης κατά περισσότερο από -50% και μείωση της μέσης χειμερινής χιονοκάλυψης κατά -80% σε χαμηλά υψόμετρα. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι θα σημειωθούν συχνότερες και εντονότερες έντονες βροχοπτώσεις, ιδίως κατά το χειμερινό εξάμηνο, με τις εντάσεις των συμβάντων αιχμής να παρουσιάζουν τις μεγαλύτερες αλλαγές: για το RCP8.5, οι ποσότητες βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια συμβάντων ισχυρών βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια της ημέρας με διαστήματα επιστροφής 100 ετών προβλέπεται να αυξηθούν κατά 10 - 25% έως το 2100. Οι συνδυασμένες επιπτώσεις των αυξανόμενων χειμερινών βροχοπτώσεων, του αυξανόμενου μεριδίου των βροχοπτώσεων αντί του χιονιού και της εντατικοποίησης των ακραίων βροχοπτώσεων θα έχουν σοβαρές επιπτώσεις στον κίνδυνο πλημμυρών και άλλων διαδικασιών φυσικού κινδύνου.

Η ελβετική εθνική ανάλυση των κινδύνων και των ευκαιριών που σχετίζονται με το κλίμα (Köllner et al., 2017) εντόπισε την αυξανόμενη συχνότητα και/ή τη χωρική επέκταση των μαζικών μετακινήσεων λόγω της υποχώρησης των παγετώνων και της απόψυξης του μόνιμου πάγου, μεταξύ άλλων σε περιοχές που προηγουμένως δεν επηρεάζονταν, ως κίνδυνο προτεραιότητας για την κλιματική αλλαγή για αρκετές ελβετικές περιφέρειες, συμπεριλαμβανομένων των ελβετικών Άλπεων. Χωρίς μέτρα προσαρμογής, η μείωση της σταθερότητας των κλίσεων και οι συχνότερες μαζικές μετακινήσεις είναι πιθανό να αυξήσουν σε σημαντικό βαθμό τον κίνδυνο ζημιών σε ανθρώπινες ζωές και υλικά περιουσιακά στοιχεία (κτίρια, υποδομές, έμμεσες ζημίες, μειώσεις στις ικανότητες αποθήκευσης των ταμιευτήρων νερού).

Στην περιοχή Grimsel, η υψηλή τρέχουσα προβληματική πίεση από τις ροές λάσπης και τις τοπικές πλημμύρες σε τμήματα των δημοτικών περιοχών αποτέλεσε σημαντική κινητήρια δύναμη για την έναρξη της ανάπτυξης της στρατηγικής προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Κατά την αξιολόγηση των μελλοντικών προκλήσεων, τα συμμετέχοντα ενδιαφερόμενα μέρη κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι απειλές που προκαλούνται από μια σειρά κινδύνων υδροβαρύτητας είναι πιθανό να αυξηθούν υπό συνθήκες εξέλιξης της κλιματικής αλλαγής, συμπεριλαμβανομένης της παράτασης των επιρρεπών σε κινδύνους περιόδων έως τη θερινή περίοδο (Bender-Gàl et al., 2016). Οι κίνδυνοι που προκύπτουν επηρεάζουν άμεσα τη μοναδική οδό καντονιών, η οποία αποτελεί την κύρια σύνδεση δημόσιων μεταφορών εντός και εκτός της περιοχής, το δευτερεύον οδικό σύστημα, τα κτίρια και τους οικισμούς, τις υποδομές εφοδιασμού (πόσιμο νερό, γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, τηλεπικοινωνίες) και τις εγκαταστάσεις που σχετίζονται με την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, η οποία αποτελεί κύριο οικονομικό πλεονέκτημα της περιοχής.

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στους φυσικούς κινδύνους συνδέονται στενά με πολλαπλά ζητήματα περιφερειακής ανάπτυξης σε αυτήν την περιφερειακή αγροτική περιοχή. Οι αυξανόμενοι κίνδυνοι από τις διαδικασίες φυσικών κινδύνων αλληλεπικαλύπτονται και αλληλεπιδρούν με άλλες εξωτερικές πιέσεις και κοινωνικοοικονομικές τάσεις που ισχύουν στην περιοχή, επιδεινώνοντάς τες συχνά. Αυτοί οι μη κλιματικοί παράγοντες περιλαμβάνουν: δημογραφική αλλαγή (αγροτική μετανάστευση, γήρανση του πληθυσμού)· περιορισμοί στην ανάπτυξη οικισμών λόγω φυσικών συνθηκών· περιορισμένες δυνατότητες δημόσιας χρηματοδότησης για διαρθρωτικά μέτρα προστασίας· διαταραγμένες αντιλήψεις του πληθυσμού σχετικά με τον κίνδυνο (επηρεάζοντας την αντιληπτή ποιότητα ζωής)· εξάρτηση της ελκυστικότητας για τον τουρισμό και των επιπέδων απασχόλησης από τη συνέχεια της οδικής σύνδεσης. Οι φυσικοί κίνδυνοι που οφείλονται στο κλίμα επηρεάζουν αυτούς τους παράγοντες περιφερειακής ανάπτυξης επηρεάζοντας τρεις βασικές προϋποθέσεις της βιώσιμης περιφερειακής ανάπτυξης και απειλώντας την αναγκαία ισορροπία τους, και συγκεκριμένα: i) τη συνδεσιμότητα των μεταφορών και την αξιοπιστία των δημόσιων υποδομών, ii) την ασφάλεια και iii) την ποιότητα ζωής.

Στο πλαίσιο της θεματικής ομάδας «Αντιμετώπιση των φυσικών κινδύνων», η ανάπτυξη της «Στρατηγικής προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel» ήταν ένα από τα 31 πιλοτικά έργα που χρηματοδοτήθηκαν από την πρώτη φάση χρηματοδότησης (2013-2017) του ομοσπονδιακού ελβετικού πιλοτικού προγράμματος για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Το πρόγραμμα αυτό στηρίζει την εφαρμογή της ελβετικής εθνικής στρατηγικής προσαρμογής (Ομοσπονδιακό Συμβούλιο, 2012) παρέχοντας χρηματοδοτική στήριξη για καινοτόμα και υποδειγματικά έργα σχετικά με την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή σε καντόνια, περιφέρειες και δήμους.

Το δοκιμαστικό σχέδιο στην περιοχή Grimsel αποσκοπούσε στην ευαισθητοποίηση των περιφερειακών φορέων για τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής και στην προώθηση της συνεργασίας μεταξύ των σχετικών φορέων σε όλα τα επίπεδα και τους τομείς. Συγκεκριμένοι στόχοι ήταν ο προσδιορισμός επιλογών προσαρμογής, η ανάπτυξη μιας υποπεριφερειακής, μακροπρόθεσμης στρατηγικής προσαρμογής για την αντιμετώπιση των φυσικών κινδύνων με συντονισμένο τρόπο και η επίτευξη της δέσμευσης των φορέων για την εφαρμογή της.

Το έγγραφο στρατηγικής επικεντρώνεται σε τέσσερις στρατηγικές κατευθύνσεις για τη βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη υπό συνθήκες κλιματικής αλλαγής: i) πρόσβαση στις μεταφορές, ii) ποιότητα ζωής, iii) ασφάλεια και iv) επικοινωνία. Για τους σκοπούς αυτούς, έχουν καθοριστεί οι ακόλουθοι στόχοι (Bender-Gàl et al., 2016):

1. Υποδομές μεταφορών: Εξασφαλίζεται επαρκής προσβασιμότητα, λαμβανομένων υπόψη των πτυχών κόστους-οφέλους, ενώ είναι δυνατές διαφορετικές ποιότητες πρόσβασης στην κυκλοφορία για διαφορετικά οδικά τμήματα.
2. Ποιότητα ζωής: Η βέλτιστη χρήση των δυνατοτήτων της περιοχής παραμένει δυνατή παρά την κλιματική αλλαγή. Η τάση εξόδου από τη μετανάστευση δεν θα ενταθεί παρά τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και οι συνέπειές της για την ποιότητα ζωής θα μετριαστούν.
3. Ασφάλεια: Η διαβίωση στους δήμους παραμένει ασφαλής και οι κάτοικοι έχουν ένα καλό αίσθημα ασφάλειας. Οι κίνδυνοι για τους ανθρώπους και τις αξίες των ακινήτων ελαχιστοποιούνται.
4. Ανακοίνωση: Η επικοινωνία εντός και για την περιοχή είναι εύκολα κατανοητή, καλά στοχευμένη, επαρκής για τις ανάγκες κάθε επιπέδου λήψης αποφάσεων, τακτική, πραγματοποιείται την κατάλληλη στιγμή και μέσω σαφώς συμφωνημένων διαύλων επικοινωνίας.

Επιπλέον, η στρατηγική προσδιορίζει πέντε τομείς ενδιαφέροντος και καθορίζει ποιοτικούς στόχους με στόχο την ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή και βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη για καθέναν από αυτούς.

Η «Στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel» (Bender-Gàl et al., 2016) αναγνωρίζει ότι οι αυξανόμενοι κίνδυνοι λόγω της κλιματικής αλλαγής και άλλων συνεχιζόμενων κοινωνικών εξελίξεων είναι στενά αλληλένδετοι. Ως εκ τούτου, αντιμετωπίζει την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τη βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη με συζευγμένο τρόπο (Steinemann et al., 2017). Ως εκ τούτου, οι τομείς δράσης της στρατηγικής συνδέονται εν μέρει άμεσα με τις διεργασίες φυσικών κινδύνων που προκαλούνται από το κλίμα και στοχεύουν εν μέρει και σε μη κλιματικές επιδράσεις στην ευρύτερη περιφερειακή ανάπτυξη. Ως εκ τούτου, η στρατηγική αποσκοπεί στη διασφάλιση της ανθεκτικής στην κλιματική αλλαγή περιφερειακής ανάπτυξης σε ένα πλαίσιο διαχείρισης φυσικών κινδύνων και κινδύνων.

Με βάση τις αξιολογήσεις της υφιστάμενης κατάστασης, τις αναμενόμενες αλλαγές, τις επακόλουθες μελλοντικές προκλήσεις και τις πιθανές ευκαιρίες, το έγγραφο στρατηγικής (Bender-Gàl et al., 2016) καθορίζει στρατηγικές κατευθύνσεις και τους ακόλουθους πέντε τομείς ενδιαφέροντος: α) κτίρια, οικισμοί και εγκαταστάσεις· β) οδικό δίκτυο και υποδομές καντονιών· γ) τον τουρισμό· δ) την απασχόληση και την οικονομική ανάπτυξη· και ε) τη ζωή του χωριού, τις κοινωνικοπολιτιστικές πτυχές και το τοπίο. Για καθέναν από τους τομείς ενδιαφέροντος, προσδιορίζονται, αξιολογούνται και ιεραρχούνται δυνητικοί τομείς δράσης, με αποτέλεσμα ένα χαρτοφυλάκιο έξι συγκεκριμένων μέτρων. Αυτά ορίζονται με επιχειρησιακό τρόπο, συμπεριλαμβανομένων των αρμοδιοτήτων, των σταδίων εργασίας, των δεικτών προόδου κ.λπ. Τα μέτρα είναι διαφορετικού τύπου και διεύθυνσης: θεσμικές ρυθμίσεις, βελτίωση της βάσης γνώσεων, ανάπτυξη διακανονισμού, επικοινωνία, μάρκετινγκ και συμβολή σε μια τεχνική λύση. Καθορίστηκαν τα ακόλουθα μέτρα:

• Σύσταση διευθύνουσας επιτροπής για τη «Στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel»: Σύσταση διευθύνουσας ομάδας και καθορισμός των καθηκόντων και των όρων εντολής της, προκειμένου να διασφαλιστεί η εφαρμογή, η παρακολούθηση και η προώθηση των μέτρων.
• Μετατροπή αχρησιμοποίητων ακινήτων για οικιστικούς σκοπούς (δήμος Guttannen, οικισμός Boden): Δημιουργία νέου χώρου στέγασης, προσέλκυση νέων κατοίκων και προώθηση της εσωστρεφούς ανάπτυξης οικισμών, προκειμένου να διασφαλιστεί η κοινωνική και πολιτιστική ζωή του χωριού και να διατηρηθεί η ελκυστικότητα της περιοχής ως χώρου διαβίωσης παρά τις αντιξοότητες της κλιματικής αλλαγής. Το μέτρο ανταποκρίνεται στις αντιληπτές απώλειες ασφάλειας και ποιότητας ζωής λόγω των φυσικών κινδύνων που προκαλούνται από το κλίμα και αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της μετανάστευσης που τροφοδοτείται από τις μεταβαλλόμενες αντιλήψεις κινδύνου του πληθυσμού.
• Βελτίωση της ανταλλαγής δεδομένων και πληροφοριών σχετικά με τους φυσικούς κινδύνους: Δημιουργία υποδομής και διαδικασιών για την ανταλλαγή και επεξεργασία δεδομένων και πληροφοριών σχετικά με φυσικούς κινδύνους από διάφορες πηγές και για την παροχή τους σε εμπειρογνώμονες και στο κοινό. Αυτό θα στηρίξει τους περιφερειακούς φορείς στην αντιμετώπιση των κινδύνων.
• Προετοιμασία για πιθανή νέα σιδηροδρομική σύνδεση: Το μέτρο έχει ως στόχο να συμβάλει στην πρόσφατη πολιτική συζήτηση σχετικά με τα σχέδια για την κατασκευή ενός νέου σιδηροδρόμου στενού εύρους, ο οποίος θα συνδυάζεται με μια γραμμή υψηλής τάσης, σε ένα σύστημα σήραγγας μήκους 20 χιλιομέτρων που θα διέρχεται από βορρά προς νότο κάτω από το πέρασμα Grimsel. Το έργο προσφέρει μια «ανθεκτική στο κλίμα» εναλλακτική λύση αντί της επικίνδυνης καντονιακής οδού. Οι πιθανές επιπτώσεις του έργου στην περιοχή και η έκθεσή της σε φυσικούς κινδύνους αξιολογούνται και τροφοδοτούνται με τη λήψη αποφάσεων.
• Βελτίωση της επικοινωνίας σε καταστάσεις κρίσης για τον τουρισμό: Εκπόνηση και εφαρμογή μιας προσαρμοσμένης επικοινωνιακής αντίληψης για τη διαβίβαση, με πιο έγκαιρο, ακριβή και αποτελεσματικό τρόπο, πληροφοριών σχετικά με την εμφάνιση συμβάντων κινδύνου σε τουριστικές ομάδες χρηστών.
• Μάρκετινγκ του φυσικού περιβάλλοντος και δυναμικές διαδικασίες: Ανάπτυξη τουριστικών προϊόντων που εμπορεύονται το τοπίο και το φυσικό περιβάλλον ως περιφερειακά περιουσιακά στοιχεία. Αυτό θα συμβάλει επίσης στην ευαισθητοποίηση των επισκεπτών σχετικά με τις διαδικασίες φυσικού κινδύνου και στην καλύτερη κατανόηση των μέτρων έκτακτης ανάγκης, όπως το κλείσιμο δρόμων.

Το μέτρο εφαρμογής 1), η στρατηγική έχει εδραιωθεί διαρθρωτικά στην περιοχή με τη σύσταση της διευθύνουσας ομάδας ήδη από το 2016. Η διευθύνουσα ομάδα αποτελεί μέρος μιας νεοσυσταθείσας ρύθμισης διακυβέρνησης για την εφαρμογή της στρατηγικής, η οποία βασίζεται στις υφιστάμενες θεσμικές δομές στην περιοχή και συνδυάζει τον κεντρικό συντονισμό με τις αποκεντρωμένες αρμοδιότητες. Αποτελείται από σημαντικά ιδρύματα που συμμετείχαν στην ανάπτυξη στρατηγικής και προεδρεύεται από το Regionalkonferenz Oberland-Ost, ένα ίδρυμα που είναι υπεύθυνο για τον συντονισμό της περιφερειακής πολιτικής και ενεργεί στη διεπαφή των δημοτικών, καντονιακών και ομοσπονδιακών αρχών. Οι φορείς που συμμετέχουν στην ανάπτυξη της στρατηγικής δεσμεύτηκαν να εφαρμόσουν τη στρατηγική υπογράφοντας δήλωση προθέσεων.

Έως το τέλος του 2018, η υλοποίηση περαιτέρω μέτρων παρουσιάζει μικτή εικόνα, με την κατάσταση εφαρμογής να κυμαίνεται από την ολοκλήρωση έως την πρόοδο έως την αντιμετώπιση δυσκολιών: Η τουριστική αξιοποίηση των διαδικασιών φυσικού κινδύνου (μέτρο 6) λειτουργεί με επιτυχία και φέρνει πανεπιστημιακά μαθήματα, επιστημονικές εκδρομές και επισκέψεις μελέτης επισκεπτών από άλλες ηπείρους στην περιοχή. Η βελτίωση της ανταλλαγής δεδομένων σχετικά με τους φυσικούς κινδύνους (μέτρο 3) μεταξύ των κύριων φορέων εκμετάλλευσης υποδομών της περιφέρειας προχωρεί πολύ καλά και έχει αποφέρει σημαντικά αποτελέσματα, π.χ. όσον αφορά την αποκατάσταση περιττών δομών παρακολούθησης, την κοινή χρήση βάσεων δεδομένων που διαχειρίζονται μεμονωμένοι φορείς εκμετάλλευσης και την κοινή προμήθεια νέων συστημάτων παρακολούθησης. Το σύνολο των επιχειρημάτων που σχετίζονται με τα σχέδια για μια νέα σιδηροδρομική σύνδεση (μέτρο 4) εκπονήθηκε και κοινοποιήθηκε στους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων, αλλά λόγω πολιτικών αποφάσεων από το ομοσπονδιακό επίπεδο, το κατασκευαστικό έργο αναβλήθηκε για μεταγενέστερο χρονικό διάστημα. Η εφαρμογή των μέτρων 2) και 5) καθυστερεί επί του παρόντος ή αναστέλλεται επειδή έχουν αλλάξει οι κρίσιμες συνθήκες πλαισίου (νέα δημοτική κυβέρνηση, προσωπική αλλαγή σε φορέα που είναι υπεύθυνος για το μέτρο).

Η «Στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel» αναπτύχθηκε στο πλαίσιο συμμετοχικής διαδικασίας που διήρκεσε από το 2014 έως το 2016. Η συμμετοχή όλων των σχετικών ενδιαφερόμενων μερών και η ευρεία εκπροσώπηση σημαντικών θεσμικών φορέων στην ομάδα εργασίας έχει προσδιοριστεί ως βασικός παράγοντας επιτυχίας του έργου (Steinemann et al., 2016). Πάνω απ’ όλα, η διαδικασία συμμετοχής κατόρθωσε να φέρει σε επαφή τομεακούς παράγοντες από διαφορετικά επίπεδα, οι οποίοι μέχρι τότε ακολουθούσαν χωριστές στρατηγικές διαχείρισης κινδύνου με μάλλον κατακερματισμένους τρόπους. Η οργάνωση της διαδικασίας απαρτιζόταν από τη διαχείριση του έργου, την ομάδα εργασίας, έναν εξωτερικό εμπειρογνώμονα με υπεργολαβία και το Ομοσπονδιακό Γραφείο Περιβάλλοντος (FOEN) ως συντονιστή του προγράμματος χρηματοδότησης. Επικεφαλής της ομάδας διαχείρισης της διαδικασίας ήταν η Regionalkonferenz Oberland-Ost, η οποία ενεργούσε επίσης ως φορέας εκτέλεσης του έργου, και περιλάμβανε εκπροσώπους του μηχανικού γραφείου της διοίκησης των καντονιών (Oberingenieurkreis I) και ενός δήμου. Άλλοι εταίροι που εκπροσωπήθηκαν στην ομάδα εργασίας περιλάμβαναν όλους τους δήμους, τα σχετικά γραφεία καντονιών, καθώς και δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς που εκπροσωπούν τους περιφερειακούς βασικούς τομείς της ενεργειακής βιομηχανίας, των υποδομών μεταφορών, του τουρισμού και της γεωργίας. Ένας εξωτερικός σύμβουλος ήταν υπεύθυνος για την καθοδήγηση των διαδικασιών, τη διευκόλυνση των συνεδριάσεων και την παροχή συμβουλών από εμπειρογνώμονες. Περαιτέρω συμβουλές και εμπειρογνωσία παρασχέθηκαν από υπεύθυνο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή του φορέα χρηματοδότησης FOEN.

Η στρατηγική αναπτύχθηκε στο πλαίσιο μιας διαδικασίας εργαστηρίου, η οποία διαρθρώθηκε σε πέντε φάσεις. Ξεκινώντας με μια εναρκτήρια εκδήλωση τον Μάιο του 2014 και ολοκληρώνοντας με μια καταληκτική εκδήλωση τον Ιανουάριο του 2016, πραγματοποιήθηκαν συνολικά έξι εργαστήρια. Χρησίμευσαν για να προσδιορίσουν και να συζητήσουν τις ανάγκες και τις αντιλήψεις των παραγόντων σχετικά με τα προβλήματα, τις συστημικές αλληλεξαρτήσεις, τις ανάγκες και τις επιλογές δράσης, τις πιθανές συγκρούσεις, τον σχεδιασμό στρατηγικής, τις προτεραιότητες και τις στρατηγικές κατευθύνσεις, τους κοινούς στόχους και τα συγκεκριμένα μέτρα. Τα εργαστήρια προετοιμάστηκαν και μεταεπεξεργάστηκαν μέσω εισηγητικών εγγράφων, τα οποία εξελίχθηκαν σταδιακά στο τελικό έγγραφο στρατηγικής.

Οι διμερείς διερευνητικές συνομιλίες, ιδίως πριν από το πρώτο εργαστήριο, αποδείχθηκαν πολύ χρήσιμες για την αποσαφήνιση της πραγματικής προβληματικής κατάστασης και τη διάρθρωση της συζήτησης κατά τη διάρκεια των εργαστηρίων. Σε κάποιο βαθμό, οι συνομιλίες αυτές συμπλήρωσαν τα εργαστήρια, σε περίπτωση που οι περιορισμένοι χρονικοί πόροι δεν επέτρεψαν σε όλους τους συμμετέχοντες να εκφράσουν πλήρως όλες τις ανησυχίες τους. Η μορφή «world café» αποδείχθηκε ιδιαίτερα κατάλληλη μέθοδος για τη διευκόλυνση της συζήτησης σε μικρές ομάδες στο πλαίσιο των εργαστηρίων. Προωθήθηκε η ενεργός συμμετοχή στη διαδικασία και η θετική ταύτιση με το αποτέλεσμά της, με την πρόσκληση των συμμετεχόντων να συνεισφέρουν, π.χ. σχετικά με το μελλοντικό όραμα της ομάδας συμφερόντων τους, και με την ανάθεση της ευθύνης για την ανάπτυξη μέτρων σε αυτούς.

Η διαδικασία συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών ήταν ζωτικής σημασίας για την επίτευξη της κατάλληλης ισορροπίας των μέτρων εντός του πεδίου πίεσης που καλύπτουν οι στρατηγικοί στόχοι. Αυτό περιλάμβανε την εξισορρόπηση αποδεκτών επιπέδων κινδύνου με επαρκή επίπεδα ασφάλειας, προσβασιμότητας και ποιότητας ζωής. Στα διδάγματα που αντλήθηκαν (Steinemann et al., 2016), οι διαχειριστές διαδικασιών καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τα επιστημονικά γεγονότα από μόνα τους δεν επαρκούν για τη λήψη σχετικών αποφάσεων, αλλά ότι είναι αναγκαίο να αναπτυχθούν κοινές θέσεις ανταλλάσσοντας διαφορετικές απόψεις και αντιλήψεις για τα προβλήματα σε μια συλλογική διαδικασία διαβούλευσης.

Η «Στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel» θεωρείται επιτυχία και έργο «ορθής πρακτικής» από τους συντονιστές του ελβετικού πιλοτικού προγράμματος για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (FOEN, 2017). Είναι μεταξύ της μειοψηφίας των πιλοτικών έργων που προχώρησαν πέρα από τη βελτίωση της βάσης γνώσεων ή την ανάπτυξη εργαλείων υποστήριξης και προχώρησαν στον εντοπισμό συγκεκριμένων επιλογών προσαρμογής, τη διαμόρφωσή τους σε μια περιφερειακά εδραιωμένη στρατηγική και την προετοιμασία της εφαρμογής της στην πράξη. Μπορούν να προσδιοριστούν οι ακόλουθοι κύριοι παράγοντες επιτυχίας που σχετίζονται με διαφορετικές διαστάσεις (Steinemann et al., 2016):

Παράγοντες επιτυχίας που σχετίζονται με τις εξωτερικές συνθήκες-πλαίσιο:

• Τα προηγούμενα γεγονότα κινδύνου τα τελευταία χρόνια είχαν προκαλέσει προβληματική πίεση στην αρχή του έργου, γεγονός που δημιούργησε επίγνωση της ανάγκης για δράση και αύξησε την προθυμία έναρξης μιας περιφερειακής διαδικασίας προσαρμογής.
• Η επαναξιολόγηση του τοπικού κινδύνου πλημμύρας κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ανάπτυξης στρατηγικής συνεπαγόταν ότι ο κίνδυνος ήταν λιγότερο σοβαρός από ό,τι είχε αρχικά υποτεθεί, γεγονός που διευκόλυνε την αντίληψη του προβλήματος από τους εμπλεκόμενους φορείς. Αν και η δυναμική αυτή μπορεί να θεωρηθεί αμφίσημη, οι αλλαγές στην αντίληψη των τοπικών κινδύνων διευκόλυναν τη μετατόπιση του πεδίου εφαρμογής της διαδικασίας στρατηγικής από μια μάλλον περιορισμένη εστίαση σε (διαρθρωτικά) μέτρα διαχείρισης κινδύνων σε πολύ ευρύτερες προοπτικές περιφερειακής ανάπτυξης.
• Η καλή διαθεσιμότητα περιφερειακών δεδομένων σχετικά με τις διαδικασίες φυσικού κινδύνου επί του παρόντος και στο μέλλον αποτέλεσε ευνοϊκή προϋπόθεση.
• Η έναρξη της ανάπτυξης στρατηγικής και η επιλογή των θεματικών εστιών καθοδηγήθηκαν από τη βάση προς την κορυφή από φορείς εντός της περιοχής και τις περιφερειακές ανάγκες τους.
• Η ομοσπονδιακή χρηματοδότηση από το πιλοτικό πρόγραμμα ήταν υποστηρικτική. Σηματοδότησε την πολιτική βούληση και τη σημασία της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή σε υψηλότερο κυβερνητικό επίπεδο.
• Η συνολική ελβετική παράδοση των κατοίκων που έχουν ισχυρούς πολιτικούς ρόλους και έχουν συνηθίσει να ενεργούν σε διάφορους κοινωνικούς ρόλους ταυτόχρονα αποδείχθηκε γόνιμο υπόστρωμα για τη συμμετοχική ανάπτυξη πολιτικής.

Παράγοντες επιτυχίας που σχετίζονται με τη διαδικασία ανάπτυξης στρατηγικής:

• Ευρεία συμμετοχή των σχετικών περιφερειακών παραγόντων από πολλαπλά επίπεδα και σημαντικούς από περιφερειακή άποψη οικονομικούς τομείς, συμπεριλαμβανομένων βασικών παραγόντων με καλή φήμη και υψηλή αξιοπιστία στην περιοχή. Αυτό εξασφάλισε επίσης ευρεία αποδοχή της στρατηγικής.
• Ισχυρή δέσμευση των διαχειριστών διαδικασιών και υψηλά κίνητρα των συμμετεχόντων φορέων. Η ιδιοκτησία των φορέων ενισχύθηκε με την ανάθεση της ευθύνης για την ανάπτυξη μέτρων σε αυτούς.
• Η συμμετοχή εξωτερικών συμβούλων διαβεβαίωσε την επαγγελματική διαχείριση του έργου, την ελκυστική διευκόλυνση των εργαστηρίων και την αποτελεσματική προετοιμασία και μετεπεξεργασία των συναντήσεων.
• Η παροχή θεματικής ευελιξίας στη διαδικασία επέτρεψε την αντίδραση σε αλλαγές στις εξωτερικές συνθήκες πλαισίου και άνοιξε δημιουργικό περιθώριο ελιγμών.
• Οι συμμετέχοντες φορείς δεσμεύτηκαν να εφαρμόσουν τη στρατηγική υπογράφοντας δήλωση προθέσεων.

Παράγοντες επιτυχίας που σχετίζονται με το περιεχόμενο της στρατηγικής:

• Υπήρξε κρίσιμος παράγοντας επιτυχίας η αντιμετώπιση των φυσικών κινδύνων που σχετίζονται με το κλίμα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο περιφερειακής ανάπτυξης, λαμβανομένων πλήρως υπόψη των αλληλεπιδράσεών τους με τις κοινωνικές εξελίξεις και τις κοινωνικοοικονομικές περιφερειακές προκλήσεις.
• Υπήρξε υποστηρικτικό το γεγονός ότι αντιμετωπίστηκαν επίσης οι ευκαιρίες που προκύπτουν από την κλιματική αλλαγή και την προσαρμογή της κοινωνίας. Για παράδειγμα, ένα από τα μέτρα επιδιώκει να αξιοποιήσει τις δυναμικές διαδικασίες τοπίου που διαμορφώνονται από τις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες, προωθώντας τις ως πλεονέκτημα για τον τουρισμό.
• Η διαδικασία στρατηγικής θεσμοθετήθηκε με τη δημιουργία μιας νέας δομής διακυβέρνησης (διευθύνουσα ομάδα με εντολή) για την εφαρμογή της.

Σε κάποιο βαθμό υπήρξε περιοριστικός παράγοντας ότι η ομαδική εργασία με σενάρια κλιματικής αλλαγής κατά τη διάρκεια της διαδικασίας του εργαστηρίου δεν ήταν επιτυχής. Η αρχική ιδέα ήταν να διαφοροποιηθούν οι εκτιμήσεις προβλημάτων και οι επιλογές προσαρμογής σύμφωνα με διαφορετικά σενάρια κλιματικής αλλαγής (αδύναμο, μέτριο, ισχυρό), ώστε να ληφθούν υπόψη οι αβεβαιότητες. Αποδείχθηκε, ωστόσο, ότι η προσέγγιση αυτή ήταν υπερβολικά περίπλοκη. Αντ’ αυτού, οι φορείς ανέπτυξαν κοινές εκτιμήσεις σχετικά με τη γενική κατεύθυνση των μελλοντικών εξελίξεων υπό την εξέλιξη της κλιματικής αλλαγής (η τρέχουσα κατάσταση βελτιώνεται, επιδεινώνεται ή παραμένει σταθερή), οι οποίες δεν ήταν δεσμευμένες σε συγκεκριμένο χρονικό ορίζοντα.

Μολονότι η εφαρμογή ορισμένων μέτρων έχει επιτευχθεί ή σημειώνει ικανοποιητική πρόοδο, οι αλλαγές στις συνθήκες-πλαίσιο επηρεάζουν επί του παρόντος αρνητικά άλλα μέτρα ή περιορίζουν τον αντίκτυπό τους. Παρά τα προπαρασκευαστικά μέτρα για τη μετατροπή αχρησιμοποίητων κτιρίων (μέτρο 2), μια πολιτική αλλαγή της τοπικής αυτοδιοίκησης έχει επί του παρόντος αναστείλει τη διαδικασία. Η αλλαγή προσωπικού στον φορέα που είναι υπεύθυνος για το μέτρο 5) έχει καθυστερήσει μέχρι στιγμής την εφαρμογή του. Το σύνολο των επιχειρημάτων που σχετίζονται με τη νέα σιδηροδρομική γραμμή Grimsel (μέτρο 4) έχει ολοκληρωθεί και υποστηρίχθηκε υπέρ του έργου, αλλά η ομοσπονδιακή κυβέρνηση έχει εν τω μεταξύ υποβαθμίσει την προτεραιότητά της.

Η ανάπτυξη της «Στρατηγικής προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel» ήταν ένα από τα έργα που χρηματοδοτήθηκαν από το ομοσπονδιακό ελβετικό πιλοτικό πρόγραμμα για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Κατά την πρώτη φάση χρηματοδότησης, το πιλοτικό πρόγραμμα χρηματοδότησε 31 έργα με συνολικό όγκο χρηματοδότησης 7,7 εκατομμυρίων ελβετικών φράγκων. Εξαιρουμένων των συνοδευτικών μέτρων, ο μέσος προϋπολογισμός ανέρχεται σε περίπου 200.000 ελβετικά φράγκα ανά έργο.

Για κάθε μέτρο που ορίζεται στη στρατηγική, περιγράφονται τα οφέλη και τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα και οι ανάγκες χρηματοδότησης χαρακτηρίζονται από ποιοτικούς όρους, αλλά ούτε τα οφέλη ούτε το κόστος έχουν ποσοτικοποιηθεί. Η σύσταση και η λειτουργία της διευθύνουσας ομάδας δεν προκάλεσαν κανένα πρόσθετο κόστος, διότι η διοίκηση και ο χρόνος εργασίας βαρύνουν τους τακτικούς προϋπολογισμούς των οργανώσεων-μελών. Δεν κατέστη δυνατό να εκτιμηθεί το κόστος άλλων μέτρων κατά τον χρόνο σύνταξης του εγγράφου στρατηγικής, διότι στις περισσότερες περιπτώσεις οι χρηματοδοτικές ανάγκες για την πλήρη υλοποίηση των μέτρων εξαρτώνται από τα αποτελέσματα των πρώτων σταδίων υλοποίησης (π.χ. αποσαφήνιση των ακριβών αναγκών των διαφόρων ομάδων χρηστών όσον αφορά τον προγραμματισμένο κόμβο δεδομένων για τους φυσικούς κινδύνους). Κατά συνέπεια, η εκτίμηση του κόστους αποτελεί ενίοτε μέρος του σχεδίου σταδιακής εφαρμογής των μέτρων.

Οι ποιοτικές εκτιμήσεις κόστους-οφέλους διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της στρατηγικής και αποτελούν τη βάση πολλών μέτρων. Για παράδειγμα, η προστασία των οδικών υποδομών από φυσικούς κινδύνους και η βελτίωση της ποιότητας της πρόσβασης στην κυκλοφορία περιορίζεται από την περιορισμένη διαθεσιμότητα δημόσιων οικονομικών πόρων. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να διατηρηθεί η τρέχουσα εστίαση του καθεστώτος διαχείρισης του δημόσιου οδικού δικτύου στην παρακολούθηση των σημείων κινδύνου και στην προετοιμασία μέτρων αποκατάστασης σε περίπτωση ζημιών, διότι δεν είναι εφικτή η χρηματοδότηση μεγαλύτερων διαρθρωτικών μέτρων προστασίας. Παρόμοιες σχέσεις κόστους-οφέλους στον τομέα της έντασης μεταξύ της πρόληψης κινδύνων (επαρκή επίπεδα προστασίας) και της ανοχής κινδύνου (αποδεκτά επίπεδα κινδύνου) συμβάλλουν σε πολλές από τις προκλήσεις στις οποίες ανταποκρίνεται η στρατηγική.

Το περιεχόμενο του εγγράφου στρατηγικής και τα μέτρα προσαρμογής που ορίζονται σε αυτό συνδέονται απρόσκοπτα με το σχετικό δημοτικό, καντονιακό και ομοσπονδιακό νομοθετικό απόθεμα.

Η εφαρμογή της δέσμης μέτρων ξεκίνησε το 2016, δηλαδή αμέσως μετά την οριστικοποίηση του εγγράφου στρατηγικής και το τέλος του πιλοτικού έργου αρχικής χρηματοδότησης. Η διευθύνουσα ομάδα για την εφαρμογή της στρατηγικής, ως θεσμικό μέτρο, συστάθηκε ήδη κατά τη διάρκεια του 2016. Ορισμένα μέτρα είναι από τη φύση τους μάλλον αορίστου χρόνου, ενώ η ολοκλήρωση αρκετών άλλων μέτρων είχε αρχικά προγραμματιστεί έως το τέλος του 2018. Δεδομένου ότι ορισμένα από τα μέτρα αυτά καθυστερούν ή αντιμετωπίζουν προκλήσεις, ενδέχεται να αποτελέσουν αντικείμενο αναπρογραμματισμού ή αναθεώρησης από τη διευθύνουσα ομάδα.

Τα μέτρα που ορίζονται στη στρατηγική είναι κατά κύριο λόγο μη διαρθρωτικά, αλλά μάλλον προσανατολισμένα στη διαδικασία και αποσκοπούν στη διαμόρφωση συνθηκών και βιώσιμων διαδικασιών για μια ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή, βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη. Ως εκ τούτου, η «διάρκεια ζωής» τους δεν υπόκειται σε διακριτό χρονικό διάστημα.

Regionalkonferenz Oberland-Ost
Jungfraustrasse 38, Postfach 312, 3800 Interlaken
Email: region@oberland-ost.ch  
Homepage: https://www.oberland-ost.ch 

Oberingenieurkreis I, Tiefbauamt des Kantons Bern
Schlossberg 20, 3602 Thun 
Homepage: www.bve.be.ch/tba 

Δοκιμαστικό σχέδιο «Στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την περιοχή Grimsel», το οποίο χρηματοδοτείται από το ελβετικό πιλοτικό πρόγραμμα για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (1η φάση χρηματοδότησης: 2013-2017)