Pleananna caomhnaithe triomaigh agus uisce

Tá méadú ag teacht ar an mbaol go mbeidh ganntanas uisce agus triomaigh san Eoraip, go háirithe i réigiúin na Meánmhara. Is iondúil go dtugtar aghaidh ar na rioscaí sin le pleananna bainistithe triomaigh agus pleananna caomhnaithe uisce nó le pleananna comhcheangailte ina gcuimsítear bainistiú triomaigh agus caomhnú uisce le chéile. Is é is cuspóir do phlean bainistithe triomaigh tionchar na dtriomach ar an gcomhshaol, ar an tsochaí agus ar an ngeilleagar a chosc agus a mhaolú. Is ionstraimí rialála iad lena mbunaítear tosaíochtaí i measc na n-úsáidí éagsúla uisce agus lena sainítear srianta níos déine ar rochtain ar uisce a sholáthraítear go poiblí le linn triomaigh.

Is é is aidhm do phleananna bainistithe triomaigh infhaighteacht uisce a ráthú i gcainníochtaí leordhóthanacha chun freastal ar riachtanais fhíor-riachtanacha an duine chun sláinte agus folláine an daonra a áirithiú, chun tionchair dhiúltacha triomaigh ar stádas dobharlach a sheachaint nó a íoslaghdú, agus chun éifeachtaí diúltacha ar ghníomhaíochtaí eacnamaíocha a íoslaghdú. Ba cheart iad a ullmhú roimh ré sula mbeidh gá leo. Is éard is plean caomhnaithe uisce ann ná straitéis nó meascán de straitéisí chun acmhainní uisce (dromchla agus talún) a chaomhnú agus a rialú. Is é is aidhm do phlean caomhnaithe uisce tomhaltas uisce a laghdú, caillteanas agus dramhaíl uisce a íoslaghdú, éifeachtúlacht úsáide uisce a fheabhsú agus athchúrsáil agus athúsáid uisce a fheabhsú. Ní hamháin go gcuireann úsáid níos éifeachtúla na soláthairtí uisce atá ann cheana le caomhnú na n-acmhainní uisce agus le feabhas a chur ar éifeachtúlacht an dáilte uisce, ach laghdaíonn sé freisin na tionchair ar an gcomhshaol (e.g. mar gheall ar an laghdú ar chainníocht an fhuíolluisce is gá a chóireáil) agus na costais a bhaineann le foinsí nua soláthair a fhorbairt. Is féidir pleananna bainistithe triomaigh agus pleananna caomhnaithe uisce a chur le chéile freisin i bPleananna Caomhnaithe Triomaigh agus Uisce ina bhfuil treoirlínte agus ceanglais lena rialaítear caomhnú uisce agus teagmhas triomaigh do sholáthraithe uisce poiblí.

Is féidir le pleananna bainistithe triomaigh agus pleananna caomhnaithe uisce a bheith ina mbearta oiriúnaithe don athrú aeráide a mhéid is féidir leo breithnithe maidir le cásanna athraithe aeráide amach anseo agus tionchair réamh-mheasta a chur san áireamh. Na héifeachtaí a d’fhéadfadh a bheith ag an athrú aeráide nach mór a chur san áireamh, baineann siad le hathruithe ar chóras nádúrtha na ndobharlach, ar a stádas éiceolaíoch (a dhéanann difear do cháilíocht na hacmhainne uisce) agus ar an éileamh ar uisce (e.g. uisciú, soláthar uisce uirbeach agus tionsclaíoch). Éilíonn athruithe suntasacha gníomhaíochtaí oiriúnaithe is féidir a áireamh i bpleananna den sórt sin. Thairis sin, ós rud é gurb iondúil go mbíonn fadhbanna ganntanas uisce ann mar thoradh ar thionchar sóisialta an triomaigh, ba cheart breithniú a dhéanamh i bpleananna oiriúnaithe freisin ar an gcaoi ar féidir leis an laghdú a d’fhéadfadh teacht ar infhaighteacht agus soláthar uisce mar gheall ar an athrú aeráide fadhbanna a bhaineann leis an éileamh méadaitheach ar uisce a eascraíonn as forbairtí déimeagrafacha agus eacnamaíocha a ghéarú. Is iad seo a leanas buneilimintí agus bunábhar na bpleananna bainistithe triomaigh agus caomhnaithe uisce:

• saintréithe abhantraí ginearálta faoi ghnáthdhálaí agus dálaí triomaigh;
• stair na dtriomach san abhantrach;
• saintréithe triomaigh (déine, minicíocht, fad, etc.) laistigh den imchuach;
• córas rabhaidh triomaigh a chur chun feidhme;
• clár agus gníomhaíochtaí chun uisce a chaomhnú agus chun triomaigh a chosc agus a mhaolú;
• struchtúr eagrúcháin agus bainistíochta (údarás inniúil, coiste nó meitheal chun tionchair triomaigh a shainaithint agus roghanna bainistíochta a mholadh, grúpa méadaithe do gheallsealbhóirí);
• córas faireacháin;
• sásra chun na pleananna a thabhairt cothrom le dáta agus chun obair leantach a dhéanamh orthu;
• pleananna sonracha maidir le soláthar uisce poiblí.

Go hidéalach, ba cheart spriocanna cainníochtúla agus intomhaiste agus sraith beart chun na spriocanna sin a bhaint amach a bheith i bpleananna bainistithe triomaigh agus caomhnaithe uisce, agus tosaíocht á tabhairt dóibh de réir critéir chomhaontaithe agus chomhroinnte (e.g. feidhmíocht, costais cur chun feidhme, tairbhí a bhfuil coinne leo, etc.).

Is féidir pleananna bainistithe triomaigh agus pleananna caomhnaithe uisce a fhorbairt ar leibhéil éagsúla riaracháin (bardais, ceantair uiscithe, cúige, réigiúnacha nó náisiúnta fiú) agus le haghaidh earnálacha eacnamaíocha éagsúla. I gcás ar bith, ba cheart iad a nascadh leis na Pleananna Bainistíochta Abhantraí (RBMPanna), a shainítear de réir Chreat-Treoir Uisce an Aontais. Ar an leibhéal náisiúnta, is iondúil go ndéantar cur síos sna pleananna bainistithe triomaigh agus caomhnaithe uisce ar an gcreat normatach, ar an struchtúr eagraíochtúil agus ar na hionstraimí beartais (amhail ceadúnú agus praghsáil astarraingthe uisce) chun aghaidh a thabhairt ar fhadhbanna triomaigh agus ganntanais uisce, chomh maith le nósanna imeachta dearbhaithe éigeandála triomaigh, spriocanna beartais ardleibhéil agus na hacmhainní atá ar fáil. Ar an leibhéal réigiúnach nó ar leibhéal na habhantraí, is gnách go dtugtar tuilleadh sonraí faoi bhainistiú triomaigh agus faoi phleananna caomhnaithe uisce. Is féidir leo faisnéis a sholáthar maidir le spreagthaí agus táscairí réigiúnacha triomaigh, riosca agus leochaileacht triomaigh, idirghabhálacha fadtéarmacha chun leochaileacht triomaigh a laghdú, roghanna maolaithe riosca triomaigh in aghaidh na hearnála agus leibhéal déine triomaigh, leithdháileadh cúraimí i measc gníomhaithe réigiúnacha, critéir chun pleananna bainistithe triomaigh a fhorbairt ar leibhéal an chórais soláthair uisce, scéimeanna comhair leis an ngníomhaireacht cosanta sibhialta, agus próisis chun athbhreithniú a dhéanamh ar phleananna.

Tá sé ríthábhachtach do phlean bainistithe triomaigh agus/nó do phlean caomhnaithe uisce páirtithe leasmhara ábhartha a bhfuil baint acu le soláthar uisce, pleanáil triomaigh agus caomhnú uisce a shainaithint. Ní mór do na grúpaí páirtithe leasmhara sin a bheith rannpháirteach agus ionadaíocht chothrom a bheith acu ag céim luath d’fhorbairt an phlean. Tugann rannpháirtíocht sa phróiseas pleanála deis do pháirtithe leasmhara tuiscint a fhorbairt ar dhearcthaí a chéile, agus réitigh chomhoibríocha a ghiniúint. Tá an t-eolas is fearr ag páirtithe leasmhara áitiúla ar na hearnálacha éagsúla úsáide uisce agus ar chomhpháirteanna éagsúla an timthrialla hidreolaíoch agus is féidir leo a áirithiú go bhfuil na spriocanna comhleanúnach agus go gcuirtear chun feidhme iad i gcás inarb iad na costais shocheacnamaíocha is ísle. Rannchuidíonn rannpháirtíocht ghníomhach le bainistiú cothrom na bhfoinsí uisce a bhaint amach lena n-íoslaghdaítear coinbhleachtaí idir úsáidí agus tionchair éagsúla ar an gcomhshaol.

Is cur chuige maith é meithleacha nó fóraim a bhunú a bhailíonn páirtithe leasmhara aitheanta, saineolaithe a bhfuil taithí acu agus atá aitheanta sa réimse uisce ar féidir leo comhairle agus comhairliúchán a thabhairt le linn fhorbairt na bpleananna. Ina theannta sin, táblaí earnála inar féidir le plé a bheith níos líofa, agus inar féidir grúpaí beaga páirtithe leasmhara a mheas mar uirlisí úsáideacha chun rannpháirtíocht an phobail a chur chun cinn. Is féidir le faisnéis agus comhairliúchán poiblí nósanna imeachta rialáilte nó reachtacha (e.g. feasacháin oifigiúla) nó foilseacháin agus modhanna leictreonacha faisnéise atá leathan agus inrochtana go héasca a leanúint, arb iad na cinn is coitianta a úsáideann an tsochaí.

Fachtóir mór ratha maidir le pleananna bainistithe triomaigh agus pleananna caomhnaithe uisce a dhearadh agus a chur chun feidhme is ea eolas domhain a bheith ar fáil faoi na nithe seo a leanas:

· patrún na n-úsáidí uisce agus an méid a chuireann siad le leas an phobail;

dálaí hidreolaíocha dobharlach agus réamh-mheastacháin ghaolmhara mheántéarmacha agus fhadtéarmacha maidir leis an athrú aeráide;

· na cúiseanna a mbíonn tionchar acu ar an éileamh ar uisce sna hearnálacha eacnamaíocha atá dian ar uisce agus ar thomhaltas uisce poiblí.

Chun go n-éireoidh le bainistiú triomaigh agus le plean caomhnaithe uisce, tá gá le rannpháirtíocht ghníomhach páirtithe leasmhara agus le hidirphlé maith idir an eolaíocht agus lucht ceaptha beartas le linn an phróisis pleanála ar fad. Ina theannta sin, ba cheart an plean bainistithe triomaigh agus caomhnaithe uisce a áireamh i bpleananna bainistithe abhantraí (RBMPanna) a cheanglaítear le Treoir Réime Uisce an Aontais nó a chomhordú leo . Trí chórais éifeachtacha rabhaidh triomaigh a bhunú, rannchuidítear a thuilleadh leis an rath a bheidh ar bhainistiú triomaigh agus ar chur chun feidhme an phlean caomhnaithe uisce.

Is féidir le coinbhleachtaí idir luachanna agus leasanna sóisialta, eacnamaíocha agus comhshaoil cur isteach ar an gcomhar is gá le linn dhearadh agus chur chun feidhme an phlean, go háirithe nuair a éiríonn acmhainní uisce níos teirce. Baineann srianta dlíthiúla le linn an phróisis pleanála le cearta uisce, dlíthe iontaobhais phoiblí atá ann cheana, ceanglais do sholáthraithe uisce poiblí, saincheisteanna dliteanais, i measc nithe eile.

Is féidir na costais a bhaineann le forbairt plean bainistíochta triomaigh agus caomhnaithe uisce ar leibhéal an stáit a mheas idir EUR 50,000 agus EUR 100,000. Tá éagsúlacht mhór sna costais cur chun feidhme, ag brath ar an scála atá á mheas, ar dhéine na faidhbe, ar shaintréithe áitiúla na ndobharlach agus na n-úsáidí uisce, agus ar shraith na mbeart atá beartaithe. Ní mór na costais a mheá i gcónaí in aghaidh na gcaillteanas a tharlódh i gcás nach mbeadh aon phlean i bhfeidhm.

Is é an tairbhe gur féidir le gach earnáil eacnamaíoch leanúint de ghníomhaíochtaí ar bhealach eagraithe, ach le leibhéil laghdaithe uisce, rud a chiallaíonn gur lú an cur isteach eacnamaíoch agus comhshaoil a bhíonn ann i gcomparáid le staid triomaigh neamhbhainistithe.

Rialachán maidir le híoscheanglais le haghaidh athúsáid uisce le haghaidh uisciú talmhaíochta

Chun aghaidh a thabhairt ar shaincheist an ghanntanais uisce agus na dtriomach san Aontas, d’eisigh an Coimisiún Eorpach Teachtaireacht in 2007 dar teideal ‘A ddressing the challenge of water scarcity and droughts in the European Union’ [Dul i ngleic le dúshlán an ghanntanais uisce agus na dtriomach san Aontas Eorpach]. Liostaítear sa teachtaireacht sraith roghanna beartais, ar féidir iad a chur chun feidhme mar ghníomhaíocht chomhbheartaithe de chuid an Aontais chun éifeachtúlacht uisce agus coigilteas uisce a mhéadú agus chun ullmhacht i gcomhair triomaigh agus bainistiú riosca a fheabhsú. Aithníonn an Chreat-Treoir Uisce, príomhthionscadal Bheartas Uisce an AE, triomaigh mar bhagairtí féideartha a d'fhéadfadh na hiarrachtaí chun dea-stádas éiceolaíoch dobharlaigh an Chomhphobail a bhaint amach a chealú. I mí na Samhna 2012, cuireadh Athbhreithniú Beartais maidir le ganntanas uisce agus triomaigh i gcrích agus comhtháthaíodh é sa "Treoirphlean maidir le hUiscí Eorpacha a Chosaint". Thángthas ar an gconclúid san athbhreithniú go ndearnadh dul chun cinn maidir leis na hionstraimí beartais a moladh sa teachtaireacht ón gCoimisiún in 2007 a chur chun feidhme, ach nár baineadh amach an cuspóir foriomlán maidir le treochtaí ganntanais uisce agus triomaigh a chur ar ais. Leis an ‘Treoirphlean’ spreagadh na Ballstáit chun bainistiú riosca triomaigh a chomhtháthú ar bhealach níos fearr ina bPleananna Bainistíochta Abhantraí amach anseo chun comhsheasmhacht a áirithiú i mbainistiú acmhainní uisce. In 2020, d’eisigh an Coimisiún Eorpach ‘Rialachán nua maidir le híoscheanglais le haghaidh athúsáid uisce le haghaidh uisciú talmhaíochta’ atá ábhartha maidir le caomhnú uisce agus leagtar amach ann na rialacha maidir le híoscheanglais le haghaidh athúsáid shábháilte fuíolluisce uirbigh chóireáilte le haghaidh uisciú talmhaíochta.

Aithníodh déine mhéadaitheach na dtriomach san Aontas Eorpach agus an gá atá le gníomhaíocht i ‘Straitéis nua an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide’, a glacadh i mí Feabhra 2021. Moltar sa straitéis úsáid níos leithne a bhaint as pleananna bainistithe triomaigh agus as bearta chun acmhainneacht coinneála uisce ithreacha agus athúsáid shábháilte uisce a mhéadú.

Braitheann an t-am cur chun feidhme le haghaidh bainistiú triomaigh agus/nó pleananna caomhnaithe uisce ar roinnt tosca amhail méid an limistéir atá buailte, leasanna éagsúla na bpáirtithe leasmhara, agus impleachtaí dlíthiúla agus sóisialta. Bíonn amanna cur chun feidhme tipiciúla idir 1 bhliain agus 5 bliana.

Má dhéantar iad a fhorbairt agus a chur chun feidhme i gceart, is iondúil gur bearta meántéarmacha (> 5 bliana) iad pleananna bainistithe triomaigh agus pleananna caomhnaithe uisce. Chun a n-inmharthanacht a áirithiú thar thréimhse fhada, ba cheart meastóireacht rialta a dhéanamh orthu agus athruithe aeráide agus sóisialta, teicneolaíochtaí nua agus dlíthe nua á gcur san áireamh. Tá ról tábhachtach freisin ag meastóireacht agus oiriúnú tar éis teagmhais triomaigh.