Truailliú aeir

Éifeachtaí breathnaithe

In 2019, bhí thart ar 307 000 bás anabaí in AE-27 inchurtha i leith nochtadh fadtéarmach d’ábhar cáithníneach a raibh trastomhas 2.5 μm nó níos lú aige (PM_2.5). Bhí dé-ocsaíd nítrigine (NO₂) nasctha le 40 400 bás anabaí, agus ózón ar leibhéal na talún (O₃) le 16 800 bás anabaí (LEE, 2021).

Le blianta beaga anuas, tá laghdú ag teacht ar an sciar den daonra uirbeach atá neamhchosanta ar thiúchain truailleán aeir os cionn theorainnluachanna an Aontais, agus ar an tionchar ar an tsláinte a eascraíonn as sin, i gcás PM_2.5 agus NO₂ (féach an figiúr thuas). Maidir le hózón ar leibhéal na talún, tá méadú ag teacht ar thiúchan chúlra leathsféarúil an tuaiscirt san Eoraip, agus tá buaicluachanna domhanda ag laghdú (Andersson et al., 2017; Orru et al., 2019; Paoletti et al., 2014).

Tá fianaise ag dul i méid go dtarlaíonn éifeachtaí diúltacha sláinte an truaillithe aeir faoi bhun leibhéil Threoir an Aontais maidir le cáilíocht an aeir chomhthimpeallaigh freisin, agus léirítear é sin i dtreoirlínte nua EDS maidir le cáilíocht an aeir ar fud an domhain (EDS, 2021). Ós rud é go bhfuil treoirlínte nuashonraithe EDS níos déine i gcás fhormhór na dtruailleán, beidh an sciar den daonra uirbeach atá neamhchosanta ar thiúchain truailleán aeir mhíshláintiúla agus an tionchar sláinte gaolmhar níos mó ná na meastacháin roimhe seo.

Daonra uirbeach atá neamhchosanta ar thiúchain truailleán aeir os cionn chaighdeáin roghnaithe an Aontais maidir le cáilíocht an aeir, AE-27 agus an Ríocht Aontaithe
_{Foinse: EEA, Sárú ar chaighdeáin maidir le cáilíocht an aeir san Eoraip}

Éifeachtaí réamh-mheasta

Bíonn tionchar ag athruithe teochta, frasaíochta, gaoithe, bogthaise, nó radaíochta gréine a bhaineann leis an athrú aeráide ar cháilíocht an aeir, rud a d’fhéadfadh é a dhéanamh níos measa (Fu agus Tian, 2019). Tarlaíonn sé sin trí astaíochtaí athraithe ó fhoinsí nádúrtha (amhail falscaithe, deannach mianrach, salann mara, comhdhúile so-ghalaithe orgánacha bithghineacha (BVOC)); astaíochtaí ó fhoinsí daonna (amhail amóinia ón talmhaíocht); rátaí imoibrithe ceimiceacha san atmaisféar; agus próisis iompair, scaipthe agus deasctha truailleán aeir (Fortems-Cheiney et al., 2017; Geels et al., 2015).

Maidir le sláinte an duine, tá an meascán de strus teasa agus truailliú aeir thar a bheith díobhálach. Tá nasc idir nochtadh comhuaineach an daonra do theochtaí arda agus truailliú aeir (PM, NO₂ nó O₃) agus rátaí básmhaireachta méadaithe mar gheall ar chúiseanna cardashoithíocha agus riospráide (EEA, 2020). Cuirfidh na hathruithe déimeagrafacha leanúnacha agus réamh-mheasta, amhail daonra atá ag dul in aois le leitheadúlacht mhéadaitheach fadhbanna sláinte bunúsacha, le méadú ar ualach an ghalair a bhaineann le truailliú aeir.

Ábhar cáithníneach

Tuartar go dtiocfaidh méadú beag ar thiúchain ábhair cháithnínigh san aer amach anseo, cé go mbeidh roinnt éiginnteachta ann (Doherty et al., 2017; Park et al., 2020). Is amhlaidh atá toisc go bhfuil tionchar ag an athrú aeráide ar astaíochtaí réamhtheachtaithe PM: meastar go dtiocfaidh méadú ar líon agus ar dhéine na bhfalscaithe a tharlaíonn go nádúrtha, mar aon le hastaíochtaí ó shalann mara. Ina theannta sin, méadaíonn teochtaí níos airde astaíochtaí amóinia bithghineacha agus talmhaíochta (Geels et al., 2015). Chomh maith leis sin, déantar na frithghníomhartha ceimiceacha as a dtagann táirgeadh PM tánaisteach a threisiú le hathruithe teochta agus taise (Megaritis et al., 2014). Ar deireadh, le laghduithe ar luas na gaoithe, mar shampla laghduithe a réamh-mheastar le haghaidh codanna de réigiún na Meánmhara (Ranasinghe et al., 2021), agus deascadh laghdaitheach, laghdófar caolú agus deascadh PM, rud a fhágfaidh go mbeidh leibhéil tiúchana aeir níos airde ann (Doherty et al., 2017).

Ózón ar leibhéal na talún

Faoin aeráid atá ag athrú, réamh-mheastar tiúchain O₃ níos airde ar leibhéal na talún le linn an tsamhraidh, agus tá an méadú is mó tuartha do na cásanna is teo agus do Dheisceart agus Lár na hEorpa (Fortems-Cheiney et al., 2017; Colette et al., 2015). Meastar go dtiocfaidh méadú ar na buaic-thiúchain, rud atá ábhartha maidir le tionchair ar an tsláinte, ós rud é go bhfuil nasc idir nochtadh gearrthéarmach do bhuaic-thiúchain arda ózóin ar leibhéal na talún agus fadhbanna sláinte riospráide agus cardashoithíocha (Doherty et al., 2017). Táthar ag súil le méadú suas le 11 % ar bhásmhaireacht a bhaineann le hózón ar leibhéal na talún i roinnt tíortha i Lár agus i nDeisceart na hEorpa in 2050 faoi chás RCP4.5 (Orru et al., 2019).

Cruthaítear ózón leibhéal na talún san atmaisféar trí imoibrithe fótaiceimiceacha de chomhdhúile so-ghalaithe orgánacha (CSOanna) agus ocsaídí nítrigine (NOx) i láthair sholas na gréine. Faoin athrú aeráide, is dócha go dtiocfaidh méadú ar astaíochtaí BVOC mar gheall ar líon níos airde laethanta teo; d’fhéadfadh méadú ar leibhéil CO₂ an atmaisféir tionchar a imirt ar tháirgeadh BVOC freisin (Fu agus Tian, 2019). Cuireann tiúchain mheatáin dhomhanda mhéadaithe agus teochtaí níos airde dlús le táirgeadh O₃ ar leibhéal na talún freisin. Ina theannta sin, meastar go n-ardóidh an sní isteach níos mó d’ózón strataisféarach a bhfuiltear ag súil leis isteach sa trópaisféar na leibhéil ózóin ar leibhéal na talún níos faide ar fud na hEorpa (Fortems-Cheiney et al., 2017).

Dé-ocsaíd nítrigine

Ní mheastar go mbeidh tionchar ag an athrú aeráide ar leibhéil tiúchana NO_2.

Truailleáin aeir eile

Is féidir le leibhéil arda taise agus tuilte foirgneamh tacú le fás múnlaí agus leitheadúlacht galar riospráide a mhéadú (D’Amato et al., 2020). Thairis sin, i limistéir uirbeacha d’fhéadfadh truailliú aeir (go háirithe ardleibhéil fhadtéarmacha NO₂₎ ailléirgineacht pailine a mhéadú (Gisler, 2021; Plaza et al., 2020), a ndéanann an aeráid atá ag athrú difear dá thiúchan agus dá shéasúracht féin.

Freagairtí beartais

Is bonn láidir fianaise eolaíche iad treoirlínte athbhreithnithe EDS maidir le cáilíocht an aeir dhomhanda chun cinntí a dhéanamh maidir le beartas aeir ghlain ar fud an domhain.  Faoi chuimsiú an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip, tá athbhreithniú á dhéanamh ag an Aontas Eorpach ar a Threoracha maidir le hAer Comhthimpeallach chun iad a ailíniú níos dlúithe le treoirlínte nua EDS. Is minic a bhíonn tionchar dearfach ag bearta maolaithe chun astaíochtaí CO₂ a laghdú ar astaíochtaí truailleán aeir ó thrácht, táirgeadh fuinnimh, téamh baile, etc., rud a chruthaíonn cás a théann chun tairbhe do chách.

Déanann údaráis éagsúla measúnuithe ar cháilíocht an aeir, lena n-áirítear an tionchar ar an tsláinte, ar bhonn bliantúil. Is féidir le córais réamhaisnéise agus luathrabhaidh maidir le truailliú aeir, mar aon le comhairle leighis, na rioscaí sláinte a laghdú. Is féidir le córais cúraim sláinte iad a úsáid freisin chun ullmhú do líon níos airde othar i ranna éigeandála. Tá córais réamhaisnéise agus luathrabhaidh ag feidhmiú ar an leibhéal áitiúil agus ar scálaí réigiúnacha freisin, e.g. Innéacs Eorpach um Cháilíocht an Aeir de chuid EEA. I roinnt tíortha Eorpacha áirítear leibhéil tiúchana ózóin i bpleananna gníomhaíochta sláinte teasa.

Cuireann tionscadail eolaíochta saoránach maidir le cáilíocht an aeir faisnéis fhianaisebhunaithe ar fáil agus cruthaíonn siad feasacht i measc na saoránach.