Landbúnaður

Landbúnaður

Lykilskilaboð

• Landbúnaðargeirinn er ekki aðeins mikill drifkraftur loftslagsbreytinga heldur hefur hún einnig mikil áhrif á hana. Stefnumótandi viðleitni er því ekki aðeins ætlað að draga úr loftslagsbreytingum í landbúnaði, heldur einnig að gera geirann öflugri og lágmarka áhrif loftslagsbreytinga.

• Aðlögunarstefna ESB, reglugerðin um landnotkun og skógrækt og sameiginleg landbúnaðarstefna ESB eru tæki sem hægt er að nota til að örva aðlögunarlausnir og bæta viðnámsþrótt landbúnaðargeirans gagnvart loftslagsáhættu. Aðlögunarþekking og tengslanet sérfræðinga hafa komið fram sem auðveldar upplýsingaskipti og uppbyggingu getu, þ.m.t. úr nokkrum rannsóknaráætlunum sem fjármagnaðar eru af ESB.

• Vöktun, skýrslugjöf og mat á landbúnaðarráðstöfunum á vettvangi Evrópusambandsins mun að miklu leyti ráðast af formlegu skýrslugjafarkerfi samkvæmt endurbættu sameiginlegu landbúnaðarstefnunni.

Áhrif og veikleikar

Landbúnaðargeirinn er einn helsti drifkraftur loftslagsbreytinga, sem losar metan (CH₄), tvínituroxíð (N₂O) og koltvísýring (CO₂), aðallega í tengslum við landnotkun, áburð og búfjárframleiðslu. Hlutdeild í losun gróðurhúsalofttegunda í Evrópu er nú um 10 %. Aftur á móti hafa loftslagsbreytingar áhrif á evrópskan landbúnað og krefjast þess að landbúnaðarkerfi og bændur þurfi að aðlagast. Hækkandi hitastig og styrkur_CO2 í andrúmsloftinu, breytingar á úrkomumynstur og tíðari atburðir hafa áhrif á uppskeru og búfjárframleiðslu í Evrópu, en einnig vatnsstjórnun og skilyrði fyrir flutningi og geymslu. Gert er ráð fyrir að framleiðni uppskeru muni almennt minnka á suðurslóðum og aukast á norðurslóðum, en tíðari veðuratburðir munu valda útbreiddum og skaðlegum áhrifum um alla Evrópu.

Stefnurammi

Stefna ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum, sem samþykkt var 2021, miðar að því að gera aðlögun snjallari, hraðari (hraðari útbreiðslu aðlögunarlausna) og kerfislægari (samþættar lausnir og áætlanir). Að hvetja til staðbundinnar aðlögunar, náttúrutengdra lausna, sjálfbærrar notkunar og viðnámsþols ferskvatnsauðlinda, skipta einkum máli fyrir landbúnaðargeirann, en nauðsynlegt er að auka alþjóðlegar aðgerðir til að koma í veg fyrir röskun á innflutningi landbúnaðar innan ESB.

Tillögur um aðlögun landnotkunar, breyttrar landnýtingar og skógræktar (LULUCF) miða að aukinni kolefnisföngun í landbúnaði og skógrækt, með mikilvægum breytingum á landþekju. Aðgerðir til að ná þessu, svo sem viðhald graslendis, kolefnisbúskapur og endurreisn mómýra, munu einnig hjálpa til við að koma í veg fyrir jarðvegseyðingu og draga úr flóðahættu.

Markvissar aðlögunarráðstafanir í landbúnaði eru fyrst og fremst studdar með sameiginlegu landbúnaðarstefnunni (CAP), þar sem sjálfbærni og loftslagsaðgerðir eru grunnmarkmið. Samkvæmt sameiginlegu landbúnaðarstefnunni styrktu skyldubundnar ráðstafanir til að vernda umhverfið og fleiri fjármögnunarmöguleikar eru innleiddir fyrir stjórnun skóga, stjórnun harðbýlra svæða og vistkerfa. Til dæmis þurfa a.m.k. 3 % akurlands á öllum bújörðum að vera helgaðir líffræðilegri fjölbreytni og framleiðslulausum þáttum, með möguleika á að fá stuðning með vistkerfum til að ná 7 %. Sértækar aðlögunarráðstafanir hafa ekki gegnt mikilvægu hlutverki í sameiginlegu landbúnaðarstefnunni fyrr en nú, en skyldubundnar ráðstafanir og valfrjálsar ráðstafanir til græningar veita oft aðlögunarlausnir á býlum til skamms eða meðallangs tíma. Græn greiðsla samkvæmt CAP- stoð 1 nær yfir fjölbreytni nytjaplantna, stofnun vistfræðilegra áherslusvæða og viðhald varanlegs graslendis. Stuðningur við dreifbýlisþróun undir CAP- stoð 2 nær yfir þróun skóga, ráðstafanir til umhverfisverndar í landbúnaði, lífrænan búskap og greiðslur Evrópunets verndarsvæða. Við fjármögnunaráætlanirnar bætast þjálfunarráðstafanir og annar stuðningur til að auka framleiðni og viðnámsþrótt gagnvart loftslagsbreytingum frá ráðgjafarkerfinu um landbúnað, samstarfi um nýsköpun og hagnýtum rannsóknum.

Í samræmi við European Green Deal, Farm to Fork Strategy og áætlun um líffræðilega fjölbreytni, leggja tillögur CAP fyrir 2023-2027 meiri áherslu á aðgerðir á sviði umhverfis- og loftslagsmála. Gerðar eru skyldubundnar ráðstafanir og fleiri fjármögnunarmöguleikar til varðveislu kolefnisríks jarðvegs, skiptiræktunar, næringarefnastjórnunar og umhverfisefna.

Að bæta þekkingargrunninn

Loftslagstengdir geirar eins og landbúnaðargeirinn eru sérstaklega viðkvæmir fyrir loftslagsbreytingum samkvæmt IPCC AR6 WG II skýrslunni Climate Change 2022: Áhrif, aðlögun og viðkvæmni. Gert er ráð fyrir aukinni hættu á ofsaveðri, þurrkum, flóðum og breytingum á vaxandi aðstæðum. Árangursríkir möguleikar á aðlögun fela í sér ræktun til aðlögunar loftslags eða val fyrir seigar nytjaplöntur/afbrigði, landbúnaðarskógrækt, fjölbreytni landslags og landbúnað í þéttbýli.

Í sérstakri skýrslu IPCC um 1,5 °C hnattræna hlýnun var fjallað um áhrif á landbúnaðargeirann í ýmsum köflum, þar sem vísað er til tengdrar aðlögunarþarfar. Að auka þekkingu á þessum sviðum, þ.m.t. um kostnað og ávinning af aðlögunarráðstöfunum í landbúnaði, er forgangsmál. Í sérskýrslu IPCC um loftslagsbreytingar og land er lögð mat á núverandi vísindalega þekkingu, þ.m.t. um hnignun lands, eyðimerkurmyndun og fæðuöryggi, málefni afmörkun og aðlögunarmöguleika, sem og um sérstakar áskoranir og tækifæri fyrir landbúnaðargeirann.

Í skýrslu EEA skýrslunnar um aðlögun að loftslagsbreytingum í landbúnaðargeiranum í Evrópu er yfirlit yfir hvernig stefnur og áætlanir ESB fjalla um aðlögun að loftslagsbreytingum og inniheldur dæmi um raunhæfar og árangursríkar aðlögunaraðgerðir.

Sameiginlega rannsóknarmiðstöðin (JRC)styður framkvæmdastjórn Evrópusambandsins við gerð líkans fyrir efnahagsleg áhrif loftslagsbreytinga á landbúnaðargeirann og við mat á stefnu um aðlögun og mildun (t.d. PESETA - verkefnin). Nokkur rannsóknarverkefni sem fjalla um aðlögun í landbúnaði hafa verið fjármögnuð undir LIFE (td AgriAdapt, ADAPT2CLIMA, LiveAdapt, etc) og H2020 (td MOSES, BINGO, COACCH, Flourish, FATIMA, RUN4LIFE, RESFOOD, IoF2020).

Copernicus Climate Change Service (C3S) veitir upplýsingar, verkfæri og gögn um loftslagsbreytingar, þ.m.t. ýmiss konar sýningarþjónustu fyrir landbúnaðargeirann. Það býður upp á ókeypis og opinn aðgang að Sectoral Information System (SIS) sem er aðgengilegt frá Climate Data Store til að styðja við svæðisbundnar aðlögunaraðgerðir. Frekari þjónusta fyrir vatnsgeirann veitir vatnsvísa sem hægt er að nota til að velja viðeigandi grunnvirki fyrir nytjaplöntur og skipulag áveitu ásamt kynningum á aðlögun að loftslagsbreytingum. Copernicus Landvöktunarþjónustan veitir fjarkönnunargögn um landþekju- og landþekjubreytingar, gróðurfar og framleiðni sem mun hjálpa til við að skilgreina uppskeru nytjaplantna. Í framtíðinni geta fjarkönnunargögn veitt upplýsingar um svæðisbundnar breytingar á landþekju sem stafa af aðlögunarráðstöfunum, sem og um uppsafnaða þróun á vettvangi ESB.

Sameiginlega áætlunarverkefnið um landbúnað, matvælaöryggi og loftslagsbreytingar leggur áherslu á rannsóknir í 24 löndum sem fjalla um samtengdar áskoranir sjálfbærs landbúnaðar, matvælaöryggis og áhrifa loftslagsbreytinga.

Mörg alþjóðleg tengslanet, samtök og samtök deila þekkingu innan starfssamfélags síns. Þar á meðal eru European Conservation Agriculture Federation, the International Federation of Organic Agriculture Movements(European Regional Group) og COPA-COGECA.

Stuðningur við fjárfestingar og fjármögnun

Fjármögnun ESB til aðlögunar er studd af fjárhagsrammanum til margra ára (MFF) 2021-2027 sem tryggir að loftslagsaðlögunaraðgerðir hafi verið samþættar öllum helstu útgjaldaáætlunum ESB.

Innan þessa fjárhagsáætlunar til margra ára er 386,6 milljörðum evra úthlutað til CAP. Magnið, 270 milljarðar evra, af útgjöldunum mun fara til tekjustuðnings undir stoð 1, þar sem 20 milljarðar evra til viðbótar eru merktir fyrir markaðsstuðning. Afgangurinn (u.þ.b. fjórðungur) verður varið til stuðnings við dreifbýlisþróun undir stoð 2.

Viðbótarsjóðir verða tiltækir í gegnum Horizon Europe rannsóknaráætlun ESB til að styðja sértækar rannsóknir og nýsköpun í matvælum, landbúnaði, dreifbýlisþróun og lífhagkerfinu.

Verkefni ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum styður svæði, borgir og sveitarfélög í viðleitni þeirra til að byggja upp viðnám gegn áhrifum loftslagsbreytinga, veita fjármögnun sem hluti af Horizon Europe, rammaáætlunum ESB um rannsóknir og nýsköpun. Svæði og staðaryfirvöld í löndum sem tengjast Horizon Europe eða í löndum sem semja um tengsl við Horizon Europe geta tekið þátt í verkefnisaðgerðunum. Fyrirtæki geta einnig átt rétt á þátttöku, t.d. sem frumkvöðlar sem veita nýstárlegar lausnir eða loftslagsþjónustu. Fjármögnunartækifæri má finna á vefgátt fjármögnunar og tilboða, einkum innan ramma vinnuáætlunar Horizon Europe 2023-2024.

Í stefnumótandi áætlunum CAP, nálægt 98 milljörðum evra, sem samsvarar 32 % af heildarfjármögnun sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar (ESB og sameiginlega fjármögnun) verður varið til að skila ávinningi fyrir loftslag, vatn, jarðveg, loft, líffræðilega fjölbreytni og velferð dýra, og til að hvetja til starfsvenja umfram lögboðið skilyrði.

Auk fjárfestinga sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar eru ýmsar fjármögnunarleiðir ESB tiltækar til að styðja aðlögun:

• undiráætlun um loftslagsaðgerðir LIFE,
• INTERREG Europe-áætlunin,
• Horizon Europe rannsóknar- og nýsköpunaráætlunin, einkum að því er varðar aðlögun í landbúnaðargeiranum, er Cluster 6 um matvæli, lífhagkerfi, náttúruauðlindir, landbúnað og umhverfi.

Hægt er að finna yfirgripsmikið yfirlit um fjármögnun ESB á aðlögunarráðstöfunum síðu.

Lágmarkskrafa um aðlögun

Skýrslugjafarkerfi í tengslum við landsáætlanir um sameiginlegu landbúnaðarstefnuna í landbúnaðargeiranum hefur verið þróað og samsvarandi viðmiðunarrammi hefur verið samþykktur fyrir frammistöðuskýrsluna til að deila heildaryfirlitum á landsvísu.