Oidhreacht chultúrtha

Oidhreacht chultúrtha

Príomhtheachtaireachtaí

• Tá tionchair na dteagmhas turraingeach ar an oidhreacht chultúrtha amhail tuilte, triomaigh agus stoirmeacha, in éineacht le tosú mall na n-athruithe a eascraíonn as próisis mheathlaithe.

• Níor luadh an oidhreacht chultúrtha go sainráite sa Chomhaontú Glas, ach i gcomhréir leis an bPlean Oibre don Chultúr 2019-2022, bunaíodh grúpa Modha Oscailte Comhordúcháin de shaineolaithe na mBallstát maidir le hathléimneacht na hoidhreachta cultúrtha a neartú don athrú aeráide.

• Faigheann oidhreacht chultúrtha na hEorpa tacaíocht ó réimse beartas, clár agus maoinithe de chuid an Aontais, go háirithe an clár Eoraip na Cruthaitheachta. I measc bheartais an Aontais i réimsí eile ina gcuirtear an oidhreacht san áireamh níos mó ná riamh, tá an taighde, an nuálaíocht, an t-oideachas, an comhshaol, an t-athrú aeráide agus beartais réigiúnacha agus beartais dhigiteacha.

Tionchair agus leochaileachtaí

Is meascán saibhir agus éagsúil de léirithe cultúrtha agus cruthaitheacha í oidhreacht chultúrtha na hEorpa, oidhreacht ó ghlúnta d’Eorpaigh a bhí ann roimhe seo agus oidhreacht dóibh siúd atá le teacht. Áirítear le sainmhíniú UNESCO ar oidhreacht chultúrtha déantáin, séadchomharthaí, grúpa foirgneamh agus láithreán, músaeim a bhfuil éagsúlacht luachanna ag baint leo lena n-áirítear tábhacht shiombalach, stairiúil, ealaíonta, aeistéitiúil, eitneolaíoch nó antraipeolaíoch, eolaíoch agus shóisialta. Áirítear leis oidhreacht inláimhsithe (soghluaiste, doghluaiste agus faoi uisce), oidhreacht chultúrtha dholáimhsithe (ICH) atá leabaithe i ndéantáin, láithreáin nó séadchomharthaí cultúrtha agus oidhreachta nádúrtha.

Bíonn tionchar ag teagmhais thurraingeacha ar an oidhreacht sin amhail teagmhais mhórfhrasaíochta, tuilte, sciorrthaí talún agus triomaigh ar láithreáin oidhreachta cultúrtha, lena n-áirítear páirceanna agus gairdíní stairiúla. Tá siad in éineacht le tosú mall na n-athruithe a eascraíonn as próisis mheathlaithe. Tá méadú leanúnach ar theocht agus luaineachtaí teochta agus bogthaise nó luaineachtaí i dtimthriallta reo agus coscáin ina gcúis le díghrádú agus strus in ábhair, rud a fhágann go bhfuil gá níos mó le hathchóiriú agus caomhnú. Is mó seans go dtarlóidh díghrádú bitheolaíoch de bharr miocrorgánach, mar shampla i bhfoirm fás múscáin agus algach, agus inmhíolú feithidí a ionsaíonn creatlach fhisiciúil foirgneamh agus bailiúcháin dánlann, leabharlann, cartlann agus músaem.

Tá an oidhreacht chultúrtha leochaileach do mhí-oiriúnú freisin, nuair is bearta oiriúnúcháin is cúis le caillteanas nó damáiste neamhaireach. Is beag eolas domhain atá ann faoi thionchair na géarchéime aeráide ar chleachtais, léirithe, eolas agus scileanna a aithníonn pobail, grúpaí agus uaireanta daoine aonair mar chuid dá n-oidhreacht chultúrtha. Réimse fócais san eolaíocht aeráide is ea imeachtaí foircneacha comhuaineacha nó comhthráthacha atá ag méadú go tapa. Mar sin féin, níor déileáladh go leordhóthanach fós le hiarmhairtí na n-imeachtaí tubaisteacha comhthráthacha d’earnáil iomlán na hoidhreachta cultúrtha ná níor imscrúdaíodh go leordhóthanach iad — is cúis mhór imní é sin anois.

Creat beartais

Aithnítear i Straitéis an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide gur gá an oidhreacht chultúrtha a chosaint agus a chaomhnú i bhfianaise thionchair an athraithe aeráide, amhail tuilte, stoirmeacha, agus ardú ar leibhéal na farraige.

Níor luadh an oidhreacht chultúrtha go sainráite sa Chomhaontú Glas, áfach. Ag an am céanna, i gcomhréir leis an bPlean Oibre don Chultúr 2019-2022, bunaíodh grúpa Modha Oscailte Comhordúcháin de shaineolaithe na mBallstát maidir le hathléimneacht na hoidhreachta cultúrtha a neartú don athrú aeráide. Ba é sainordú an ghrúpa iniúchadh a dhéanamh ar rannchuidiú na hoidhreachta cultúrtha leis an gComhaontú Glas don Eoraip agus bagairtí agus bearnaí a bhaineann leis an oidhreacht chultúrtha a shainaithint i gcomhthéacs an athraithe aeráide.

Scrúdaigh an grúpa sin staid na himeartha, bearnaí san eolas agus easnaimh struchtúracha ar leibhéal an Aontais agus ar leibhéal na mBallstát. Mar thoradh ar an bhfaisnéis a bailíodh, tá imní ann go bhfuil an oidhreacht chultúrtha faoi ionsaí ón athrú aeráide ar luas agus ar scála nach bhfacthas riamh roimhe seo. Mar sin féin, níl beartais ná pleananna gníomhaíochta cuí i bhfeidhm ag Ballstáit an Aontais chun na hionsaithe sin a mhaolú, ná níl beartais ná pleananna gníomhaíochta cuí i bhfeidhm ag an Aontas ach oiread. Léiríonn 83 shampla dea-chleachtais san iomlán a bailíodh ó 26 thír an acmhainneacht a bhaineann le réitigh oidhreachta cultúrtha i gcomhthéacs an athraithe aeráide; cuireann siad foinse luachmhar inspioráide agus smaointe ar fáil chun aithris a dhéanamh orthu.

I mí Mheán Fómhair 2007, ghlac an Chomhairle Eorpach Treoir an Aontais maidir le Tuilte i ndáil le measúnú agus bainistiú rioscaí tuilte. Is é is aidhm don Treoir na rioscaí a bhaineann le tuilte do shláinte an duine, don chomhshaol, don oidhreacht chultúrtha agus do ghníomhaíocht eacnamaíoch a laghdú agus a bhainistiú. Ní mór do na Ballstáit tuairisc a thabhairt gach 6 bliana maidir le líon na láithreán oidhreachta cultúrtha a bhféadfadh tuilte difear a dhéanamh dóibh.

An bonn eolais a fheabhsú

Tá roinnt tionscadal de chuid an Aontais ann atá ag obair chun feabhas a chur ar an mbonn eolais maidir le hoiriúnú don oidhreacht chultúrtha. Seo roinnt samplaí:

1. Is tionscadal taighde é an tionscadal CLIMATE FOR CULTURE a bhfuil sé mar aidhm aige uirlisí agus modhanna nua a fhorbairt chun tionchar an athraithe aeráide ar an oidhreacht chultúrtha a mheas. Áirítear sa tionscadal cás-staidéir i réigiúin éagsúla na hEorpa, agus tá sé dírithe ar fheabhas a chur ar an tuiscint ar leochaileacht na hoidhreachta cultúrtha i leith thionchair an athraithe aeráide agus ar straitéisí oiriúnaithe a fhorbairt.
2. Is tionscadal taighde é tionscadal ROCK, a sheasann do “Athghiniúint agus Optamú na hoidhreachta cultúrtha i gcathracha cruthaitheacha agus Eolais,” a bhfuil sé mar aidhm aige samhlacha nua d’fhorbairt uirbeach inbhuanaithe a fhorbairt agus a thástáil a thugann tosaíocht don oidhreacht chultúrtha. Tá cás-staidéir i gcathracha ar fud na hEorpa mar chuid den tionscadal, agus tá sé dírithe ar fheabhas a chur ar athléimneacht na hoidhreachta cultúrtha i leith thionchair an athraithe aeráide amhail tuilte agus imeachtaí adhaimsire.
3. Is tionscadal taighde é tionscadal HERACLES, a sheasann do “HEritage Resilience Against CLimate Events on Site,” a bhfuil sé mar aidhm aige teicneolaíochtaí agus modhanna nua a fhorbairt agus a thástáil chun oidhreacht chultúrtha a chosaint ar thionchair athraithe aeráide mar thuilte, imeachtaí adhaimsire, agus leibhéil na farraige ag ardú. Cuimsíonn an tionscadal cás-staidéir i réigiúin éagsúla na hEorpa, agus tá sé dírithe ar athléimneacht na hoidhreachta cultúrtha i leith thionchair an athraithe aeráide a fheabhsú.
4. Is é is aidhm don tionscadal YADES, atá á mhaoiniú ag an Aontas, oiliúint a chur ar líonra comhaltaí maidir le conas athléimneacht na limistéar oidhreachta cultúrtha agus na gcathracha stairiúla a chaomhnú agus a threisiú i gcoinne an athraithe aeráide agus na nguaiseacha gaolmhara. Cuirfear oiliúint ar na comhaltaí léarscáil mhionsonraithe a fhorbairt agus a thabhairt isteach ina mbeidh amharcléirithe chun monatóireacht a dhéanamh ar an gcóras iomlán guaiseacha ó fheidhmeanna damáiste atmaisféaraigh agus eile go foirgnimh agus limistéir stairiúla. Déanfaidh córas ionsamhlúcháin anailís ar na sonraí ón ardán faireacháin agus cuirfear ar fáil d’údaráis áitiúla iad, rud a chumasóidh na gníomhaíochtaí coisctheacha is gá.

Tacú le hinfheistíocht agus maoiniú

Faigheann oidhreacht chultúrtha na hEorpa tacaíocht ó réimse beartas, clár agus maoinithe de chuid an Aontais, go háirithe an clár Eoraip na Cruthaitheachta. I measc bheartais an Aontais i réimsí eile ina gcuirtear an oidhreacht san áireamh níos mó ná riamh, tá an taighde, an nuálaíocht, an t-oideachas, an comhshaol, an t-athrú aeráide agus beartais réigiúnacha agus beartais dhigiteacha. Dá bhrí sin, tá maoiniú le haghaidh na hoidhreachta cultúrtha ar fáil faoin gclár Fís Eorpach, Erasmus+, an Eoraip ar son na Saoránach agus Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa. Tá treoirleabhar maoiniúcháin CulturEU ar fáil mar uirlis ghréasáin idirghníomhach ar líne agus mar threoirleabhar inphriontáilte. Cumhdaítear leis deiseanna a bhaineann le thart ar 20 clár cistiúcháin de chuid an Aontais ar féidir leo tacú le tionscadail a bhfuil gné chultúrtha agus chruthaitheach ag baint leo.

Is féidir forléargas cuimsitheach a fháil ar an leathanach maidir le maoiniú ón Aontas le haghaidh bearta oiriúnúcháin.

Tacú le cur chun feidhme an oiriúnaithe

Is féidir uirlisí amhail measúnuithe ar luach oidhreachta — mar shampla Liosta Oidhreachta Domhanda UNESCO agus ICOMOS — a úsáid chun tacú leis an oiriúnú don athrú aeráide agus chun daoine a chur ar an eolas faoi chaillteanas féideartha na sócmhainní mór le rá sin. Tá sé tábhachtach freisin naisc a bhunú agus a chothabháil idir bainisteoirí oidhreachta agus taighdeoirí i réimsí eolaíochta agus cumarsáide an athraithe aeráide trí shamplaí dea-chleachtais a roinnt. Ba cheart infheistíocht a dhéanamh i bhforbairt na heolaíochta saoránach chun cur ar chumas an phobail cabhrú le faireachán agus taifeadadh forleathan a dhéanamh ar thionchair ar láithreáin oidhreachta.

MRE an oiriúnaithe

De réir an 6ú Tuarascáil ar Chur Chun Feidhme na Creat-Treorach Uisce agus na Treorach maidir le Tuilte, is cosúil go bhfuil méadú tagtha ar aird ar an gcomhshaol agus ar an oidhreacht chultúrtha ón gcéad timthriall ó tháinig laghdú thart ar 10 bpointe céatadáin ar chéatadán na limistéar a bhféadfadh riosca suntasach tuilte a bheith ag baint leo nár measadh go raibh an comhshaol agus an oidhreacht chultúrtha ábhartha iontu. Tá achoimre an Aontais le fáil anseo.