An Mheánmhuir (Euro-Med)

Tíortha an réigiúin

Áirítear i limistéar comhair réigiún na Meánmhara tíortha ó chósta thuaidh na Meánmhara. Cuimsíonn Limistéar Comhair chlár Interreg EURO-MED (2021-2027) limistéar iomlán an chláir roimhe seo (codanna den Phortaingéil, den Spáinn agus den Fhrainc ó dheas, beagnach críoch iomlán na hIodáile, agus leathnú iomlán na Slóivéine, na Cróite, na Gréige, Mhálta, na Cipire, na hAlbáine, na Boisnia-Heirseagaivéine agus Mhontainéagró). Le dhá thír bhreise (an Bhulgáir agus Poblacht na Macadóine Thuaidh), den chéad uair tar éis dhá chlárthréimhse roimhe seo, sroicheann sí limistéar cósta na Mara Duibhe freisin. Áirítear réigiúin bhreise ón Spáinn (Extremadura, Castilla-La Mancha agus Comunidad de Madrid) freisin. De dheasca Brexit, níl Giobráltar (an Ríocht Aontaithe)*, a ghlac páirt sa dá chlárthréimhse roimhe seo, ina chuid de limistéar an Chláir thrasnáisiúnta a thuilleadh. Is féidir léarscáil ina ndéantar comparáid idir na seanteorainneacha agus na teorainneacha nua a fheiceáil anseo.

* Ó theacht i bhfeidhm an Chomhaontaithe um Tharraingt Siar na Ríochta Aontaithe an 1 Feabhra 2020, ní dhéanfar ábhar ón Ríocht Aontaithe a nuashonrú ar an suíomh gréasáin seo a thuilleadh.

Creat beartais

1.     Clár comhair trasnáisiúnta

Is é príomhsprioc Chlár Eora-Mheánmhara Interreg 2021-2027, a ghlac an Coimisiún Eorpach an 22 Meitheamh 2022, rannchuidiú leis an ‘aistriú i dtreo sochaí aeráidneodrach athléimneach: an tionchar atá ag athruithe domhanda ar acmhainní na Meánmhara a chomhrac, agus fás inbhuanaithe agus folláine a saoránach á n-áirithiú ag an am céanna’. Glacadh cur chuige straitéiseach bunaithe ar cheithre mhisean oibríochtúla.

• Misean 1: geilleagar nuálach inbhuanaithe a neartú
• Misean 2: ár gcomhshaol agus ár n-oidhreacht nádúrtha a chosaint, a athbhunú agus a fheabhsú
• Misean 3: limistéir ghlasa mhaireachtála a chur chun cinn
• Misean 4: turasóireacht inbhuanaithe a fheabhsú

Leagtar amach trí thosaíocht sa chlár:

• Tosaíocht 1: Meánmhuir níos cliste
• Tosaíocht 2: An Mheánmhuir níos glaise
• Tosaíocht 3: Rialachas níos fearr sa Mheánmhuir

Aithnítear an t-athrú aeráide mar cheann de mhórdhúshláin an réigiúin. Tugtar aghaidh air go háirithe faoi Thosaíocht 2, An Mheánmhuir Níos Glaise, lena gcuirtear spás maireachtála níos glaise chun cinn trí bhainistiú acmhainní nádúrtha a fheabhsú agus trí rioscaí a chosc agus a mhaolú. Le gníomhaíochtaí le haghaidh oiriúnú don athrú aeráide, arna dtacú ag an gClár, meastar go rannchuideofar le Misin oibríochtúla 2, 3 agus 4.

Déantar sineirgí agus comhar le scéimeanna líonraithe trasnáisiúnta atá ann cheana, amhail na straitéisí macrairéigiúnacha atá ábhartha don réigiún (EUSAIR, EUSALP), a chur chun cinn le Clár Eora-Mheánmhara Interreg.  Dá bhrí sin, cothaítear comhordú geallsealbhóirí agus malartuithe trasnáisiúnta dea-chleachtas leis an gclár.

Bhí sé d’aidhm ag Clár INTERREG V B MED 2014-2020 a bhí ann roimhe seo fás inbhuanaithe a chur chun cinn i limistéar na Meánmhara trí choincheapa agus cleachtais nuálacha a chothú (teicneolaíochtaí, rialachas, seirbhísí nuálacha). Spreag sé freisin úsáid inbhuanaithe acmhainní nádúrtha agus cultúrtha agus thacaigh sé le lánpháirtiú sóisialta, trí chur chuige comhair comhtháite agus bunaithe ar chríocha. Cumhdaíodh oiriúnú don athrú aeráide go díreach, a bheag nó a mhór, le tionscadail arna gcistiú faoi Ais Tosaíochta 2 (chun straitéisí ísealcharbóin agus éifeachtúlacht fuinnimh a chothú) agus faoi Ais Tosaíochta 3 (Acmhainní nádúrtha agus cultúrtha na Meánmhara a chosaint agus a chur chun cinn).

2.     Straitéisí macrairéigiúin

Tá forluí idir codanna de réigiún na Meánmhara agus raon feidhme geografach dhá straitéis mhacrairéigiúnacha de chuid an Aontais: is é EUSAIR maidir leis an réigiún Aidriadach-Iónach an ceann is ábhartha don Mheánmhuir; agus, ar bhonn níos lú, EUSALP lena n-áirítear Muirí Alpa na Fraince, Réigiúin thuaisceartacha na hIodáile agus na Slóivéine.

3.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Áirítear i réigiún INTERREG MED na codanna Eorpacha de chríoch iomlán na Meánmhara a chumhdaítear le Coinbhinsiún Barcelona agus le Plean Gníomhaíochta UNEP don Mheánmhuir (UNEP-MAP). Is ardán um chomhar réigiúnach é an Coinbhinsiún a chomhordaíonn gníomhaíochtaí atá dírithe ar chosaint na muirthimpeallachta trí chur chuige réigiúnach. Trí UNEP-MAP, tá sé d’aidhm ag na páirtithe conarthacha i gCoinbhinsiún Barcelona aghaidh a thabhairt ar na dúshláin a bhaineann leis an gcomhshaol muirí agus cósta a chosaint agus, ag an am céanna, borradh a chur faoi phleananna réigiúnacha agus náisiúnta chun forbairt inbhuanaithe a bhaint amach.

Glacadh Straitéis na Meánmhara um Fhorbairt Inbhuanaithe (MSSD 2016-2025) UNEP-MAPin 2016. Soláthraíonn an straitéis seo creat beartais straitéiseach chun todhchaí inbhuanaithe a chinntiú do réigiún na Meánmhara i gcomhréir leis na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe (SDGanna). Díríonn an straitéis ar chuspóirí trasearnálacha atá sa chomhéadan idir an comhshaol agus an fhorbairt. Tá ‘Aghaidh a thabhairt ar an athrú aeráide mar shaincheist tosaíochta don Mheánmhuir’ ar cheann de chuspóirí MSSD 2016-2025. Áirítear oiriúnú don athrú aeráide i líon leathan gníomhaíochtaí atá mar chuid de na ceithre threo straitéiseacha a bhaineann leis an gcuspóir seo. Is tionscnamh suaitheanta é MedECC (Saineolaithe Meánmhara ar Athrú Aeráide agus Comhshaoil) a forbraíodh faoi MSSD. Is líonra saineolaithe eolaíochta idirnáisiúnta atá oscailte agus neamhspleách é a thugann tacaíocht do chinnteoirí agus don phobal ar bhonn faisnéis eolaíoch iontaofa atá cothrom le dáta. Is é cuspóir MedECC an bhearna idir eolaithe agus lucht déanta beartas a dhúnadh. Tá sé d’aidhm aige freisin rannchuidiú le feabhas a chur ar bheartais ar gach leibhéal trí thacú leis an gcinnteoireacht trí fhaisnéis chruinn inrochtana a chur ar fáil maidir leis an tionchar atá ag an athrú aeráide agus comhshaoil sa Mheánmhuir faoi láthair agus a bheidh aige amach anseo. D’ullmhaigh an líonra an Chéad Tuarascáil Mheasúnachta maidir leis an Meánmhuir (MAR 1) faoi athrú aeráide agus comhshaoil in Imchuach na Meánmhara, ina ndéantar anailís ar an staid reatha agus ar rioscaí don todhchaí.

Is uirlis aitheanta é bainistiú comhtháite cósta (ICM) chun dul i ngleic le dúshláin chósta reatha agus fhadtéarmacha, lena n-áirítear an t-athrú aeráide agus a thionchair. Forbraíodh an Prótacal maidir le Bainistiú Comhtháite an Limistéir Cósta (Prótacal IZM) a ghabhann le Coinbhinsiún Barcelona in 2008, dhaingnigh an Chomhairle Eorpach é in 2010 agus tháinig sé i bhfeidhm in 2011. Cuireann sé creat coiteann ar fáil do na Páirtithe Conarthacha chun ICZM a chur chun cinn agus a chur chun feidhme. In 2019, ghlac na Páirtithe Conarthacha an Comhchreat Réigiúnach le haghaidh ICZM (CRF). I measc a chuspóirí, tá sé mar aidhm ag CRF ‘aghaidh a thabhairt ar ghuaiseacha nádúrtha agus ar éifeachtaí tubaistí nádúrtha, go háirithe creimeadh cósta agus athrú aeráide’.

Cuireann Ionad Gníomhaíochta Réigiúnach Chlár Gníomhaíochta Tosaíochta UNEP/MAP (PAP/RAC) tacaíocht ar fáil chun Prótacal ICZM don Mheánmhuir agus MSSD a chur chun feidhme. Cuirtear oiriúnú don athrú aeráide san áireamh freisin. Is spás idirghníomhach ar líne é Ardán ICZM. Tá sé ceaptha mar “bhanc” ildisciplíneach faisnéise, doiciméadaithe agus dea-chleachtas a bhaineann le ICZM sa Mheánmhuir (agus in áiteanna eile), chomh maith le háit le haghaidh líonraithe agus malartaithe. Óstálann sé spás oibre na pleanála spásúla muirí a thacaíonn le pleanálaithe an réigiúin Pleanáil Spásúil Mhuirí a fhorbairt, agus dúshláin an athraithe aeráide á gcur san áireamh freisin (uirlisPleanála um Ghníomhú ar son na hAeráide).

Cuirtear comhar trasnáisiúnta maidir le hoiriúnú don athrú aeráide sa réigiún chun cinn freisin trí na tionscnaimh seo a leanas:

Is comhpháirtíocht iltaobhach é an tAontas don Réigiún Meánmhuirí (ARM) a cruthaíodh in 2008. Tá sé comhdhéanta de thíortha Meánmhara uile an Aontais Eorpaigh agus de 15 thír chomhpháirtíochta eile sa Mheánmhuir. Is é is aidhm don Aontas don Réigiún Meánmhuirí gníomhú mar ardán uathúil chun idirphlé agus comhar réigiúnach a éascú agus a chur chun cinn, chomh maith le tionscadail agus tionscnaimh nithiúla i réimsí an fhuinnimh agus na gníomhaíochta ar son na haeráide. In 2014, bhunaigh an tAontas don Réigiún Meánmhuirí ‘Grúpa Saineolaithe um an Athrú Aeráide’ chun malartú faisnéise agus dea-chleachtas a chothú ar fud réigiún na Meánmhara ar fad, chomh maith le forbairt tionscadal agus tionscnamh nithiúil a chur chun cinn.

Tá 10 dtír ó thaobh thuaidh agus theas imchuach na Meánmhara Thiar (an Ailgéir, an Fhrainc, an Iodáil, an Libia, Málta, an Mháratáin, Maracó, an Phortaingéil, an Spáinn agus an Túinéis) páirteach i dTionscnamh Muirí WESTMED. Leis an tionscnamh, a ghlac an Coimisiún Eorpach agus a d’fhormhuinigh Comhairle an Aontais Eorpaigh, sainaithnítear trí phríomhsprioc: (1) spás muirí níos sábháilte agus níos sláine; (2) geilleagar gorm cliste athléimneach; (3) rialú níos fearr ar an bhfarraige. Luaitear oiriúnú don athrú aeráide laistigh den dara cuspóir. Tagraíonn sé d’fhorbairt réiteach saincheaptha agus teicneolaíochtaí nua chun leas a bhaint as fuinneamh in-athnuaite muirí, chun an t-athrú aeráide a mhaolú agus chun oiriúnú dó chomh maith le héifeachtúlacht fuinnimh agus oiriúnú don athrú aeráide a chur chun cinn i gcathracha cósta. In 2018, tháinig sínitheoirí an Tionscnaimh ar chomhaontú maidir le treochlár chun geilleagar gorm inbhuanaithe a fhorbairt i bhfo-imchuach na Meánmhara Thiar. Ba cheart a áirithiú leis an treochlár sin go gcaomhnófar na seirbhísí a chuireann éiceachóras na Meánmhara ar fáil. Faoin tosaíocht treochláir ‘Bithéagsúlacht agus caomhnú agus athbhunú gnáthóg muirí’, chomhaontaigh Ballstáit an Tionscnaimh tabhairt faoi ghníomhaíochtaí chun aghaidh a thabhairt ar chreimeadh cósta agus ar dhíghrádú gnáthóg. Is é is aidhm do na gníomhaíochtaí sin ‘dea-stádas éiceolaíoch’ na muirthimpeallachta sa Mheánmhuir a bhaint amach agus feabhas a chur ar athléimneacht limistéar cósta in aghaidh an athraithe aeráide. Is tionscnamh beartais í Cairt Bologna arb é is aidhm di ról na n-údarás réigiúnach cósta a neartú i gcomhthéacs na mbeartas agus na dtionscnamh Eorpach ar scála na Meánmhara a bhaineann leis an méid seo a leanas: cosaint chósta, bainistiú comhtháite agus oiriúnú don athrú aeráide. Chomh maith leis sin, cuireann an chairt tionscnamh macrathionscadail chun cinn atá mionsonraithe sa Chomhphlean Gníomhaíochta.

Is tionscnamh ilpháirtíéan Lárionad um Lánpháirtiú na Meánmhara, a thagann le chéile le tíortha ó na taobhanna thuaidh agus theas den réigiún. Tagann gníomhaireachtaí forbartha, rialtais, údaráis áitiúla agus an tsochaí shibhialta ó gach cearn den Mheánmhuir le chéile chun smaointe a mhalartú, beartais phoiblí a phlé, agus réitigh réigiúnacha a aithint chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin réigiúnacha sa Mheánmhuir. Faoin dara colún téamach don tréimhse 2019-2021 (Athléimneacht: maolú agus oiriúnú do shuaití seachtracha, an t-athrú aeráide den chuid is mó agus freagairt d’éifeachtaí coinbhleachtaí), sheol CMI an ‘Clár Gníomhach maidir le hAthléimneacht Chríochach i leith an Athraithe Aeráide’ le cur chuige ilspásúil agus ilearnálach

4.     Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

faoi chuimsiú chomhar trasnáisiúnta INTERREG nó cineálacha eile comhair, níor forbraíodh straitéisí agus pleananna oiriúnaithe do Limistéar na Meánmhara. Mar sin féin, ag an 19ú cruinniú de chuid na bPáirtithe Conarthacha (COP19) i gCoinbhinsiún Barcelona in 2016, formhuiníodh an ‘CreatRéigiúnach um Oiriúnú don Athrú Aeráide le haghaidh Limistéir Mhuirí agus Chósta na Meánmhara’. Is é is aidhm don doiciméad cur chuige straitéiseach réigiúnach comhchoiteann a fhorbairt chun athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide agus acmhainneacht oiriúnaithe a mhéadú.

Samplaí de thionscadail a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020.

Tugtar tuairisc thíos ar shamplaí de thionscadail a maoiníodh faoi Chlár MED 2014-2020.

Agus é á chur san áireamh gur féidir ról tábhachtach a bheith ag limistéir mhuirí faoi chosaint (Limistéir Mhuirí faoi Chosaint) maidir le maolú ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú sin, thacaigh dhá thionscadal le limistéir mhuirí faoi chosaint na Meánmhara oiriúnú d’éifeachtaí leanúnacha an athraithe aeráide sa Mheánmhuir agus iad a mhaolú:   MPA-ADAPT (MPAnna na Meánmhara a threorú trí ré an athraithe aeráide: oiriúnú athléimneachta a fhorbairt, 2016-2019) agus an MPA-ENGAGE seo a leanas (Príomhghníomhaithe na Meánmhara a spreagadh i gCur Chuige Éiceachórais chun Limistéir Mhuirí faoi Chosaint a bhainistiú chun aghaidh a thabhairt ar an athrú aeráide, 2019-2022) D’fhorbair tionscadail Rannpháirtíochta MPA agus MPA-ADAPT prótacail faireacháin agus spreag siad a n-úsáid i ngach MPA sa Mheánmhuir. Tríd an dá thionscadal sin, den chéad uair, forbraíodh pleananna oiriúnaithe don athrú aeráide i limistéir roghnaithe mhuirí Mheánmhuirí faoi chosaint.

D’aithin Tionscadal POSBEMED (2016-2018) ról iarmhair Posidonia Oceanica (duilleoga, snáithíní agus riosóim seargtha a bhíonn sáinnithe agus trách i dtír go rialta) maidir le hathléimneacht fhoriomlán an chósta a mhéadú i leith éifeachtaí nádúrtha agus athraithe aeráide. Rinne an tionscadal dul chun cinn tábhachtach i dtreo cur chuige níos inbhuanaithe chun córais dumhcha trá Posidonia a bhainistiú. Ba é an táirge insoláthartha deiridh straitéis chuimsitheach do réigiún na Meánmhara ‘Rialachas agus bainistiú chórais duimhche trá Posidonia’, lena ndírítear ar na páirtithe leasmhara ábhartha uile le haghaidh próisis chinnteoireachta i dtimpeallachtaí cósta Posidonia.

Cuireann UNEP-MAP eolas agus cleachtais a bhaineann le measúnú tionchair ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú aeráide i réigiún na Meánmhara (agus go háirithe i dtreo tíortha nach bhfuil san Aontas) chun cinn freisin. Áirítear orthu sin tionscadail éagsúla laistigh den MedProgramme arna mhaoiniú ag an GEF agus roinnt gníomhaíochtaí oiriúnaithe, arna gcur chun feidhme ag Ionaid Gníomhaíochta Réigiúnacha UNEP/MAP éagsúla. Sampla maith de ghníomhaíochtaí UNEP-MAP maidir le cruthú agus comhroinnt eolais is ea ClimVar & ICZM (Inathraitheacht aeráide a chomhtháthú agus athrú i straitéisí náisiúnta chun tionscadal Phrótacal ICZM a chur chun feidhme sa Mheánmhuir) (2012-2015).

Maoiníodh tionscadail eile laistigh de Chlár BalkanMed 2014-2020. Chumhdaigh sé limistéar mór geografach a nglacann réigiún trasnáisiúnta na Meánmhara 2021-2027 go páirteach leis. Tá roinnt samplaí ar fáil thíos.

Bhí comhpháirtithe ó thrí thír (an Ghréig, an Chipir agus an Bhulgáir) rannpháirteach in BeRTISS (Seirbhís Fíor-Aimsire BalkanMed) (2017-2019). Bhí sé d’aidhm aige seirbhís phíolótach thrasnáisiúnta dhianaimsire a fhorbairt chun feabhas a chur ar shábháilteacht, ar cháilíocht na beatha agus ar chosaint an chomhshaoil i réigiún na mBalcán-na Meánmhara. Tá an tionscadal DISARM (Drought and fire ObServatory agus eArly waRning systeM) (2017-2019) dírithe freisin ar luathrabhadh, a raibh comhpháirtithe ó na tíortha céanna páirteach ann. Cuireann sé le BeRTISS ach tá sé dírithe ar thionchair éagsúla a bhaineann leis an aeráid (tinte triomaigh agus falscaithe).

Aithnítear go bhfuil teagmhais falscaithe ar cheann de na rioscaí is ábhartha sa réigiún. Tá a luathbhrath mar fhócas freisin ag tionscadal SFEDA (Córas Faireacháin ar Fhoraoisí le haghaidh Brath agus Measúnú Luath Dóiteáin i limistéar na mBalcán-Mheánmhuirí) (2017-2019).

Rannchuidigh comhpháirtithe atá ionadaíoch ar gach ceann de na ceithre thír chósta idir na Balcáin agus an Mheánmhuir (an Ghréig, an Chipir, an Albáin agus Poblacht na Macadóine Thuaidh) le tionscadal HERMES (FRamework Comhchuibhithe chun EroSion cósta a mhaolú agus cur chun feidhme phrótacal ICZM á chur chun cinn) (2017-2019). Trí leas a bhaint as tionscadail a bhí ann roimhe seo, d’fhorbair HERMES creat coiteann chun creimeadh cósta a mhaolú agus chun tránna a athchóiriú. Baineadh é sin amach trí ensemble comhleanúnach staidéar a chur chun feidhme, trí uirlisí teicniúla a forbraíodh cheana a chomhroinnt agus trí ionstraimí beartais comhpháirteacha a dhearadh.