Ελονοσία

Η ελονοσία είναι μια εμπύρετη ασθένεια που προκαλείται από παράσιτα Plasmodium και συνήθως μεταδίδεται από τα κουνούπια. Το 2020, σχεδόν το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού κινδύνευε να προσβληθεί από ελονοσία. Πάνω από 400,000 θάνατοι καταγράφονται κάθε χρόνο από την ασθένεια, με τον πληθυσμό της υποσαχάριας Αφρικής να βρίσκεται σε μεγαλύτερο κίνδυνο. Στην Ευρώπη, 50 χρόνια μετά την εκρίζωση, η ελονοσία εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό πρόβλημα υγείας. Ενώ οι περισσότερες λοιμώξεις στην Ευρώπη σχετίζονται με διεθνή ταξίδια, οι κλιματικές αλλαγές προβλέπονται για την ενίσχυση του κινδύνου για τοπικά μεταδιδόμενες λοιμώξεις από ελονοσία στην Ευρώπη στο μέλλον.

Ποσοστό κοινοποίησης της ελονοσίας (χάρτης) και αναφερθέντα κρούσματα (γράφημα) στην Ευρώπη
_{Πηγή: ECDC, 2024, Άτλαντας επιτήρησης των μολυσματικών ασθενειών}

_{Σημειώσεις: Ο χάρτης και το γράφημα παρουσιάζουν στοιχεία για τα κράτη μέλη του ΕΟΧ και τις συνεργαζόμενες χώρες, εκτός του Λιχτενστάιν, της Ελβετίας και της Türkiye λόγω έλλειψης στοιχείων. Τα όρια και τα ονόματα που εμφαίνονται σε αυτόν τον χάρτη δεν συνεπάγονται επίσημη έγκριση ή αποδοχή από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ασθένεια πρέπει να κοινοποιείται σε επίπεδο ΕΕ, αλλά η περίοδος αναφοράς διαφέρει μεταξύ των χωρών. Όταν οι χώρες αναφέρουν μηδενικές περιπτώσεις, το ποσοστό κοινοποίησης στον χάρτη εμφανίζεται ως «0». Όταν οι χώρες δεν έχουν αναφέρει τη νόσο σε ένα συγκεκριμένο έτος, το ποσοστό δεν είναι ορατό στον χάρτη και φέρει την ένδειξη «μη δηλωθείσα» (τελευταία ενημέρωση τον Ιούλιο του 2024).}

Πηγή & μετάδοση

Οι λοιμώξεις από ελονοσία προκαλούνται από παράσιτα Plasmodium. Υπάρχουν πέντε είδη Plasmodium που μολύνουν τους ανθρώπους, εκ των οποίων το P. ciparum και το vivax είναι τα πιο κοινά και προκαλούν την υψηλότερη επιβάρυνση της νόσου (Loy et al., 2017· ΠΟΥ, 2022). Συνήθως, η ασθένεια μεταδίδεται από το δάγκωμα ενός θηλυκού κουνουπιού Anopheles που μεταφέρει κύτταρα Plasmodium στο αίμα του. Τα κουνούπια Anopheles είναι, σε σύγκριση με άλλα είδη κουνουπιών που υπάρχουν στην Ευρώπη, σχετικά μικρά και λεπτά, με κλίση στάσης. Τα περισσότερα είδη Anopheles είναι ενεργά τη νύχτα, αλλά μερικά επίσης δαγκώνουν το σούρουπο ή νωρίς το πρωί (ΠΟΥ, 2022).

Τα Anopheles είναι ευρέως κατανεμημένα σε όλες τις ηπείρους εκτός από την Ανταρκτική, αλλά το παράσιτο της ελονοσίας (Plasmodium spp.) δεν εμφανίζεται σε όλες αυτές τις περιοχές. Παρ’ όλα αυτά, το μεγάλο εύρος κατανομής του κουνουπιού καθιστά δυνατή την επέκταση της νόσου σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ελονοσία εξαλείφθηκε επιτυχώς από την Ευρώπη πριν από 50 χρόνια με την αποστράγγιση των ελών, τη χορήγηση προφυλακτικών φαρμάκων στον πληθυσμό και τον ψεκασμό εντομοκτόνων (Boualam, et al., 2021). Ωστόσο, στη Νότια Ευρώπη, η ελονοσία επανεμφανίστηκε το 2003 με χαμηλό αριθμό τοπικά μεταδιδόμενων κρουσμάτων έκτοτε, αν και η συντριπτική πλειονότητα των λοιμώξεων (> 99 %) εξακολουθεί να σχετίζεται με τα ταξίδια (Bertola et al., 2022· ΠΟΥ, 2022). Υπάρχουν στοιχεία για την παρουσία κουνουπιών Anopheles σε 33 ευρωπαϊκές χώρες (ECDC, 2022a,b,c), αν και γενικά σε χαμηλούς αριθμούς, με περιορισμένο κίνδυνο για μεγάλες εστίες ελονοσίας. Στη Βόρεια Ευρώπη, τα κουνούπια Anopheles απουσιάζουν από τη Δανία, την Ισλανδία και τη Νορβηγία, αλλά παρατηρήθηκαν στη Φινλανδία και τη Σουηδία το 2020 (Bertola et al., 2022· Lilja et al., 2020). Οι άνθρωποι μπορούν επίσης να μολυνθούν στο σπίτι ή στα αεροδρόμια μέσω κουνουπιών που ταξιδεύουν σε βαλίτσες.

Επιπλέον, η ένεση ή η μετάγγιση μολυσμένου αίματος ή η χρήση μολυσμένων βελόνων και συρίγγων μπορούν επίσης να μεταδώσουν την ελονοσία. Η μητρική μετάδοση, από τη μητέρα στο αγέννητο παιδί, είναι σπάνια.

Επιπτώσεις στην υγεία

Οι ασθενείς αναπτύσσουν συμπτώματα λοιμώξεων από ελονοσία συνήθως μία έως δύο εβδομάδες μετά από ένα δάγκωμα κουνουπιών. Ωστόσο, οι καθυστερημένες πρωτογενείς λοιμώξεις μπορεί να εμφανιστούν, αν και σπάνια, 6 έως 12 μήνες αργότερα (Trampuz et al., 2003). Κατά τη διάρκεια των πρώτων 2-3 ημερών της ασθένειας, τα συμπτώματα της ελονοσίας είναι συνήθως μη ειδικά, συμπεριλαμβανομένης της κόπωσης, του πονοκεφάλου και του πόνου στις αρθρώσεις, τους μύες, το στομάχι και το στήθος, οδηγώντας συχνά σε λανθασμένες διαγνώσεις. Ένας αργά αυξανόμενος πυρετός συνήθως αναπτύσσεται, το κύριο σύμπτωμα της ελονοσίας. Στη συνέχεια, η νόσος εξελίσσεται σε τρέμουλο και υψηλό πυρετό, που συνήθως συνοδεύεται από πονοκέφαλο, πόνους στην πλάτη, διάρροια ή ναυτία και μερικές φορές έντονη εφίδρωση. Μετά από ένα διάστημα χωρίς πυρετό, ο κύκλος των ρίγη, του πυρετού και της εφίδρωσης επαναλαμβάνεται. Μια πρωτογενής επίθεση χωρίς θεραπεία μπορεί να διαρκέσει από μια εβδομάδα έως ένα μήνα ή περισσότερο. Μερικές φορές — συχνά μετά από ανεπαρκή θεραπεία ή λοίμωξη από ανθεκτικά στα φάρμακα παράσιτα — τα παρασιτικά κύτταρα του P. vivax ή του P. ovale παραμένουν αδρανή στο ήπαρ και προκαλούν νέες επιθέσεις ελονοσίας σε ακανόνιστα διαστήματα μήνες ή χρόνια αργότερα (Trampuz et al., 2003). Χωρίς ιατρική θεραπεία, υπάρχει πιθανότητα η λοίμωξη από ελονοσία να γίνει σοβαρή ή ακόμη και θανατηφόρα σε μια διάρκεια ωρών ή ημερών, ιδιαίτερα οι λοιμώξεις P. falciparumμπορεί να εξελιχθούν γρήγορα (Basu and Sahi, 2017). Οι ασθενείς παρουσιάζουν γρήγορα χειρότερα συμπτώματα, όπως οξεία εγκεφαλική λοίμωξη (εγκεφαλική ελονοσία), αναιμία, χαμηλά επίπεδα σακχάρου στο αίμα ή υψηλή οξύτητα του αίματος. Σε σπάνιες περιπτώσεις η ελονοσία μπορεί να εξελιχθεί σε κίτρινη χρώση του δέρματος και των ιστών, νεφρική ανεπάρκεια, ή ακόμη και σοκ όταν δεν μπορεί να διατηρηθεί επαρκής ροή αίματος. Η σοβαρή ελονοσία είναι μια πιθανή αιτία κώμα. Σε περιοχές με πολλές μεταδόσεις, το P. falciparum μπορεί να μολύνει τον πλακούντα και να προκαλέσει σοβαρή αναιμία, αποβολή, πρόωρο τοκετό ή χαμηλό βάρος γέννησης (Basu and Sahi, 2017).

Νοσηρότητα και θνησιμότητα στην Ευρώπη

Στις χώρες μέλη του ΕΟΧ (εξαιρουμένων του Λιχτενστάιν, της Ελβετίας και της Türkiye λόγω έλλειψης στοιχείων):

• 86,053 μολύνσεις από ελονοσία καταγράφηκαν μεταξύ 2008 και 2022.
• Ο αριθμός των καταγεγραμμένων κρουσμάτων αυξήθηκε σταθερά μεταξύ 2014 και 2019, ενώ τα κρούσματα μειώθηκαν μεταξύ 2020-2022, πιθανώς λόγω περιορισμών που σχετίζονται με τη νόσο COVID-19.

(ECDC, 2014-2020)

Κατανομή ανά πληθυσμό

• Ηλικιακή ομάδα με το υψηλότερο ποσοστό ασθενειών στην Ευρώπη: 25 — 44 ετών (ECDC, 2014-2020)
• Ομάδες με υψηλότερο κίνδυνο σοβαρής νόσου: βρέφη και παιδιά κάτω των πέντε ετών, έγκυες γυναίκες, άτομα με χαμηλή ανοσία
• Ομάδες με υψηλότερο κίνδυνο μόλυνσης: διακινούμενοι εργαζόμενοι και ταξιδιώτες
• Το ποσοστό των επιβεβαιωμένων κρουσμάτων ελονοσίας είναι υψηλότερο μεταξύ των ανδρών από τις γυναίκες

Κλιματική ευαισθησία

Κλιματική καταλληλότητα

Το παράσιτο Plasmodium επιβιώνει στα κουνούπια σε μια περιοχή θερμοκρασίας μεταξύ 15,4 και 35 °C. Η ελονοσία που μεταδίδει τα κουνούπια προτιμά τη μηνιαία βροχόπτωση να είναι πάνω από 80 mm και τη μηνιαία σχετική υγρασία πάνω από το 60 % (Benali et al., 2014). Η βέλτιστη θερμοκρασία για τους πληθυσμούς κουνουπιών Anopheles είναι 29 °C. Η ικανότητά τους να μεταδίδουν ελονοσία μειώνεται σταδιακά πάνω ή κάτω από αυτή τη θερμοκρασία (Villena et al., 2022).

Εποχικότητα

Στην Ευρώπη, οι κορυφές του αριθμού των κρουσμάτων ελονοσίας σημειώνονται κατά τους θερινούς μήνες Ιούλιο έως Σεπτέμβριο. Δεδομένου ότι η μεγάλη πλειονότητα των κρουσμάτων ελονοσίας εισάγεται, αυτό θα μπορούσε τουλάχιστον εν μέρει να συνδέεται με ταξιδιώτες που επιστρέφουν από τις καλοκαιρινές διακοπές (ECDC, 2014-2020).

Επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής

Η ανάπτυξη του παρασίτου Plasmodium μέσα σε ένα κουνούπι είναι ταχύτερη σε θερμότερα κλίματα (Grover-Kopec et al., 2006). Η μείωση του χρόνου επώασης, που προκαλείται από την υπερθέρμανση του πλανήτη, έχει τη δυνατότητα να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο μόλυνσης (Beck-Johnson et al., 2013). Επιπλέον, τα κουνούπια Anopheles αναμένεται να μετατοπιστούν προς βορρά και σε μεγαλύτερα υψόμετρα λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη (Hertig et al., 2019). Στην Ευρώπη, οι προηγουμένως ανεπηρέαστες περιοχές πιθανότατα θα παρουσιάσουν αύξηση της συχνότητας εμφάνισης ελονοσίας. Επιπλέον, οι υψηλότερες θερμοκρασίες, η ένταση βροχοπτώσεων και η υγρασία του αέρα θα οδηγήσουν σε μεγαλύτερους πληθυσμούς Anopheles, αυξάνοντας έτσι την ικανότητα μετάδοσης. Η ενεργή περίοδος κουνουπιών προβλέπεται να επεκταθεί, οι προνύμφες θα αναπτυχθούν ταχύτερα, οι πληθυσμοί θα επιβιώσουν πιο εύκολα και τα ποσοστά δαγκώματος θα αυξηθούν, ενισχύοντας έτσι τον κίνδυνο για λοιμώξεις από ελονοσία (Grover-Kopec et al., 2006). Οι αυξημένες βροχοπτώσεις μπορούν επίσης να δημιουργήσουν πιο κατάλληλους οικοτόπους για τα κουνούπια. Οι νότιες και νοτιοανατολικές περιοχές της Ευρώπης κινδυνεύουν να ενταχθούν στην περιοχή κατανομής των κουνουπιών Anopheles, με ορισμένα είδη να έχουν ήδη εντοπιστεί στην Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ιταλία, τα Βαλκάνια. Επίσης, άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, της Ελλάδας, της Ισπανίας, της Βουλγαρίας, της Σερβίας και της Ουκρανίας, ενδέχεται να παρουσιάσουν περισσότερες τοπικά μεταδιδόμενες λοιμώξεις από Plasmodium με κλιματικές αλλαγές (Beck-Johnson et al., 2013· Fischer et al., 2020). Αντίθετα, στη Βόρεια και Δυτική Ευρώπη, ακόμη και με τις αυξανόμενες θερμοκρασίες λόγω της κλιματικής αλλαγής, ο κίνδυνος ελονοσίας μπορεί να μην αυξηθεί όσο οι τρέχουσες τάσεις αστικοποίησης και απώλειας υγροτόπων συνεχίζουν να εξαλείφουν τις περιοχές αναπαραγωγής κουνουπιών (Πιπεράκη και Δάικος, 2016).

Παρά τους αυξημένους κινδύνους μόλυνσης, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις λοιμώξεις από ελονοσία προβλέπεται να είναι χαμηλές εφόσον υπάρχουν καλά λειτουργικά συστήματα υγείας, τα οποία είναι πολύ ικανά να ανιχνεύσουν και να θεραπεύσουν την ελονοσία.

Πρόληψη & Θεραπεία

Πρόληψη

• ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ χαρακτηρα: μακρυμάνικα ενδύματα, απωθητικά κουνουπιών, δίχτυα ή σίτες και αποφυγή ενδιαιτημάτων κουνουπιών
• Έλεγχος κουνουπιών: περιβαλλοντική διαχείριση, π.χ. ελαχιστοποίηση των ευκαιριών αναπαραγωγής σε ανοικτά φυσικά και τεχνητά ύδατα, και βιολογικά ή χημικά μέτρα (π.χ., δείτε τις δραστηριότητες της ομάδας δράσης για τον έλεγχο των κουνουπιών στη Γερμανία). Ωστόσο, η αντοχή στα κουνούπια στα εντομοκτόνα είναι ένα πρόβλημα.
• Ευαισθητοποίηση σχετικά με τα συμπτώματα της νόσου, τη μετάδοση ασθενειών και τους κινδύνους δαγκώματος κουνουπιών
• Ενεργός παρακολούθηση και επιτήρηση των κουνουπιών, των κρουσμάτων ασθενειών και του περιβάλλοντος για την πρόληψη της μετάδοσης (π.χ. βλέπε τις περιπτωσιολογικές μελέτες της πρωτοβουλίας «Mückenatlas»ή του έργου EYWA)
• Χημειοπροφύλαξη για ταξιδιώτες σε ενδημικές περιοχές της ελονοσίας

Θεραπεία

• Θεραπεία συνδυασμού με αντιελονοσιακά φάρμακα για (i) την εξάλειψη των παρασίτων και (ii) την πρόληψη της εμφάνισης ήπιων συμπτωμάτων. Ωστόσο, η αντοχή στα φάρμακα κατά της ελονοσίας αποτελεί παγκόσμια απειλή για τις προσπάθειες ελέγχου της ελονοσίας

Στοιχεία αναφοράς

Basu, S. and Sahi, P. K., 2017, Ελονοσία: A Update, The Indian Journal of Pediatrics 84(7), 521-528. https://doi.org/10.1007/s12098-017-2332-2

Beck-Johnson, L. M. et al., 2013, The Effect of temperature on Anopheles Mosquito Population Dynamics and the Potential for Malaria Transmission, PLoS ONE 8(11), e79276. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0079276

Benali, A. et al., 2014, Δορυφορική εκτίμηση της περιβαλλοντικής καταλληλότητας για την ανάπτυξη φορέων ελονοσίας στην Πορτογαλία, τηλεπισκόπηση του περιβάλλοντος 145, 116-130. https://doi.org/10.1016/j.rse.2014.01.014

Bertola, M. et al., 2022, Επικαιροποιημένη εμφάνιση και βιονομία δυνητικών φορέων ελονοσίας στην Ευρώπη: Συστηματική επανεξέταση (2000–2021), Παράσιτα και διανύσματα 15(88), 1-34. https://doi.org/10.1186/s13071-022-05204-y

Boualam, M. A. et al., 2021, Ελονοσία στην Ευρώπη: μια ιστορική προοπτική, Frontiers in Medicine 8(691095), 1-12. https://doi.org/10.3389/fmed.2021.691095

Casalino, E. et al., 2016, Νοσοκομειακή και περιπατητική φροντίδα σε εισαγόμενη ελονοσία: αξιολόγηση των τάσεων και των επιπτώσεων στη θνησιμότητα. Μια μελλοντική πολυκεντρική 14ετής μελέτη παρατήρησης, περιοδικό ελονοσίας 15(312), 1-10. https://doi.org/10.1186/s12936-016-1364-9

ECDC, 2022a, Anopheles maculipennis s.l. — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2022,Online mosquito maps, ECDC, Στοκχόλμη. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/anopheles-maculipennis-sl-current-known-distribution-march-2022. Τελευταία πρόσβαση τον Δεκέμβριο του 2022.

ECDC, 2022b, Anopheles plumbeus — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2022,Online mosquito maps, ECDC, Στοκχόλμη. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/anopheles-plumbeus-current-known-distribution-march-2022. Τελευταία πρόσβαση τον Δεκέμβριο του 2022.

ECDC, 2022c, Anopheles superpictus — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2022,Online mosquito maps, ECDC, Στοκχόλμη. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/anopheles-superpictus-current-known-distribution-march-2022. Τελευταία πρόσβαση τον Δεκέμβριο του 2022.

ECDC, 2014-2020, Ετήσιες επιδημιολογικές εκθέσεις για την περίοδο 2014-2018 — Ελονοσία. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/malaria/surveillance-and-disease-data. Τελευταία πρόσβαση τον Απρίλιο του 2023.

ECDC, 2023, Άτλαντας επιτήρησης των μολυσματικών ασθενειών. Διατίθεται στη διεύθυνση https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Τελευταία πρόσβαση τον Απρίλιο του 2023.

Fischer, L. et al., 2020, Η άνοδος της θερμοκρασίας και ο αντίκτυπός της στην δεκτικότητα στη μετάδοση της ελονοσίας στην Ευρώπη: Μια συστηματική ανασκόπηση, Travel Medicine and Infectious Disease 36 (101815), 1-10. https://doi.org/10.1016/j.tmaid.2020.101815

Grover-Kopec, E. K. et al., 2006, Web-based climate information resources for malaria control in Africa, Malaria Journal 5(38), 1-9. https://doi.org/10.1186/1475-2875-5-38

Hertig, E., 2019, Διανομή φορέων του Anopheles και πιθανή σταθερότητα μετάδοσης της ελονοσίας στην Ευρώπη και την περιοχή της Μεσογείου στο πλαίσιο της μελλοντικής κλιματικής αλλαγής, Παράσιτα & φορείς 12(18), 1-9. https://doi.org/10.1186/s13071-018-3278-6

Kamau, A. et al., 2022, Malaria Hospitalisation in East Africa: ηλικία, φαινότυπος και ένταση μετάδοσης, BMC medicine 20(28), 1-12. https://doi.org/10.1186/s12916-021-02224-w

Lilja, T. et al., 2020, Ανάλυση μονονουκλεοτιδικού πολυμορφισμού της περιοχής ITS2 δύο ειδών κουνουπιών συμπαγούς ελονοσίας στη Σουηδία: Anopheles Daciae και Anopheles messeae, Ιατρική και κτηνιατρική εντομολογία 34(3), 364-368. https://doi.org/101111/mve.12436

Loy, D.E., et al., 2017, Out of Africa: Προέλευση και εξέλιξη των παρασίτων της ανθρώπινης ελονοσίας Plasmodium falciparum και Plasmodium vivax. International Journal for Parasitology 47(2–3), 87–97. https://doi.org/10.1016/j.ijpara.2016.05.008

Πιπεράκη, Ε. Τ. και Δαΐκος, Γ. Λ., 2016, Η ελονοσία στην Ευρώπη: αναδυόμενη απειλή ή μικρή ενόχληση;, Κλινική Μικροβιολογία και Λοίμωξη 22(6), 487-493. https://doi.org/10.1016/j.cmi.2016.04.023

Sainz-Elipe, S. et al., 2010, κίνδυνος αναζωπύρωσης της ελονοσίας στη νότια Ευρώπη: εκτίμηση του κλίματος σε μια ιστορικά ενδημική περιοχή ορυζώνων στις ακτές της Μεσογείου της Ισπανίας, Malaria Journal 9(221), 1-16. https://doi.org/10.1186/1475-2875-9-221

Trampuz, A. et al., 2003, Clinical Review: Σοβαρή ελονοσία, Κριτική Φροντίδα 7(4), 315. https://doi.org/10.1186/cc2183

Villena, O. C. et al., 2022, Θερμοκρασία επηρεάζει την περιβαλλοντική καταλληλότητα για μετάδοση ελονοσίας από Anopheles gambiae και Anopheles stephensi, Ecology 103(8), e3685. https://doi.org/10.1002/ecy.3685

ΠΟΥ, 2022, Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, https://www.who.int/. Τελευταία πρόσβαση τον Αύγουστο του 2022