Measúnú Eorpach ar Riosca Aeráide

Is tuarascáil eolaíoch úrnua é EUCRA a chomhlánaíonn an bonn eolais atá ann cheana maidir le measúnú a dhéanamh ar rioscaí a bhaineann leis an aeráid san Eoraip.

Is é is aidhm do EUCRA cabhrú le lucht ceaptha beartas na hEorpa tosaíochtaí a shainaithint maidir le hoiriúnú don athrú aeráide in earnálacha atá íogair ó thaobh na haeráide de le linn an chéad timthrialla beartais eile de chuid an Aontais, tar éis thoghcháin Pharlaimint na hEorpa in 2024. Féachann an tuarascáil freisin le cuidiú le tosaíochtaí a shainaithint le haghaidh infheistíochtaí a bhaineann le hoiriúnú amach anseo agus pointe tagartha uile-Aontais a sholáthar chun measúnuithe riosca aeráide náisiúnta nó fonáisiúnta a dhéanamh agus a thabhairt cothrom le dáta. 

Díríonn EUCRA ar rioscaí don Eoraip arb é an t-athrú aeráide is cúis leo nó atá níos measa mar gheall ar an athrú aeráide arb é an duine is cúis leis, ach cuirtear san áireamh ann freisin spreagthaí riosca neamhaeráide agus an comhthéacs beartais. Tugtar aghaidh ann ar an méid seo a leanas: 

• Rioscaí aeráide ‘casta’, lena n-áirítear rioscaí a eascraíonn as meascán de ghuaiseacha aeráide agus/nó neamhaeráide (‘comhghuaiseacha’), rioscaí cascáideacha trí chórais agus earnálacha (‘rioscaí cascáideacha’) agus rioscaí a mbíonn tionchar acu ar an Eoraip ó lasmuigh den Eoraip (‘rioscaí trasteorann’);
• Na himpleachtaí ceartais shóisialta a bhaineann le rioscaí aeráide agus bainistiú rioscaí aeráide, lena sainaithnítear anseo na réigiúin Eorpacha is mó a ndéanann na rioscaí aeráide difear dóibh agus na grúpaí daonra is leochailí ina leith; 
• Tosaíochtaí le haghaidh gníomhaíochta chun rioscaí a chomhtháthú i réimsí beartais ábhartha bunaithe ar mheasúnú ar dhéine agus ar phráinn riosca. Áirítear leis sin uainiú rioscaí, úinéireacht riosca agus an comhthéacs beartais ábhartha a chur san áireamh;
• Sineirgí agus comhbhabhtálacha a d’fhéadfadh a bheith ann idir athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a mhéadú agus cuspóirí beartais eile bunaithe ar an bhfianaise atá ar fáil. 

Léiríonn EUCRA an méid seo a leanas:

• Tá dálaí foircneacha aeráide i ngach cuid den Eoraip nach bhfacthas a leithéid riamh roimhe seo i stair thaifeadta. Tiocfaidh méadú breise ar mhinicíocht nó ar dhéine na gcásanna foircneacha sin, go háirithe i gcásanna ardtéimh;
• Tá roinnt rioscaí aeráide san Eoraip ar leibhéil chriticiúla cheana féin anois, amhail rioscaí d’éiceachórais, rioscaí sláinte ó thonnta teasa, rioscaí a bhaineann le tuilte intíre, agus riosca do shásraí dlúthpháirtíochta Eorpacha. Is féidir le go leor rioscaí eile leibhéil chriticiúla nó fiú thurraingeacha a bhaint amach le linn an chéid seo;
• Tá gá le gníomhaíocht phráinneach, i gcás rioscaí atá ar leibhéil chriticiúla anois agus dóibh siúd a bhfuil tréimhse fhada bheartais acu araon, amhail rioscaí a bhaineann le foirgnimh, bonneagar fadsaolach, pleanáil spásúlachta, agus foraoiseacht; 
• Tá formhór na rioscaí aeráide faoi chomhúinéireacht an Aontais agus a Bhallstát . Ciallaíonn sé sin nach mór do lucht ceaptha beartas ar an leibhéal Eorpach, ar an leibhéal náisiúnta agus ar an leibhéal áitiúil oibriú le chéile chun aghaidh a thabhairt ar na rioscaí sin.

Sainaithnítear in EUCRA 36 mhórriosca aeráide san iomlán don Eoraip a bhféadfadh iarmhairtí tromchúiseacha a bheith acu. Déantar na rioscaí sin a ghrúpáil i gcúig bhraisle leathana: éiceachórais, bia, sláinte, bonneagar, agus geilleagar agus airgeadas. Ina theannta sin, sainaithnítear sa mheasúnú trí mhórriosca aeráide a bhaineann go sonrach leis na réigiúin is forimeallaí san Aontas.

Éilíonn níos mó ná leath de na rioscaí aeráide a sainaithníodh sa tuarascáil níos mó gníomhaíochta anois agus meastar go bhfuil ocht gcinn acu an-phráinneach. Cuimsíonn na rioscaí práinneacha sin braislí éagsúla agus áirítear orthu: rioscaí d’éiceachórais chósta; rioscaí d’éiceachórais mhuirí; rioscaí do shláinte an duine mar gheall ar strus teasa; rioscaí don daonra agus don bhonneagar de dheasca tuilte intíre; agus rioscaí do na sásraí dlúthpháirtíochta Eorpacha. 

I ndeisceart na hEorpa, áirítear an méid seo a leanas ar na rioscaí breise a bhfuil ardphráinn ag baint leo: rioscaí d’éiceachórais, don daonra agus don timpeallacht thógtha ó fhalscaithe; rioscaí do tháirgeadh barr; agus rioscaí ó thonnta teasa d’oibrithe lasmuigh.

Tá roinnt de na 36 riosca mhóra ag leibhéil chriticiúla cheana féin, agus meastar go mbeidh siad uile níos déine fós amach anseo. Tá tréimhsí fada beartais ag go leor acu, rud a chiallaíonn nach mór do na cinntí a dhéantar inniu breithniú a dhéanamh ar an aeráid atá ag athrú agus ar dhéine riosca atá ag dul i méid chun tionchair a d’fhéadfadh a bheith tubaisteach amach anseo a chosc. 

Tá difríochtaí móra idir rioscaí aeráide laistigh de réigiúin, earnálacha agus grúpaí leochaileacha agus ar fud na réigiún, na n-earnálacha agus na ngrúpaí sin. Braitheann na rioscaí ar a nochtadh do ghuaiseacha aeráide, agus ar na dálaí comhshaoil agus socheacnamaíocha lena gcinntear a leochaileacht i leith na nguaiseacha sin. 

Sainaithníonn EUCRA na teophointí seo a leanas san Eoraip a ndéanann rioscaí iomadúla aeráide difear mór dóibh: 

• Deisceart na hEorpa. Tá an réigiún sin i mbaol go háirithe mar gheall ar thionchair mhéadaitheacha an teasa agus na dtriomach ar tháirgeadh talmhaíochta, ar obair amuigh faoin aer, ar infhaighteacht uisce d’earnálacha eacnamaíocha agus ar riosca dóiteáin. Laistigh de dheisceart na hEorpa, tá ceantair thuaithe agus geilleagair áitiúla atá ag brath ar thalmhaíocht, ar sheirbhísí éiceachórais agus ar thurasóireacht samhraidh go háirithe i mbaol; 
• Réigiúin chósta íseal, lena n-áirítear go leor cathracha dlúthdhaonra. Tá siad sin i mbaol ó thuilte, ó chreimeadh agus ó ionradh sáile atá níos measa mar gheall ar ardú ar leibhéal na farraige; 
• Na réigiúin is forimeallaí san Aontas. Tá rioscaí ar leith ag baint leo sin mar thoradh ar a suíomh iargúlta, a mbonneagar níos laige, a n-éagsúlú eacnamaíoch teoranta agus, i gcás cuid acu, a spleáchas láidir ar roinnt gníomhaíochtaí eacnamaíocha. D’fhéadfadh teophointí a bheith ag rioscaí sonracha aeráide i réigiúin lasmuigh de na réigiúin a chuirtear i dtábhacht anseo. 

Léiríonn tomhais teochta go bhfuil an Eoraip ag téamh dhá uair chomh tapa leis an meán domhanda, agus, dá bhrí sin, gurb í an mhór-roinn is tapúla téamh ar domhan í. Tá sé sin amhlaidh mar gheall ar roinnt tosca, lena n-áirítear cion na talún Eorpaí san Artach, atá ag téamh níos tapúla fós, caillteanas clúdaigh oighir agus sneachta, agus athruithe ar phatrúin imshruthaithe atmaisféaraigh atá fabhrach do thonnta teasa samhraidh níos minice san Eoraip, go háirithe in Iarthar na hEorpa. 

Chun tuilleadh eolais a fháil faoi na dálaí aeráide atá ann faoi láthair agus atá tuartha san Eoraip, tabhair cuairt ar Thuarascáil 2023 ar Staid na hAeráide a d’fhoilsigh Seirbhís Copernicus um an Athrú Aeráide (C3S) agus an Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta (WMO).

Léiríonn sonraí EEA gur chosain teagmhais fhoircneacha a bhaineann leis an aeráid san Eoraip thart ar EUR 650 billiún i ndamáistí ó 1980 i leith. Le linn na tréimhse 2020-2023, bhí caillteanais bhliantúla níos mó ná thart ar EUR 50 billiún. Ag féachaint ar theagmhais aonair, rinne an tuile i mí Lúnasa 2023 sa tSlóivéin damáistí díreacha agus indíreacha a mheastar a bheith thart ar 16 % den OTI náisiúnta.

Is meastachán coimeádach é go bhféadfadh tionchair aeráide atá ag dul in olcas OTI an Aontais a laghdú thart ar 7 % faoi dheireadh an chéid. D’fhéadfadh an laghdú carnach breise ar OTI don Aontas ina iomláine a bheith cothrom le EUR 2.4 trilliún sa tréimhse ó 2031 go 2050, má théann an téamh domhanda níos buaine ná tairseach 1.5 céim Chomhaontú Pháras. I gcás costais a bhaineann le teagmhais adhaimsire shonracha, is é EUR 9 mbilliún in aghaidh na bliana luach na meastachán ar chostais na dtriomach agus is mó ná EUR 170 billiún san iomlán costais na dtuilte ó 1980 i leith. Amach anseo, d’fhéadfadh damáistí bliantúla san Eoraip mar gheall ar thuilte cósta a bheith níos mó ná EUR 1 trilliún faoi 2100, agus 3.9 milliún duine neamhchosanta ar thuilte cósta gach bliain (Teachtaireacht ón gCoimisiún Eorpach ‘Managing climate risks - protecting people and prosperity’ [Rioscaí aeráide a bhainistiú – daoine agus rathúnas a chosaint], 2024).

Mar gheall ar scála na ndamáistí a d’fhéadfadh a bheith ann, tá baol ann freisin go mbeidh tionchair bhreise ar iomaíochas na ngeilleagar agus na gcuideachtaí, ar an tírdhreach geopholaitiúil (e.g. sábháilteacht dhomhanda, slándáil, sreafaí trádála agus cobhsaíocht eacnamaíoch), ar an lucht saothair agus ar éagothromaíochtaí sóisialta a dhoimhniú.

Tá dul chun cinn suntasach déanta ag an Aontas agus a Bhallstáit cheana féin maidir leis na rioscaí aeráide atá rompu a thuiscint agus maidir le hullmhú dóibh. Tá cur chun feidhme Straitéis an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide faoi lán seoil agus ar an leibhéal náisiúnta, tá méadú ag teacht ar an úsáid a bhaintear as measúnuithe riosca aeráide náisiúnta chun bonn eolais a chur faoi fhorbairt an bheartais oiriúnúcháin. Mar sin féin, tá ullmhacht na sochaí fós íseal, ós rud é go bhfuil cur chun feidhme beartais ag titim go mór chun deiridh ar na leibhéil riosca atá ag méadú go tapa.

Cuireann EUCRA i dtábhacht na réimsí ina bhfuil gá le gníomhaíocht bhreise ar leibhéal an Aontais agus ar leibhéal na mBallstát araon laistigh de na réimsí beartais is mó atá neamhchosanta ar rioscaí aeráide. Léirítear ann gur ceanglas é rioscaí aeráide atá ann faoi láthair agus a bheidh ann amach anseo a phríomhshruthú i mbeagnach gach réimse beartais, go háirithe iad siúd a bhfuil tréimhse bheartais fhada acu, agus gur gá do leibhéil éagsúla rialtais oibriú le chéile toisc go bhfuil formhór na rioscaí faoi chomhúinéireacht.

I mí an Mhárta 2024, d’eisigh an Coimisiún Eorpach Teachtaireacht maidir le rioscaí aeráide a bhainistiú san Eoraip mar fhreagairt ar EUCRA. Leagann an Coimisiún béim ar cheithre phríomhchatagóir gníomhaíochta: 

• Rialachas feabhsaithe agus comhar níos dlúithe maidir le hathléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide idir an leibhéal náisiúnta, an leibhéal réigiúnach agus an leibhéal áitiúil;
• Uirlisí chun úinéirí riosca a chumhachtú chun tuiscint níos fearr a fháil ar na hidirnaisc idir rioscaí aeráide, infheistíocht agus straitéisí maoinithe fadtéarmacha;
• Leas a bhaint as beartais struchtúracha, i measc nithe eile a bhaineann le pleanáil spásúlachta agus bonneagar criticiúil;
• Na réamhchoinníollacha cearta chun athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a mhaoiniú.

Chun aghaidh a thabhairt ar rioscaí móra le gníomhaíochtaí ar an láthair agus rialachas il-leibhéil feabhsaithe, is féidir léargais a fháil freisin ó 128 gcás-staidéar Climate-ADAPT.  (Aibreán 2024).

Cuireann EUCRA coincheap riosca aeráide an Séú Tuarascáil Mheasúnaithe (AR6) ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (IPCC) agus na treoirlínte maidir le measúnú riosca ISO 31000 agus ISO 14091 i bhfeidhm i gcás inarb indéanta.

Cuimsíonn guaiseacha a bhaineann leis an aeráid athruithe ainsealacha agus géarathruithe ar dhálaí aeráide a d’fhéadfadh a bheith ina gcúis le rioscaí do chórais dhaonna nó éiceolaíocha. Áirítear ar théarmaí comhchiallacha den chuid is mó guaiseacha aeráide, guaiseacha aeráide, guaiseacha maidir leis an athrú aeráide, spreagthaí tionchair aeráide agus spreagthaí riosca aeráide. 

Is éard atá i spreagthóirí riosca neamhaeráide na próisis agus na coinníollacha sin lena gcinntear an tionchar a bhíonn ag guaiseacha áirithe a bhaineann leis an aeráid, ina n-aonar nó i dteannta a chéile, ar chóras daonna nó éiceolaíoch. Áirítear orthu strusairí comhshaoil, amhail truailliú nó ilroinnt éiceachórais; tosca teicniúla, amhail caighdeáin deartha an bhonneagair chriticiúil; tosca socheacnamaíocha, amhail rochtain ar árachas tuilte agus ar chúram sláinte uilíoch; agus gnéithe beartais, amhail limistéir riosca tuilte a ainmniú agus toirmisc tógála a fhorfheidhmiú laistigh díobh. 

Bunaithe ar fhianaise eolaíoch a bhí ann cheana, rinneadh roghnú, anailís agus meastóireacht struchtúrtha riosca. Sainaithníodh mórrioscaí aeráide don Eoraip sa roghnú riosca bunaithe ar chritéir choiteanna. Aicmíodh na rioscaí sin san anailís riosca de réir a ndéine le himeacht ama, bunaithe ar a n-acmhainneacht maidir le hiarmhairtí tromchúiseacha don Eoraip. Le linn chéim na meastóireachta riosca, rinneadh meastóireacht ar an bpráinn a bhaineann le gníomhaíocht an Aontais agus déine riosca á cur san áireamh le himeacht ama, ar an muinín as an measúnú ar dhéine riosca agus ar ghnéithe ama na ngníomhaíochtaí oiriúnúcháin a d’fhéadfadh a bheith ann i gcomhpháirt le húinéireacht riosca, ullmhacht beartais agus an tréimhse bheartais. Bhí foirne údair na gcaibidlí ábhartha agus painéal neamhspleách athbhreithnithe riosca araon páirteach sa mheasúnú riosca struchtúrtha. Tá tuilleadh faisnéise ar fáil in Iarscríbhinn 2 a ghabhann le tuarascáil EUCRA.

Forbraíodh EUCRA bunaithe ar shonraí agus eolas a bhí ar fáil ó mheasúnuithe a rinneadh roimhe seo ar ghuaiseacha agus rioscaí a bhaineann leis an aeráid san Eoraip agus ar fud an domhain agus rinneadh é a chomhordú le measúnuithe Eorpacha leanúnacha chun comhlántacht na dtorthaí a áirithiú.

I measc na bpríomhfhoinsí sonraí agus eolais bhí:

• Tuarascálacha agus sonraí ó Sheirbhís Copernicus um an Athrú Aeráide (C3S);
• An Séú Tuarascáil Mheasúnachta (AR6) ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (IPCC);
• Foilseacháin ó thionscadail taighde arna maoiniú faoi Fhís 2020 agus Fís Eorpach
• tionscadail PESETA arna ndéanamh ag an Airmheán Comhpháirteach Taighde (JRC);
• Tuarascálacha agus foinsí eolais arna dtáirgeadh ag an gCoimisiún Eorpach;
• Táirgí LEE eile, lena n-áirítear an tairseach Climate-ADAPT.

Measúnú mear a bhí sa chéad EUCRA, a táirgeadh thar thréimhse bliana go leith. Mar gheall ar an am teoranta a bhí ar fáil, ní raibh an tuarascáil in ann gach gné de thionchair an athraithe aeráide ar an Eoraip a chumhdach agus dá bhrí sin tugadh aird theoranta ar roinnt rioscaí a bhaineann leis an aeráid nó níor tugadh aird ar bith orthu. Áirítear orthu sin rioscaí a bhaineann le Comhbheartas Eachtrach agus Slándála an Aontais (amhail rioscaí geopholaitiúla agus rioscaí a bhaineann le himirce neamhrialaithe), agus rioscaí aeráide a bhainistíonn gníomhaithe príobháideacha den chuid is mó. Thairis sin, ní dhéantar athbhreithniú sa tuarascáil ar bheartais agus gníomhaíochtaí oiriúnúcháin ar an leibhéal náisiúnta, ná ní dhéantar measúnú inti ar réitigh oiriúnúcháin shonracha ná ar a n-indéantacht, a gcostais agus a dtairbhí. 

D’ullmhaigh EEA EUCRA i gcomhar le raon leathan eagraíochtaí agus saineolaithe faoi chomhcheannaireacht an Choimisiúin Eorpaigh (arna hionadú ag an Ard-Stiúrthóireacht um Ghníomhú ar son na hAeráide) agus EEA. Áirítear ar na príomh-chomhpháirtithe cur chun feidhme:

• LEE
• Comhpháirtithe cuibhreannais an Lárionaid Téamaigh Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide agus LULUCF (ETC CA):
• An Lárionad Eora-Mheánmhara um an bhFondúireacht don Athrú Aeráide
• Taighde EURAC – Acadamh Eorpach Bozen-Bolzano
• Ionad Sár-ríomhaireachta Barcelona
• Predictia Chliste Sonraí Solutions SL
• Institiúid Comhshaoil na Fionlainne
• Institiúid Comhshaoil Stócólm
• Ollscoil Wageningen, Roinn na nEolaíochtaí Comhshaoil
• PBL Gníomhaireacht na hÍsiltíre um Measúnú Comhshaoil
• An tAirmheán Comhpháirteach Taighde (JRC) agus
• Gaireas Copernicus um an Athrú Aeráide (C3S)
• Ranníocóirí seachtracha

Rannchuidigh 96 údar san iomlán leis an tuarascáil, lena n-áirítear 4 údar ó EEA, 54 údar ó ETC CA, 14 údar ó JRC, 2 údar ó C3S agus 22 údar sheachtracha.

Thacaigh Pobal Cleachtais ina raibh na grúpaí seo a leanas a thuilleadh le hullmhú EUCRA:

• Meitheal an Choimisiúin Eorpaigh
• Sainghrúpa Comhairleach
• Painéal Athbhreithnithe Riosca
• Eionet Group on Climate change impacts, vulnerability and adaptation

Go deimhin, tá obair ar siúl cheana féin ar an dara measúnú riosca aeráide Eorpach (EUCRA-2). Neartóidh EUCRA-2 an breithniú ar na gnéithe eacnamaíocha, sóisialta agus slándála san anailís ar rioscaí aeráide agus, ag an am céanna, cuirfidh sé feabhas ar rannpháirtíocht saineolaithe agus páirtithe leasmhara. Díreofar ar an measúnú riosca a chomhtháthú le bearta agus beartais phraiticiúla chun na rioscaí sin a laghdú, i gcomhréir le tosaíochtaí beartais níos leithne an Aontais. Tá an foilseachán beartaithe do R3 2028.  Tuilleadh eolais faoi EUCRA-2