Athbhunú gnáthóg agus bainistíocht chomhtháite i ndeilt Ebro chun cosaint na bithéagsúlachta agus athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a fheabhsú

Is córas bogaigh é Deilt Ebro a bhfuil tábhacht idirnáisiúnta ag baint leis, a mheastar a bheith an-leochaileach i leith an athraithe aeráide. Déanann creimeadh cósta agus cúlú difear don deilte mar gheall ar an laghdú atá ag teacht ar sholáthar dríodar abhann. Is measa an fhadhb sin mar gheall ar ardú ar leibhéal na farraige (2 mm in aghaidh na bliana ar an meán faoi láthair) agus turnamh talún. Mar gheall ar athrú aeráide agus an dul chun cinn breise i ardú leibhéal na farraige, d’fhéadfadh creimeadh agus cúlú difear a dhéanamh do thart ar leath den deilt sa 21ú haois. Go háirithe, meastar go n-ardóidh leibhéal na farraige i nDeilt Ebro idir 0.53 m (de réir mheán RCP 4.5) agus 0.73 m (de réir mheán RCP 8.5) faoi 2100 (Genua-Olmedo et al. 2016). Ní hamháin go mbeidh ardú ar leibhéal na farraige ina chúis le tumadh cósta, ach beidh tionchair mhéadaitheacha stoirmeacha muirí i gceist leis freisin. Tá an deilt an-leochaileach cheana féin d’imeachtaí mara foircneacha. In 2020, chuir stoirm Gloria le tonnta stoirme suas le 8 méadar ar airde agus báisteach 200 lítear in aghaidh an mhéadair chearnaigh cuid mhaith den talamh deilte, dá mhurlaigh agus dá pháirceanna ríse faoi uisce. Shroich an fharraige 2 go 3 chiliméadar intíre, agus bhí 30 km² san iomlán clúdaithe le huisce salanda.

Tá murlaigh chósta Alfacada agus Tancada lonnaithe i bPáirc Nádúrtha Dheilt Ebro. Is limistéar faoi chosaint é murlach Alfacada anois. Le blianta beaga anuas bhí sé ina eastát príobháideach a úsáidtear le haghaidh fiaigh; ba é an toradh a bhí air sin aonrú ón bhfarraige agus ón abhainn agus tabhairt isteach fionnuisce ón gcóras uiscithe do na goirt ríse máguaird. Tá murlach Alfacada leochaileach freisin maidir le héifeachtaí easnaimh dríodair agus ardú ar leibhéal na farraige, ós rud é go bhfuil an limistéar atá gar do bhéal na habhann ag cúlú go tapa. Rinne dianfheirmeoireacht éisc damáiste do riasca goirt mhurlach Tancada. Bhí go leor oibre ag teastáil chun an limistéar seo atá faoi chosaint anois a chur ar ais ina staid nádúrtha, ag aisghabháil a nascacht le Bá Alfacs trí chladáin a bhaint, i measc gníomhartha athchóirithe eile.

Idir 2009 agus 2018, cuireadh dhá thionscadal LIFE chun feidhme i nDeilt Ebro chun aghaidh a thabhairt ar na dúshláin a bhaineann le meath bogach de dheasca ghníomhaíochtaí an duine (i.e. talmhaíocht agus dobharshaothrú), ardú ar leibhéal na mara agus turnamh. Ba é príomhchuspóir an chéad tionscadail (DELTA-LAGOON)feabhas a chur ar stádas éiceolaíoch mhurlaigh Alfacada agus Tancada trí bhearta athchóirithe agus bainistithe gnáthóige, amhail deireadh a chur le bonneagair a chuireann isteach ar nascacht éiceolaíoch, gnáthóga murlaigh nua a chruthú i bpáirceanna ríse atá ann cheana agus gnáthóga riasc a athchóiriú i saoráidí dobharshaothraithe tréigthe. Ba iad seo a leanas príomhchuspóirí sonracha an tionscadail:

1. Feabhas a chur ar nascacht éiceolaíoch agus hidreolaíoch mhurlach Alfacada trí bhearta athchóirithe a chur chun feidhme atá ceaptha éifeachtaí an chreimthe cósta atá ag dul i méid a laghdú agus stádas gnáthóg agus speiceas tosaíochta a fheabhsú;
2. Leathnú ghnáthóga murlaigh chósta Alfacada a mhéadú, lena n-athbhunaítear cuid de na limistéir mhurlaigh bhunaidh a tiontaíodh ina ngoirt ríse;
3. Feabhas a chur ar stádas éiceolaíoch agus nascacht hidreolaíoch sheanphanna salainn Sant Antoni (limistéar mhurlach Tancada), trí athchóiriú a dhéanamh ar limistéir a ndéanann saoráidí tréigthe dobharshaothraithe difear dóibh;
4. Nósanna imeachta a fhorbairt chun faireachán a dhéanamh ar luachanna éiceolaíocha na limistéar athchóirithe agus iad a scaipeadh, chun feasacht agus eolas an phobail a mhéadú i measc úsáideoirí agus bhainisteoirí na spásanna, chomh maith leis an tsochaí i gcoitinne.

Bhí sé d’aidhm ag tionscadal EBRO-ADMICLIM i ndiaidh a chéile meascán de bhearta maolaithe agus oiriúnaithe don athrú aeráide a chur chun feidhme trí chur chuige comhtháite chun uisce, dríodar agus gnáthóga (goirt ríse agus bogaigh) a bhainistiú. Dhírigh sé ar na cuspóirí iomadúla seo a leanas:

• Ingearchló talún a mhéadú trí sholáthar dríodair abhann chuig an deilte trí iompar dríodair agus trí bhainistiú uisce;
• Creimeadh cósta a laghdú;
• Ceapadh carbóin san ithir a mhéadú;
• Astaíochtaí gás ceaptha teasa (GCT) ó ghoirt ríse a laghdú;
• feabhas a chur ar cháilíocht an uisce;
• Gnáthóga luachmhara (nádúrtha) a chaomhnú agus a fheabhsú.

Is é an príomhbheart oiriúnaithe chun athléimneacht in aghaidh ardú ar leibhéal na mara a mheastar i ndeilt Ebro a mhéadú ná athbhunú na nascachta hidreolaíche idir na murlaigh agus an fharraige, ionas go méadófar na hionchuir dríodair chuig na murlaigh le linn stoirmeacha muirí. Ina theannta sin, rinneadh tástáil ar chuir chuige nuálacha maidir le hathúsáid dríodar de thionscnaimh éagsúla agus maidir lena n-instealladh i ndeilt Ebro. Laistigh den raon feidhme foriomlán sin, cuireadh roinnt gníomhaíochtaí sonracha chun feidhme laistigh den dá thionscadal chun déileáil le hiarmhairt an díghrádaithe gnáthóige agus le héifeachtaí an ardaithe ar leibhéal na farraige. Áirítear an méid seo a leanas ar na príomhbhearta a chuir tionscadal DELTA-LAGOON chun feidhme:

• Feabhas a chur ar líonra hidreolaíoch mhurlach Alfacada, trí na canálacha a sheachnaíonn an murlach a ghlanadh agus canáil nua a thógáil a nascann go díreach an murlach agus an abhainn, rud a thacaíonn le soláthar dríodair abhann don deilt.
• Feabhas a chur ar nasc hidreolaíoch na riasca goirte a roinneadh le cladáin agus a leithlisíodh óna chéile.
• Eadóirseacht páirceanna ríse ar ais go dtí murlach cósta agus seansaoráid dobharshaothraithe ar ais go gnáthóg riasc goirt.
• Oileáin bheaga a chruthú mar limistéir neadaithe d’éin mhara.
• Teorainn a chur le rochtain ar limistéir áirithe chun tionchair creachadóirí agus minicíocht daoine a mhaolú.
• Turtar locháin na hEorpa a thabhairt isteach an athuair.

Chuir tionscadal EBRO-ADMICLIM na príomhbhearta seo a leanas chun feidhme:

• Tástáil a dhéanamh ar instealladh dríodar ó ghléasra íonaithe uisce Tarragona isteach i líonra uisciúcháin Dheilt Ebro arb é is aidhm dó measúnú a dhéanamh ar athúsáid na ndríodar sin mar acmhainn a chuireann le hathléimneacht chósta.
• Athúsáid dríodair a tógadh ó thaiscumair dhamáistithe atá suite feadh abhainn Ebro a thástáil. Cuireadh na dríodair seo isteach sa stráice deiridh d’abhainn Ebro. Rinneadh meastóireacht sa tástáil ar an bhféidearthacht d’iompar dríodair faoi dhálaí hidreolaíocha reatha na habhann, chun a chinneadh an bhféadfaí dríodair a aistriú ó na taiscumair go dtí an deilte.
• Dhá bhogach thógtha atá ann cheana a bharrfheabhsú trí na canálacha uiscithe a oscailt agus uisce nua a chur in ionad uisce marbhánta. Leis na hidirghabhálacha sin, bhíothas in ann ingearchló ithreach agus ceapadh carbóin a uasmhéadú, chomh maith le feabhas a chur ar chothaithigh agus ar chomhshamhlú truailleán le héifeachtaí dearfacha ar cháilíocht an uisce.
• Laghdú ar astaíochtaí gás ceaptha teasa agus feabhas a chur ar cheapadh carbóin i réimsí ríse Dheilt Ebro trí chleachtais agranamaíocha núíosacha, amhail an modh malartach bainistithe uisce fliuchta agus triomaithe le haghaidh saothrú ríse.
• Measúnú nuashonraithe ar limistéir atá níos leochailí i leith turnaimh agus ardú ar leibhéal na farraige.

Ar deireadh, d’fhorbair tionscadal EBRO-ADCLIM Plean Gníomhaíochta ar son na hAeráide do Dheilt Ebro, lena n-áirítear bearta nithiúla agus éifeachtacha eile maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus maolú ar an athrú aeráide, lena mbunaítear na treoracha agus na gníomhaíochtaí atá le déanamh tar éis an tionscadal a thabhairt chun críche. Tacaíodh leis sin trí phróiseas rannpháirteach le páirtithe leasmhara áitiúla, lena n-áirítear earnáil na ríse, pobail uiscithe agus eagraíochtaí neamhrialtasacha caomhnaithe dúlra. Faomhadh an Plean um Ghníomhú ar son na hAeráide do Dheilt Ebro agus tá sé mar chuid de phleanáil reatha Oifig na Catalóine um Athrú Aeráide. Mar sin féin, ní thagann go leor de na hinniúlachtaí is gá chun gníomhaíochtaí an Phlean a chur chun feidhme faoi dhlínse Rialtas na Catalóine; Go bunúsach is ceist de chuid Rialtas na Spáinne iad. Tá plean athchóirithe nua do chóstaí Dheilt Ebro á eisiúint ag Rialtas na Spáinne faoi láthair, chun freagairt freisin ar an damáiste a rinne stoirm thubaisteach ‘Gloria’ 2020. Tá gníomhaíochtaí eile á gcur chun cinn ag Rialtas na Catalóine chun athléimneacht na deilte a mhéadú, amhail triail phíolótach le haghaidh seachbhóthar dríodair i dtaiscumar Riba-roja.

Bhí na príomhpháirtithe leasmhara institiúideacha (Rialtas na Spáinne agus Rialtas na Catalóine) ina gcomhpháirtithe sa tionscadal DELTA-LAGOON, a fuair tacaíocht fhoirmiúil ó chomhairlí cathrach an dá bhaile ina bhfuil na murlaigh lonnaithe (Amposta agus Sant Jaume d’Enveja). Cuireadh páirtithe leasmhara eile ar an eolas agus chuathas i gcomhairle leo le linn roinnt cruinnithe.

Bhí rannpháirtíocht na bpáirtithe leasmhara ina príomhchuid den tionscadal EBRO-ADMICLIM seo a leanas. Bhí grúpaí éagsúla páirtithe leasmhara páirteach ann, lena n-áirítear ionadaithe ó earnáil na ríse, pobail uiscithe (tá na pobail sin i measc phríomhpháirtithe leasmhara na deilte agus bhí siad rannpháirteach mar chomhpháirtithe tionscadail) agus eagraíochtaí neamhrialtasacha. Dá bhrí sin, bhí forbairt an Phlean um Ghníomhú ar son na hAeráide do Dheilt Ebro ina phróiseas rannpháirteach a thacaigh le treoirlínte a bhunú agus le bearta a shainaithint a raibh comhthoil ard ag baint leo.

Bhain tionscadal DELTA-LAGOON na spriocanna pleanáilte go léir amach, cé gur cuireadh moill ar roinnt gníomhartha, mar gheall ar fhadhbanna riaracháin idir Rialtas na Spáinne agus Rialtas na Catalóine. Rinne an phríomh-mhoill difear d’athchóiriú gort ríse ar ais go murlach cósta in Alfacada.

Cuireadh spriocanna taispeána agus nuálaíochta faoi pharaidím eolaíoch fhónta i bhfeidhm go rathúil sa tionscadal EBRO-ADMICLIM. Forbraíodh torthaí ábhartha i dtéarmaí nuálaíochta, agus d’éirigh le rannpháirtíocht na bpáirtithe leasmhara. Ba í an phríomhtheorainn an easpa tacaíochta maidir le hathúsáid dríodair ón Údarás Abhantraí.

Ba é EUR 3.054.703 an costas iomlán a bhí ar thionscadal DELTA-LAGOON a chur chun feidhme (EUR 1.490.084 a bhí i gcistiú LIFE ón Aontas). Is iad na príomhthairbhí a bhaineann le hidirghabháil an tionscadail athchóiriú gnáthóg fiadhúlra (62 ha de ghnáthóga nua), téarnamh roinnt speiceas faoi chosaint agus athléimneacht mhéadaithe na murlach agus na riasca i gcoinne ardú ar leibhéal na farraige. I measc na dtairbhí eacnamaíocha bhí cruthú post chun an tionscadal a chur i gcrích agus don ionad cuairteoirí nua a tógadh i murlach Tancada. Ní dhearnadh aon luacháil airgeadaíochta ar na sochair.

Ba é EUR 2,260,960.00 an costas iomlán chun tionscadal EBRO-ADMICLIM a chur chun feidhme (EUR 1,124,341.00 a bhí i gcistiú LIFE AE). I measc na bpríomhbhuntáistí a bhaineann leis an tionscadal tá: tástáil a dhéanamh ar athúsáid dríodair de thionscnamh éagsúil, cleachtais agranamaíocha a chur chun feidhme lena laghdaítear astaíochtaí GCT in earnáil na ríse, treoirlínte iompair dríodair a fhorbairt agus samhail iompair dríodair a fhorbairt (arna forbairt ag Universidad de Córdoba). Bhí instealladh dríodair in Abhainn Ebro agus canálacha na deilte mar shampla do ghníomhaíochtaí leantacha arb é is aidhm dóibh ionchur dríodair a fheabhsú: tá seachbhóthar dríodair ag taiscumar Riba-roja beartaithe faoi láthair.

Cuireann éiceachórais dheilt Ebro gnáthóg ar fáil le haghaidh éagsúlacht mhór speiceas. Tá tábhacht mhór ag baint leis ar an leibhéal Eorpach toisc gur pointe stáitse ríthábhachtach é ar bhealaí imirce éan agus go bhfuil líon suntasach éan ann atá liostaithe in Iarscríbhinn I a ghabhann leis an Treoir maidir le hÉin. Níos mó ná 180,000 éan uisce gheimhridh agus thart ar 40.000 péirí nead sa deilt. Is Páirc Nádúrtha ainmnithe sa Spáinn é an limistéar agus tá sé cosanta faoi na Treoracha Eorpacha maidir le hÉin agus Gnáthóga, Coinbhinsiún Ramsar agus UNESCO. Na bearta uile lena dtacaítear le hathchóiriú an abhainnchórais agus lena gcosnaítear a ghnáthóga leasa choitinn, rannchuidíonn siad le cuspóirí Chreat-Treoir Uisce an Aontais (2000/60/CE), na Treorach maidir le Tuilte (2007/60/CE), agus na dTreoracha maidir le hÉin agus Gnáthóga (2009/147/CE agus 92/43/CEE) a bhaint amach.

Bhí tionscadal DELTA-LAGOON ar siúl ó 2011 go 2014 agus lean tionscadal EBRO-ADMICLIM é ó 2014 agus 2018. Mar chuid den dara tionscadal arna mhaoiniú ag LIFE, forbraíodh Plean um Ghníomhú ar son na hAeráide. Ceadaíodh an plean seo agus tá sé anois mar chuid de chleachtas pleanála Oifig na Catalóine um Athrú Aeráide.

Níl saolré na n-idirghabhálacha forbartha réamhshainithe. Is féidir iad a choinneáil ar feadh i bhfad má dhéantar iad a bhainistiú agus a chothabháil i gceart.

Carles Ibáñez
Eurecat Centre Tecnològic de Catalunya
Head of Climate Change Department
E-mail: carles.Ibanez@eurecat.org 

Tionscadail DELTA-LAGOON agus EBRO-ADCLIM arna gcistiú ag LIFE