Iardheisceart na hEorpa

Tíortha an réigiúin

Clúdaíonn réigiún trasnáisiúnta an Iardheiscirt críocha Iardheisceart na hEorpa. Áirítear i limistéar comhair Chlár Interreg 2021-2027 réigiúin theas na Fraince, críoch iomlán na Spáinne (lena n-áirítear na hOileáin Bhailéaracha agus ansin críocha Melilla agus Ceuta), mórthír na Portaingéile, agus Prionsacht Andóra. I gcomparáid leis an gclárthréimhse roimhe sin (2014-2020), ní dhearna an limistéar nua um chomhar trasnáisiúnta ach críoch Ghiobráltar* na Ríochta Aontaithe a eisiamh. Is féidir léarscáil ina ndéantar comparáid idir na seanteorainneacha agus na teorainneacha nua a fheiceáil anseo.

* Ó theacht i bhfeidhm an Chomhaontaithe um Tharraingt Siar na Ríochta Aontaithe an 1 Feabhra 2020, ní dhéanfar ábhar ón Ríocht Aontaithe a nuashonrú ar an suíomh gréasáin seo a thuilleadh.

Creat beartais

1.     Clár comhair trasnáisiúnta

D’fhormheas an Coimisiún Clár Interreg VI B an Iardheiscirt (2021-2027) an 13 Nollaig 2022. Bunaítear leis an gclár ceithre thosaíocht i réigiún an Iardheiscirt (SUDOE):

• Tosaíocht 1: Caipiteal nádúrtha a chaomhnú agus oiriúnú don athrú aeráide a neartú in SUDOE

• Tosaíocht 2: Comhtháthú sóisialta agus cothromaíocht chríochach agus dhéimeagrafach a chur chun cinn in SUDOE trí nuálaíocht agus claochlú na n-earnálacha táirgiúla
• Tosaíocht 3: Comhtháthú sóisialta agus cothromaíocht chríochach agus dhéimeagrafach a chur chun cinn in SUDOE trí nuálaíocht shóisialta, feabhsú oidhreachta agus seirbhísí
• Tosaíocht 4: Tionchar SUDOE sna críocha a neartú.

Cumhdaítear oiriúnú don athrú aeráide go sainráite le Tosaíocht 1 agus lena cuspóir sonrach 2.4 (Oiriúnú don athrú aeráide agus cosc rioscaí tubaiste a chur chun cinn, athléimneacht agus cineálacha cur chuige bunaithe ar an éiceachóras á gcur san áireamh). Leis an gClár, meastar go maolófar tionchair an athraithe aeráide agus go bhfeabhsófar réamhaisnéis, cosc agus bainistiú rioscaí nádúrtha.

Spreagtar gníomhaíochtaí atá ábhartha don oiriúnú freisin trí chuspóirí sonracha eile Thosaíocht 1, amhail 2.7 (Cosaint agus caomhnú an dúlra, na bithéagsúlachta agus an bhonneagair ghlais a mhéadú, i limistéir uirbeacha freisin, agus gach cineál truaillithe a laghdú) agus 2.5 (Rochtain ar uisce agus bainistiú inbhuanaithe uisce a chur chun cinn). I measc na dtorthaí a bhfuiltear ag súil leo tá athléimneacht threisithe na n-éiceachóras agus brú laghdaithe ar acmhainní leochaileacha uisce.

Don tréimhse roimhe sin (2014-2020), thacaigh INTERREG V B SUDOE le hoiriúnú don athrú aeráide lena Thosaíocht 4 (An t-athrú aeráide a chomhrac), dar tugadh 12 % de chistiú foriomlán an chláir (17.08 milliún Euro). Dhírigh an ais seo ar rioscaí athraithe aeráide a bhaineann le ganntanas acmhainní uisce agus ardéagsúlacht báistí a bhainistiú agus a chosc, rud a mhéadaíonn an baol go dtreiseofar dálaí triomaigh, fairsingiú fásaigh, creimeadh ithreach, dóiteáin foraoise agus tuilte.

2.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Tá roinnt limistéar de réigiún SUDOE san áireamh i ‘gCoinbhinsiún OSPAR maidir le Cosaint Mhuirthimpeallacht an Atlantaigh Thoir Thuaidh’, go sonrach i Réigiún IV — Bá na Bioscáine agus Cósta na hIbéire. Faoin gcoinbhinsiún sin, tugtar aghaidh ar an athrú aeráide (agus aigéadú na n-aigéan) mar shaincheist thrasearnálach maidir le heolas a ghiniúint, faireachán a dhéanamh ar thionchair agus roghanna bainistíochta a dhearadh arb é is aidhm dóibh athléimneacht an éiceachórais a mhéadú. Tá an Fhrainc agus an Spáinn ina bpáirtithe conarthacha freisin i gCoinbhinsiún Barcelona, lena gcumhdaítear limistéar na Meánmhara ina hiomláine.

Cuimsíonn réigiún SUDOE limistéar sléibhe na bPiréiní, a bhfuil traidisiún fada comhair ann idir an Fhrainc, an Spáinn agus Andóra. Bunaíodh Pobal Oibre na bPiréiní (CTP) in 1983 ar thionscnamh Chomhairle na hEorpa chun dul i ngleic le dúshláin choiteanna trasteorann i réimsí an iompair, an oideachais, an taighde, na hoidhreachta cultúrtha agus na forbartha inbhuanaithe, i measc réimsí eile. Freagraíonn CTP do dhúshláin na críche lena Straitéis Phiréiní (2018-2024). Áirítear leis ais shonrach maidir le Gníomhartha Aeráide.

In 2010, mhaoinigh CTP Faireachlann na bPiréiní um Athrú Aeráide (OPCC). Is é is aidhm dó faireachán a dhéanamh ar fheiniméan an athraithe aeráide sna Piréiní agus é a thuiscint chun tacú le hoiriúnú don chríoch. Áirítear ar ardán OPCC geothairseach chun rochtain a fháil ar léarscáileanna téamacha. In 2018, chomhordaigh OPCC an foilseachán ‘Ant-athrú aeráide sna Piréiní: Tionchair, leochaileacht agus oiriúnú’,arb ionann é agus an bonn eolais is déanaí agus is iomláine maidir leis an athrú aeráide i réigiún na bPiréiní.

3.     Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

D’fhormheas Coiste Feidhmiúcháin CTP Straitéis na bPiréiní um an Athrú Aeráide i mí na Samhna 2021 agus dhaingnigh na seacht n-uachtaránacht ar chríoch CTP í i mí na Nollag 2021. Samhlaítear le fís na straitéise réigiún atá frithsheasmhach in aghaidh éifeachtaí an athraithe aeráide faoi 2050. Sainaithnítear ann cúig sprioc straitéiseacha: (1) Eolas a fhorbairt ar aeráid na bPiréiní agus ar a hinathraitheacht; (2) Bithéagsúlacht agus acmhainní nádúrtha a bhainistiú ar bhealach inbhuanaithe agus aghaidh á tabhairt ar thionchair an athraithe aeráide agus na seirbhísí gaolmhara éiceachórais á bhfeabhsú;  (3) Rannchuidiú le haistriú cóir aeráide agus éiceolaíoch, ag cabhrú le geilleagar agus daonra na bPiréiní tríd an bpróiseas sin; (4) Bainistiú críochach atá comhoiriúnach leis na rioscaí a bhaineann leis an athrú aeráide a chur chun cinn, agus cothromaíocht chríochach á háirithiú; (5) Rannchuidiú le comhordú, comhar agus rialachas eolasbhunaithe, múscailt feasachta, cumarsáid agus oideachas comhshaoil a threisiú.

Tá Dréachtphlean Oibríochtúil Straitéis na bPiréiní maidir leis an Athrú Aeráide (2022) eagraithe thart ar 5 chóras: Aeráid, Limistéir Nádúrtha Athléimneacha, Geilleagar Sléibhe Oiriúnaithe, Daonra agus Críoch, agus Rialachas.

Samplaí de thionscadail a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020

Tugtar tuairisc thíos ar shamplaí de thionscadail a maoiníodh faoi Chlár SUDOE 2014-2020. Baineann na príomh-shaincheisteanna don réigiún le triomach, ganntanas uisce agus rioscaí dóiteáin atá níos measa mar gheall ar an athrú aeráide.

Díríonn an tionscadal RISKCOAST (Forbairt uirlisí chun rioscaí geolaíocha sna cóstaí atá nasctha leis an athrú aeráide a chosc agus a bhainistiú, 2019-2022) ar uirlisí nuálacha, modheolaíochtaí agus réitigh éifeachtacha a fhorbairt maidir le rioscaí geolaíocha cósta a chosc agus a bhainistiú, ar rioscaí iad atá feabhsaithe ag an athrú aeráide. Trí líonra comhair trasnáisiúnta a bhunú le haghaidh rioscaí geolaíocha i gcríoch chósta SUDOE, tugann an tionscadal aghaidh ar gach ceann de na trí chéim den bhainistíocht éigeandála: cosc, freagairt agus athshlánú.

Moltar sa tionscadalClimAlert (Córas luathrabhaidh maidir le rioscaí aeráide a bhaineann le huisce ar mhaithe le hathléimneacht níos fearr, 2019-2023) roinnt modhanna chun athléimneacht a mhéadú: seirbhís réamhrabhaidh thrasnáisiúnta a chur ar bun maidir le rioscaí aeráide a bhaineann le huisce (triomaigh, dóiteáin agus tuilte) agus ardán gréasáin trasnáisiúnta, chun feabhas a chur ar acmhainneacht na riarachán agus na bpáirtithe leasmhara eile.

Is iad saincheisteanna bainistíochta uisce raon feidhme an tionscadail AGUAMOD (Ardán bainistithe acmhainní uisce a fhorbairt i dtréimhsí ísealuisce i gcríoch SUDOE) (2016-2019) lenar cuireadh ardán ar fáil le haghaidh bainistiú comhtháite acmhainní uisce i réigiún SUDOE le linn thréimhsí an tsamhraidh mar uirlis chun comhar idir bainisteoirí agus úsáideoirí talún a neartú (Aguamodcuaderno interactivo).

Ar nóta eile, bhí sé mar aidhm ag tionscadal PLURIFOR (Pleananna Trasnáisiúnta chun Rioscaí Foraoise a Bhainistiú) (2016-2019) leochaileacht limistéar coillearnaí sa Spáinn, sa Fhrainc agus sa Phortaingéil a laghdú i leith guaiseacha iomadúla (lena n-áirítear lotnaidí agus galair atá ag teacht chun cinn, dóiteáin foraoise, díghrádú ithreach agus stoirmeacha) trí phleananna agus uirlisí bainistithe riosca a ullmhú. Is é cuspóir thionscadal ECCLIPSE (Measúnú ar an athrú aeráide i gCalafoirt Iardheisceart na hEorpa) (2019-2022) creat coiteann a fhorbairt chun measúnú a dhéanamh ar thionchair an athraithe aeráide agus ar éifeachtacht straitéisí oiriúnaithe calafort i spás SUDOE. Is riosca suntasach é an t-athrú aeráide do ghnólachtaí, d’oibríochtaí, don tsábháilteacht agus don bhonneagar — agus, dá bhrí sin, do gheilleagair áitiúla, náisiúnta agus dhomhanda. Chun oibríochtaí calafoirt a áirithiú faoi na dálaí athraitheacha sin, tá sé d’aidhm ag an tionscadal tuiscint níos doimhne a fháil ar thionchair an athraithe aeráide ar an leibhéal áitiúil chun straitéisí oiriúnaithe iomchuí a fhiosrú. Tá 3 chás-staidéar i dtrí réimse aeráide éagsúla mar chuid den tionscadal: Calafort Valencia (an Spáinn, an Mheánmhuir), Calafort Aveiro (an Phortaingéil, an tAtlantach) agus Calafort Bordeaux (an Fhrainc, Murascaill Gascogne).

Sa bhreis ar Chlár INTERREG V B SUDOE, tá ról tábhachtach ag an gcomhar trasteorann (INTERREG A) freisin maidir le bonn eolais comhpháirteach a fhorbairt, agus maidir le heolas oiriúnúcháin sa réigiún a aistriú, a mhacasamhlú agus leas a bhaint as. Léirítear an méid sin leis an tacaíocht a thug Clár um Chomhar Trasteorann na Spáinne-na Fraince-Andóra (POCTEFA) do ghníomhaíochtaí taighde Fhaireachlann na bPiréiní um Athrú Aeráide (OPCC) faoi chlárthréimhse 2007-2013 agus 2014-2020 araon. Laistigh den chreat sin, is é tionscadal OPCC-ADAPYR (2020-2022) leanúint leis an tionscadal OPCC-2 a bhí ann roimhe seo (2016-2019): chuir na tionscadail sin feabhas ar an eolas reatha ar thionchair agus leochaileachtaí an athraithe aeráide sna Piréiní, thacaigh siad le hullmhú na straitéise um oiriúnú don athrú aeráide do na Piréiní agus chuir siad feabhas ar thairseach faisnéise OPCC. Is féidir teacht ar thionscadail eile de chuid OPCC arna gcistiú laistigh de Interreg POCTEFA anseo.