Muir Bhailt

Tíortha an réigiúin

Síneann limistéar comhair Mhuir Bhailt ó chodanna lárnacha na hEorpa go dtí an t-imeall is faide ó thuaidh. Áirítear i réimse comhair 2021-2027 beagnach críoch iomlán Chlár Interreg roimhe seo (an Danmhairg, an Eastóin, an Fhionlainn, tuaisceart na Gearmáine, an Laitvia, an Liotuáin, an Pholainn, an tSualainn, an Iorua), seachas limistéir na Rúise*, na Bealarúise* agus chríocha thuaidh na hIorua a áiríodh roimhe seo.

*Ón 8 Márta 2022, tá an comhar trasnáisiúnta leis an Rúis agus leis an mBealarúis curtha ar fionraí.

Creat beartais

1.     Clár comhair trasnáisiúnta

Is é is aidhm do Chlár Interreg do Réigiún Mhuir Bhailt (2021-2027), a d’fhormheas an Coimisiún Eorpach an 2 Meitheamh 2022, réitigh nuálacha, uiscechliste agus aeráidneodracha a chur i bhfeidhm trí chomhar trasnáisiúnta. Dhírigh Clár BSR ar cheithre thosaíocht:

1. Sochaithe nuálacha
2. Sochaithe uiscechliste
3. Sochaithe aeráidchliste
4. Rialachas comhair

Cumhdaítear oiriúnú don athrú aeráide go páirteach faoi thosaíocht 2 (sochaithe uiscechliste) agus na cuspóirí gaolmhara atá aici maidir le ‘uiscí inbhuanaithe’ agus ‘geilleagar gorm’. Go deimhin, tacaíonn an clár le gníomhaíochtaí a fheabhsaíonn cleachtais bainistithe uisce chun rioscaí truaillithe uisce a laghdú, rud atá níos measa mar gheall ar an athrú aeráide chomh maith le gníomhaíochtaí chun athléimneacht ghnólachtaí an gheilleagair ghoirm a neartú.

Thairis sin, faoi thosaíocht 3, cuireann gníomhaíochtaí lena gcuirtear an t-aistriú fuinnimh agus an tsoghluaisteacht chliste ghlas chun cinn, agus iad dírithe go príomha ar mhaolú ar an athrú aeráide, deiseanna ábhartha maidir le hoiriúnú ar fáil freisin. Is é is aidhm dóibh dul i ngleic le saincheisteanna amhail coigilt acmhainní ó thaobh éifeachtúlacht fuinnimh agus modhanna iompair inbhuanaithe de.

Ar deireadh, tacaíonn an Clár le gníomhaíochtaí lena ndéantar gníomhaíochtaí rialachais agus cumarsáide i Straitéis an AE do Réigiún Mhuir Bhailt (EUSBSR)a chur chun feidhme agus a neartú. Faoi thosaíocht 4, d’fhéadfadh na gníomhaíochtaí sin plé beartais a éascú agus athruithe beartais trasearnálacha a spreagadh, chun cuspóirí na straitéise a bhaint amach.

Áirithíodh tacaíocht do chur chun feidhme straitéis mhacrairéigiúnach an Aontais (EUSBSR) cheana féin trí Chlár Interreg do Réigiún Mhuir Bhailt (BSR) (2014-2020) a bhí ann roimhe seo, a bhí dírithe ar na ceithre thosaíocht seo a leanas:

1. Acmhainneacht le haghaidh nuálaíochta;
2. bainistíocht éifeachtúil ar acmhainní nádúrtha;
3. Iompar inbhuanaithe;
4. Acmhainneacht institiúideach le haghaidh comhar macrairéigiúnach.

Cumhdaíodh an t-athrú aeráide faoi thosaíocht 2, toisc go raibh sé ábhartha do roinnt saincheisteanna a áiríodh ann, amhail bainistiú uisce, truailliú agus eotrófú, inbhuanaitheacht agus éifeachtúlacht fuinnimh, agus fás gorm. Áiríodh an t-athrú aeráide agus an fhorbairt inbhuanaithe mar cheann de na prionsabail chothrománacha a d’fhormhuinigh an Clár.

2.     Straitéisí macrairéigiúin

Tá sé mar aidhm ag Straitéis an AE do Réigiún Mhuir Bhailt (EUSBSR) comhar laistigh de réigiún Mhuir Bhailt a threisiú chun forbairt níos cothroime a chur chun cinn sa limistéar, chun cur le mórbheartais an AE agus chun comhtháthú laistigh den réigiún a threisiú. Tá Plean Gníomhaíochta ag gabháil le EUSBSR a athbhreithnítear go tréimhsiúil. Tá an straitéis ailínithe leis an gComhaontú Glas don Eoraip agus leis an gcuspóir go mbeidh an tAontas neodrach ó thaobh na haeráide de faoi 2050. I ndáil leis an méid sin, déantar gach gníomhaíocht lena dtugtar aghaidh ar an athrú aeráide agus lena gcuirtear forbairt inbhuanaithe chun cinn a chomhtháthú sa straitéis ina hiomláine. Is iad ‘Sábháil an Mhuir’, ‘Ceangail an Réigiún’ agus ‘Rathúnas a Mhéadú’ na trí phríomhchuspóir atá ag an Straitéis, agus tá ‘oiriúnú don athrú aeráide, cosc ar riosca agus bainistiú riosca’ ar cheann de na naoi bhfochuspóir a meabhraíodh i bPlean Gníomhaíochta 2021. Mar gheall ar a chineál trasearnálach agus ar an tábhacht mhéadaithe a bhaineann leis, déantar gnéithe den athrú aeráide a phríomhshruthú mar ghné bhunriachtanach i ngach ceann de na 14 réimse beartais a shainaithnítear sa phlean.

3.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Is páirtithe conarthacha i gCoinbhinsiún Heilsincí freisin iad na tíortha atá mar chuid den réigiún, seachas an Iorua, arb é an ‘Coinbhinsiún maidir le Cosaint Mhuirthimpeallacht Limistéar Mhuir Bhailt’ é, lena n-áirítear an Bhealarúis freisin, nach n-áirítear faoi láthair le Clár Interreg BSR. Is é is aidhm don choinbhinsiún muirthimpeallacht Mhuir Bhailt a chosaint ar gach foinse truaillithe trí chomhar idir-rialtasach. Cumhdaíonn sé limistéar iomlán Mhuir Bhailt, lena n-áirítear uiscí intíre, uisce na farraige féin agus grinneall na farraige. Tá an coinbhinsiún á rialú ag an gCoimisiún chun Muirthimpeallacht Mhuir Bhailt a Chosaint (HELCOM), a bhfuil roinnt tionscnamh aige a bhaineann le hoiriúnú don athrú aeráide. Áirítear leis na tionscnaimh sin measúnuithe réigiúnacha rialta ar an athrú aeráide agus ar na himpleachtaí atá aige do Mhuir Bhailt. Is líonra saineolaithe comhpháirteach éEN-CLIME a bhunaigh HELCOM agus Baltic Earth in 2018, a fheidhmíonn mar chreat comhordaithe agus mar ardán le haghaidh saincheisteanna a bhaineann le héifeachtaí díreacha agus indíreacha an athraithe aeráide ar thimpeallacht Mhuir Bhailt. Cuireann an líonra saineolaithe saineolas ar fáil le haghaidh idirphlé níos dlúithe le lucht ceaptha beartas. I mbileog eolais 2021 maidir leis an athrú aeráide i Muir Bhailt, bileog a d’ullmhaigh an líonra sin, tugtar achoimre do lucht ceaptha beartas ar an eolas eolaíoch is déanaí maidir leis an tionchar atá ag an athrú aeráide ar Mhuir Bhailt faoi láthair agus ar an gcaoi a bhfuiltear ag súil go bhforbróidh sé amach anseo.

Cuireann Coimisiún Mhuir Bhailt faoi CPMR (Comhdháil na Réigiún Muirí Forimeallach), ról láidir chun cinn do na réigiúin is comhaltaí i ndearadh agus i gcur chun feidhme Straitéis Mhacrairéigiúnach an Aontais do Réigiún Mhuir Bhailt agus rialachas il-leibhéil chun a thrí chuspóir a bhaint amach. Tá an Grúpa Oibre um Fhuinneamh & Aeráid, Athrú Aeráide, ag díriú go sonrach ar an athrú aeráide.

Is fóram polaitiúil í Comhairle Stáit Mhuir Bhailt (CBSS) le haghaidh comhar idir-rialtasach i réigiún Mhuir Bhailt. Cuimsíonn sé 11 bhallstát (tá ocht gcinn acu ina mbaill de straitéis an EUSBSR freisin) chomh maith leis an Aontas Eorpach. Bunaithe in 1992, bhí sé d’aidhm aige ar an gcéad dul síos tacú le haistriú réigiún Mhuir Bhailt isteach sa tírdhreach nua idirnáisiúnta tar éis dheireadh an chogaidh fhuar. Is é an misean atá aige faoi láthair tacú le “peirspictíocht dhomhanda ar fhadhbanna réigiúnacha”. Dá bhrí sin, aistrítear leis conarthaí idirnáisiúnta mar, i measc nithe eile, Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe na Náisiún Aontaithe, Comhaontú Pháras maidir leis an Athrú Aeráide, agus Creat Sendai um Laghdú Rioscaí Tubaistí, agus straitéis EUSBSR ina ngníomhaíochtaí réigiúnacha ar an láthair. Idir 2016 agus 2021, rinne CBSS comhordú ar Ghníomhú Cothrománach ar son na hAeráide i Straitéis an Aontais Eorpaigh do Réigiún Mhuir Bhailt. Ó mhí Eanáir 2021 ar aghaidh, rinneadh an aeráid a phríomhshruthú i ngach réimse beartais de EUSBSR. Leanann CBSS d’idirphlé beartais il-leibhéil maidir le saincheisteanna aeráide a spreagadh agus a éascú, ina bhfuil údaráis náisiúnta agus áitiúla, an pobal gnó agus taighde, eagraíochtaí óige, chomh maith le gníomhaithe uile-Bhaltacha eile rannpháirteach.

Is é UBC (Aontasna gCathracha Baltacha)an príomhlíonra cathracha i Réigiún Mhuir Bhailt. Tá Coimisiún na gCathracha Inbhuanaithe gníomhach trína réimse beartais “Athrú aeráide” a bhfuil sé mar aidhm leis comhar agus líonrú a neartú ar an leibhéal áitiúil. . Tacaíonn an Coimisiún le húdaráis áitiúla ina gcuid oibre ar son na haeráide, agus cuireann sé oiliúint ar fáil maidir le bainistíocht chomhtháite don fhreagairt áitiúil ar an athrú aeráide do chathracha atá ina mbaill de UBC. Éascaíonn sé freisin malartú taithí maidir le cur chun feidhme ghealltanais Chúnant na Méaraí.

Ó 2016 i leith, tionóladh cruinnithe comhchéime bliantúla Ardán Idirphlé BSR maidir le Beartas Aeráide, atá dírithe go sonrach ar oiriúnú don athrú aeráide. Bhí baint acu le hionadaithe ó aireachtaí, gníomhaireachtaí rialtais, gnó, an saol acadúil, agus eagraíochtaí pan-Bhaltacha lena n-áirítear, i measc daoine eile, HELCOM, CPMR agus UBC.

4.     Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

Le tionscadal Baltadapt, a maoiníodh faoi Chlár Mhuir Bhailt INTERREG IV B 2007-2013, táirgeadh straitéis oiriúnúcháin don Réigiún, a raibh treoirlínte agus plean gníomhaíochta neamhcheangailteach ag gabháil léi. D’fhormhuinigh cruinniú polaitiúil ardleibhéil CBSS 2014 an straitéis oiriúnúcháin sa doiciméad ‘Cinneadh ó Chomhairle Stáit Mhuir Bhailt maidir le hathbhreithniú ar thosaíochtaí fadtéarmacha CBSS’. Tá Straitéis Baltadapt maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide do Réigiún Mhuir Bhailt ar cheann den bheagán samplaí de straitéisí oiriúnaithe trasnáisiúnta san Eoraip. Tá sé beartaithe leis an straitéis próisis oiriúnaithe náisiúnta agus fonáisiúnta i réigiún Mhuir Bhailt a chomhlánú, go háirithe trí chomhordú a fheabhsú ar fud na leibhéal agus na n-earnálacha trí chomhroinnt faisnéise agus trí ghréasáin a fhorbairt.

Thairis sin, tá 14 réimse beartais lena gcumhdaítear 44 ghníomhaíocht san iomlán i bPlean Gníomhaíochta 2021 lena gcomhlánaítear EUSBSR. Mar gheall ar a gcineál trasearnálach agus ar an tábhacht mhéadaithe a bhaineann leo, déantar gnéithe den athrú aeráide (mar chomhar le tíortha comharsanachta nach bhfuil san Aontas) a phríomhshruthú mar ghnéithe riachtanacha i ngach ceann de na 14 réimse beartais.

Is é Plean Gníomhaíochta Mhuir Bhailt (BSAP),a ghlac Páirtithe Conarthacha HELCOM in 2007 agus a nuashonraíodh in 2021, clár straitéiseach beart agus gníomhaíochtaí HELCOM chun dea-stádas comhshaoil Mhuir Bhailt a bhaint amach. Tugtar aghaidh sa phlean ar an athrú aeráide mar shaincheist thrasearnálach. Is é is aidhm do roinnt beart atá ceaptha athléimneacht fhoriomlán Mhuir Bhailt a neartú, feabhas a chur ar a chumas freagairt d’éifeachtaí an athraithe aeráide.

Samplaí de thionscadail a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020.

Cistíodh na Tionscadail a dhéileáil le hoiriúnú don athrú aeráide laistigh de Chlár Mhuir Bhailt INTERREG VB (2014-2020) faoi Thosaíocht 2 — Bainistíocht éifeachtúil le haghaidh acmhainní nádúrtha (Tionscadal NOAH) agus 4 — Acmhainneacht institiúideach le haghaidh comhar macrairéigiúnach (Ardán CAMS, CASES BSR, tionscadail CLIMATEALIGNED, WATERMAN SEED). Tá siad dírithe ar réimse leathan saincheisteanna, lena n-áirítear sineirgí a fhorbairt idir oiriúnú agus maolú in earnáil an fhuinnimh, straitéisí agus treoirlínte oiriúnaithe a fhorbairt do bhardais agus d’fhiontair phríobháideacha araon, agus feabhas a chur ar chórais bainistithe uisce chun feabhas a chur ar an athléimneacht i gcoinne na rioscaí a bhaineann le teagmhais fhoircneacha agus tuilte.

Bhí sé d’aidhm ag Tionscadal Ardán CAMS (Sineirgí maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus maolú ar an athrú aeráide i dTionscadail Éifeachtúlachta Fuinnimh 2019-2022) an t-iniúchadh fuinnimh, an clár cáilíochta maidir le hathchóiriú tithíochta agus idirphlé beartais maidir le sineirgí maolaithe agus oiriúnaithe in athchóirithe tithíochta agus san earnáil seirbhíse a chur chun cinn. Aithnítear bearta éifeachtúlachta fuinnimh i bhfoirgnimh mar réitigh a thugann aghaidh ar roinnt de na leochaileachtaí maidir le tionchair an athraithe aeráide agus a chuireann in aghaidh an éilimh mhéadaithe ar fhuinneamh freisin. Le hArdán CAMS, soláthraítear rochtain ar shonraí maidir le hiniúchtaí fuinnimh píolótacha ar fhoirgnimh agus ar áitribh a forbraíodh i Réigiún Mhuir Bhailt in 2020-21.

Le Tionscadal BSR CASES (Tacaíocht um Oiriúnú don Athrú Aeráide d’fhiontair i Réigiún Mhuir Bhailt, 2020-2021), tugtar aghaidh ar an tsaincheist maidir leis an tionchar a bhíonn ag an athrú aeráide ar Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (FBManna) agus ar na riachtanais mhéadaitheacha atá ann straitéisí um oiriúnú don athrú aeráide a ghlacadh le haghaidh inbhuanaitheacht fhadtéarmach. Rinneadh imscrúdú sa tionscadal ar an gcaoi a bhfuil cineálacha éagsúla FBManna ag bainistiú na saincheiste sin i Réigiún Mhuir Bhailt faoi láthair, chun na riachtanais tacaíochta is mó i measc FBManna a mhapáil.

Is é is aidhm don Tionscadal CLIMATEALIGNED (Buiséadú atá ailínithe leis an aeráid i mbardais, 2020-2021) coincheap a sholáthar le haghaidh treoirlínte do bhardais, inar féidir cinntí buiséid a scrúdú i dtéarmaí ábharthachta aeráide thar thréimhse fhada ama. Is é is aidhm don choincheap sin tacú le cinntí pleanála agus le tograí buiséid i dtéarmaí a n-ábharthachta maidir le maolú ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú sin, ar bhealach níos córasaí.

Le Tionscadal SEED WATERMAN (Bainistiú fuíolluisce agus screamhuisce atá athléimneach ó thaobh na haeráide de agus bainistiú screamhuisce trí chuir chuige chiorclacha, 2020-2021), forbraítear agus cuirtear chun cinn cuir chuige chiorclacha chun eis-sreafaí cothaitheach agus substaintí guaiseacha chuig uisce dromchla, screamhuisce agus Muir Bhailt a laghdú. Díríonn an tionscadal ar bhearta chun coinneáil uisce agus athúsáid uisce ó ghléasraí cóireála fuíolluisce a mhéadú. Cuireann na bearta sin le hathléimneacht na gcóras áitiúil soláthair uisce i Réigiún Mhuir Bhailt a bhféadfadh an t-athrú aeráide difear a dhéanamh dóibh.

Le tionscadal NOAH (Muir Bhailt a chosaint ó dhoirteadh fuíolluisce neamhchóireáilte le linn teagmhais tuilte i limistéir uirbeacha, 2019-2021), cuirtear feabhas ar phleanáil spásúil agus ar oibriú rith chun srutha uisce stoirme uirbigh agus córas draenála. Is é is aidhm do na bearta sin laghdú a dhéanamh ar thruailliú de bharr teagmhais adhaimsire, amhail báisteach throm agus tuilte atá níos measa mar gheall ar an athrú aeráide. Thug an tionscadal naoi mbaile agus fóntas uisce, seacht n-institiúid acadúla agus taighde agus dhá bhrateagraíocht ó shé thír timpeall Mhuir Bhailt le chéile chun teacht le chéile lena bhfórsaí chun coincheap a chruthú do phleanáil iomlánaíoch a chomhcheanglaíonn bainistíocht uisce stoirme le pleanáil spásúlachta. Ina dhiaidh sin, forbraítear córais draenála cliste chun go mbeidh na saoráidí atá ann cheana athléimneach in aghaidh thionchair an athraithe aeráide.

Bhí ar thionscadal suaitheanta EUSBSR iWater (Bainistiú Comhtháite Uisce Stoirme), a bhí ar siúl ó 2015 go 2018, dul i ngleic le bainistiú uisce stoirme freisin, laistigh de INTERREG V Clár Mhuir Bhailt Láir 2014-2020. Áirítear leis cuid shuntasach de Mhuir Bhailt Láir ina limistéar comhair (ina bhfuil codanna den Fhionlainn, den tSualainn, den Eastóin agus den Laitvia). Bhí sé mar aidhm ag an tionscadal cleachtais pleanála uirbí a fheabhsú i gcathracha réigiún Mhuir Bhailt trí chóras comhtháite bainistíochta uisce stoirme a fhorbairt. Sholáthair an tionscadal an Bosca Uirlisí Comhtháite Bainistithe Uisce Stoirme a sholáthraíonn faisnéis ghinearálta agus mhionsonraithe araon maidir le cuir chuige uirbeacha i leith bainistíocht uisce stoirme.