Vatnsstjórnun

Lykilskilaboð

• Loftslagsbreytingar hafa áhrif á vatnsstjórnun á margan hátt, allt frá breytingum á úrkomu og því árstíðabundnum og árlegum mynstrum í flóðum og þurrkum, vatnsframboði eða þynningargetu og hefur áhrif á heilsu okkar, efnahagsstarfsemi og (ferskum) vatnsháðum vistkerfum.
• ESB hefur vel þróað vatn stjórnun stefnu sem nær bæði vatn gæði og magn stjórnun. Framkvæmd þeirra, nátengd aðlögun og náttúrulegum lausnum sem byggja á vistkerfum, er studd af tækjum eins og Natural Water Retention Measures tólinu.
• Reglulegt mat á framvindu vatnsstjórnunar fer fram á evrópskum vettvangi, byggt á upplýsingum sem gefnar eru upp á landsvísu. Þetta mat felur einnig í sér þætti sem varða loftslagsbreytingar (aðlögun) en komist er að þeirri niðurstöðu að frekari aðgerða sé þörf.

Áhrif, veikleikar og áhætta

Charles Garnett, Picture2050 /EEA

Vatnsstjórnun miðar að því að tryggja fullnægjandi gæði vatnsmagns fyrir heimili, atvinnuvegi, þ.m.t. landbúnað, flutninga og orku og vistkerfi. Ám, vötnum og grunnvatni, árósavatni, en einnig flóðasvæðum eða íferðarsvæðum eru mikilvægir þættir fyrir vistkerfi, drykkjarvatn framboð og skólp stjórnun, og mörgum atvinnugreinum og kerfum, þ.mt landbúnaði, flutninga og orku.

Loftslagsbreytingar hafa margvísleg áhrif á vatnsstjórnun, þ.m.t. breytingar á árstíðabundnu og árlegu framboði vatns, aukin uppgufun og aukin eftirspurn. Lágt vatnsflæði getur haft áhrif á heilsu okkar, efnahagslega starfsemi og (fersk) vatnsháð vistkerfi.

Ósjálfbær vatnsstjórnun er annar þáttur sem hefur áhrif á vistkerfi. Ósjálfbær áveita hefur t.d. í för með sér eyðingu grunnvatns, breytingar á búsvæðum votlendis og strandsvæða, söltun jarðvegs og afskipti sjávar (Evrópsktmat á loftslagsáhættu).

Nánari upplýsingar um stjórnun strandvatns er að finna á síðunni um strandsvæði.

Rammi um stefnumótun

Áætlun ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum 2021 leggur áherslu á mikilvægi þess að tryggja að ferskvatn sé fáanlegt á sjálfbæran hátt, vatnsnotkun minnkar verulega og vatnsgæði varðveitt og leggur áherslu á hættu á aukinni tíðni og alvarleika öfgaveðuratburða sem leiða til þurrka og flóða og þar af leiðandi til mikils efnahagslegs tjóns. Að teknu tilliti til áhrifa loftslagsbreytinga í stefnu ESB varðandi vatn er því sérstaklega mikilvægt.

Rammatilskipunin um vatn (WFD) sem var samþykkt árið 2000, fyrsti hornsteinn stefnu ESB í vatnsmálum, miðar að sjálfbærri vatnsstjórnun til langs tíma á grundvelli öflugrar verndar vatnsumhverfis með því að ná góðu vistfræðilegu ástandi í öllum vatnshlotum. Í tilskipuninni sjálfri er ekki beinlínis vísað til aðlögunar að loftslagsbreytingum. Hins vegar, árið 2009, samþykktu aðildarríki ESB að loftslagstengdar ógnir og aðlögunaráætlanir verði að fella inn í stjórnunaráætlanir River Basin (RBMPs) útfærðar samkvæmt WFD.

Flóðatilskipun ESB (FD), sem samþykkt var árið 2007, miðar að því að meta og stjórna flóðum á samfelldan hátt um allt ESB og samþættir umfjöllun um áhrif loftslagsbreytinga beint við framkvæmd hennar.  Aðildarríki þurfa að meta flóðaáhættu á yfirráðasvæði sínu og gera áætlanir um stjórnun á flóðaáhættu (Fluod Risk Management Plans (FRMP)) þar sem gerð er grein fyrir áhrifum loftslagsbreytinga.

Málefni varðandi vatnsskort og þurrka voru fyrst tekin fyrir í orðsendingu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins (EB) sem fjallaði um áskorunina um vatnsskort og þurrka í Evrópusambandinu (2007) með það að markmiði að færast í átt að vatnsnýtnu og vatnssparandi hagkerfi. Árið 2012 var gefin út orðsendingarteikning til að vernda vatnsauðlindir Evrópu sem hvetur aðildarríkin til að samþætta betur þætti áhættustýringar vegna þurrka og loftslagsbreytinga við framtíðartengdar áhættustjórnunaráætlanir sínar og við þróun áætlana um áhættustjórnun þvert á atvinnugreinar og margþætta áhættustjórnun. Nýjasta aðgerðin til að draga úr vatnsskorti er nýja reglugerðin um lágmarkskröfur um endurnotkun vatns sem samþykkt var árið 2020 sem setur nýjar reglur til að örva og auðvelda endurnotkun vatns með áherslu á áveitu í landbúnaði. Enn fremur, í samræmi við nýju aðlögunaráætlunina, hyggst EB stuðla að því að draga úr vatnsnotkun með því að auka vatnssparandi kröfur fyrir vörur, hvetja til vatnsnýtni og sparnaðar og með því að stuðla að víðtækari notkun þurrkastjórnunaráætlana sem og sjálfbærri jarðvegsstjórnun og landnýtingu. Til að tryggja framboð á drykkjarvatni felur endurskoðuð tilskipun um drykkjarvatn nú í sér umfjöllun um áhrif loftslagsbreytinga í áhættumati á veitukerfum. Árið 2023 var sett ný reglugerð um vatnsendurnotkun í því skyni að efla annars konar vatnsveitu sem endurnýtir vatn frá skólphreinsistöðvum í þéttbýli.

Til að styðja framkvæmd aðlögunar í RBMPs í WFD er til staðar sameiginlegt leiðbeiningarskjal um framkvæmd „River Basin Management in a Changing Climate“til að tryggja að loftslagstengdar ógnir og aðlögunaráætlanir séu felldar inn í RBMPs. Að lágmarki verða áætlanirnar að sýna i) hvernig spár um loftslagsbreytingar hafa upplýst mat á álagi og áhrifum, ii) hvernig vöktunaráætlanirnar eru stilltar til að greina áhrif loftslagsbreytinga og iii) hvernig valdar ráðstafanir eru traustar til áætlaðra loftslagsskilyrða.

Að bæta þekkingargrunninn

Evrópska matið á loftslagsáhættu 2024 veitir yfirgripsmikið mat á helstu loftslagsáhættum sem Evrópa stendur frammi fyrir í dag og í framtíðinni. Þar er bent á 36 helstu loftslagsáhættur sem ógna orku- og matvælaöryggi okkar, vistkerfum, innviðum, vatnsauðlindum, fjármálakerfum og heilbrigði fólks, einnig með tilliti til áhættu fyrir vatnsstjórnunargeirann.

Nauðsynlegt er að styrkja þekkingargrunninn um áhrif loftslagsbreytinga á hnattræna vatnafarsferilinn fyrir sjálfbæra vatnsstjórnun. IPCC AR6 WG II skýrslan Loftslagsbreytingar 2022: Áhrif, aðlögun og viðkvæmni uppfæra þennan ramma og leggja áherslu á mismunandi afleiðingar sem tengjast áhrifum loftslagsbreytinga af mannavöldum í vatnsgeiranum. Aukin áhætta, áhrif og veikleiki í vatnsgeiranum í tengslum við hnattræna hlýnun sem nemur 1,5°C og 2°C er þess í stað sýnd í annarri sérskýrslu milliríkjanefndarinnarum loftslagsbreytingar (Global Warming of 1.5 °C — Climate-ADAPT (europa.eu).

Til að laga vatnsauðlindir að loftslagsbreytingum eiga EB og aðildarríkin í samstarfi um að bæta þekkingargrunninn. Margar þessara upplýsinga eru sameinaðar í Vatnsupplýsingakerfi Evrópu (WISE).

Umhverfisstofnun Evrópu hefur sameinað viðeigandi upplýsingar um áhrif loftslagsbreytinga í Evrópu í nokkrum skýrslum. Í skýrslunni Climate Change, Impacts and Vulnerability Report 2016  er fjallað um fyrri og áætluð áhrif loftslagsbreytinga á vistkerfi og samfélag, þ.m.t. áhrif á vatnsgeirann. Flóðaáhættan og umhverfisvarnarskýrslan 2016 fjallar um hlutverk flóðplaína í flóðavernd, vatnsstjórnun og náttúruvernd. Á sama hátt sýnir skýrslan 2020 um evrópsk flóðplaín að náttúruleg flóðplaín styðja að ná mörgum stefnumiðum ESB. Skýrslan Náttúrumiðaðar lausnir (NbS) í Evrópu sem gefin var út árið 2021 inniheldur kafla sem tengist vatnsstjórnun.

Sameiginlega rannsóknarmiðstöðin (JRC) hefur birt skýrslu um áhrif loftslagsbreytinga og aðlögun í Evrópu árið 2020, þar á meðal nokkra kafla sem tengjast vatnsauðlindum. Í skýrslunni er komist að þeirri niðurstöðu að Suður-Evrópa stendur frammi fyrir minnkun á framboði vatns og þar af leiðandi aukningu á vatnsskorti. Þurrkar munu eiga sér stað oftar, endast lengur og verða háværari í suður- og vesturhluta Evrópu og ána- og strandflóð eru líkleg til að aukast vegna loftslagsbreytinga. Við þessa yfirlitsskýrslu bætast nokkrar sértækari skýrslur sem veita ítarlegri upplýsingar um mismunandi áhrif á vatnsauðlindir:

• Loftslagsbreytingar og vatnsauðlindir Evrópu
• Hnattræn hlýnun og þurrkaáhrif í ESB
• Hnattræn hlýnun og áhrif á menn af völdum hita og kulda í ESB
• Aðlögun að aukinni flóðahættu í ESB vegna loftslagsbreytinga
• Aðlögun að aukinni flóðaáhættu í ám í ESB vegna loftslagsbreytinga

Sameiginlega rannsóknarmiðstöðin hefur einnig birt hugtakaramma fyrir áhættumat og stjórnun þurrka árið 2018 og hefur nýverið greint áhrif ráðstafana til vatnssparnaðar á vatnsauðlindir Evrópu og komist að þeirri niðurstöðu að þörf sé á auknum metnaði í ráðstöfunum til vatnsnýtingar til að draga úr áhrifum loftslagsbreytinga á vatnsauðlindir. Enn fremur hefur sameiginlega rannsóknarmiðstöðin þróað evrópska flóðavitundarkerfið (EFAS) sem veitir líklegar upplýsingar um flóðaviðvörun með meira en 48 klukkustunda fyrirvara. Þessi vefgátt er notuð af neyðarstjórnendum um alla Evrópu.

Með aðstoð áætlana sem fjármagnaðar eru af ESB, svo sem Horizon 2020, LIFE (aðgerð í umhverfismálum og loftslagsmálum) og Interreg, eru mörg aðildarríki að bæta þekkingargrunninn á vatnstengdum aðlögunaráætlunum, stefnum og ráðstöfunum með mismunandi verkefnum. Áætluð aukning vatnajarðfræðilegra öfga vegna áhrifa loftslagsbreytinga er sérstaklega mikilvæg hér. Í IMPREXverkefninu, til dæmis, þróuðu verkefnisaðilar nýstárlegar aðferðir og til að bæta getu til að sjá fyrir og bregðast við framtíðar vatnafræðilegum öfgafullum atburðum. OPERANDUM-verkefnið vinnur að því að draga úr áhættu vegna vatnsveðurs á evrópskum yfirráðasvæðum með því að hanna, þróa sameiginlega, nota, prófa og sýna fram á nýstárlega græna og bláa/gráa/blendinga NbS-tækni. Markmið RECONNECT-verkefnisins er að efla með skjótum hætti evrópska viðmiðunarrammann um NbS til að draga úr áhættu vegna vatnsveðurs og veðurfars með því að sýna fram á, vísa til, hækka og nýta stórfelldar NbS-einingar í dreifbýli og á náttúrulegum svæðum.

Sum verkefni beinast sérstaklega að því að bæta stjórnun flóða eða vatnsskorts. SCOREwater verkefnið miðar að því að kynna stafræna þjónustu til að bæta stjórnun skólps, stormvatns og flóðaatburða til að auka seiglu borga gegn loftslagsbreytingum. LIFE UrbanStorm verkefnið auðveldar þróun og framkvæmd samþættra aðferða við aðlögunaráætlanir vegna loftslagsbreytinga og aðgerðaáætlanir til að auka viðnámsþol loftslags í eistneskum sveitarfélögum, sérstaklega getu þeirra til að stjórna flassflóðum. SPONGE 2020 verkefnið útbjó verkfærakassa, leiðbeiningarpakka og aðgerðaáætlun yfir landamæri til að styðja við þátttöku hagsmunaaðila og þátttökuaðgerðir í aðlögun að loftslagsbreytingum til að stjórna betur flóðum í þéttbýli. Vandamál vatnsskorts er t.d. tekið á með W2W - Water to Water verkefninu sem stuðlar að nýstárlegu afsöltunarkerfi til að takast á við vatnsskort á Miðjarðarhafssvæðinu eða DRYvER verkefninu sem miðar að því að þróa aðferðir til að draga úr og laga sig að áhrifum loftslagsbreytinga við þurrkun áaneta, samþætta vatnafræðileg, vistfræðileg (þ.m.t.

Nánari upplýsingar um fyrri og yfirstandandi verkefni er að finna á WISE vefgáttinni og CORDIS gagnagrunninum.

Stuðningur við fjárfestingar og fjármögnun

Í desember 2020 var nýr fjárhagsrammi til margra ára fyrir árin 2021-2027 gefinn út; það veitir fjölda fjármögnunarmöguleika í vatnsgeiranum. Hægt er að fjármagna rannsóknar- og nýsköpunarverkefni í gegnum Horizon Europe áætlunina. Verkefni ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum styðurvið svæði, borgir og staðaryfirvöld í viðleitni þeirra til að byggja upp seiglu gegn áhrifum loftslagsbreytinga og veita fjármagn sem hluta af Horizon Europe, rammaáætlunum ESB um rannsóknir og nýsköpun. Svæði og staðaryfirvöld í löndum sem tengjast Horizon Europe eða í löndum sem semja um þátttöku í Horizon Europe geta tekið þátt í verkefninu. Fyrirtæki geta einnig átt rétt á þátttöku, t.d. sem frumkvöðlar sem bjóða fram nýstárlegar lausnir eða loftslagsþjónustu. Fjármögnunarmöguleika má finna á fjármögnunar- og tilboðsgáttinni, einkum innan ramma Horizon Europe vinnuáætlunarinnar 2023-2024.

Frekari fjármögnun er í boði í gegnum LIFE-áætlunina um umhverfis- og loftslagsaðgerðir þar sem meðal annars er lögð áhersla á að ná fram breytingum í átt að sjálfbæru loftslagshlutlausu og álagsþolnu hagkerfi og á að vernda, endurheimta og bæta gæði vatns. Áætlunin felur í sér undiráætlun um „að draga úr og aðlaga loftslagsbreytingar“ og fjármagnar nýsköpunartækni, þróun bestu starfsvenja og starfsemi sem styður við framkvæmd umhverfis- og loftslagsáætlana sem eru þróaðar á svæðis-, fjölsvæða- eða landsvísu. Fjármögnun er einnig í boði fyrir milligöngu Byggðaþróunarsjóðs Evrópu sem styður við samstarfsstarfsemi milli svæða í mismunandi aðildarríkjum (sjá Interreg-áætlanir). Önnur mikilvæg fjármögnunarleið fyrir vatnsgeirann er Dreifbýlisþróunarsjóður evrópsks landbúnaðar sem er hluti af sameiginlegu landbúnaðarstefnunni og hvetur til sjálfbærrar stjórnunar náttúruauðlinda og aðgerða í loftslagsmálum og styður verkefni sem beinast að aðgerðum sem miða að því að endurheimta, varðveita og efla vistkerfi sem tengjast landbúnaði og skógrækt og hafa jákvæð áhrif á líffræðilega fjölbreytni, jarðveg, vatn og andrúmsloft.

Stuðningur við framkvæmd

Undir Vatnsteikningunni var hafin bygging vatnsjafnvægis á vettvangi ESB sem hefur rutt brautina fyrir nákvæmari magnákvörðun þrýstings á vatnsauðlindir og geira-/landfræðilegar breytingar. Í þessu samhengi er fyrir hendi sérstakt leiðbeiningarskjal um beitingu vatnsjafnvægis. Þar að auki er evrópski vettvangurinn fyrir varðveislu náttúruvatns vettvangur sem styður við framkvæmd evrópsku umhverfisstefnunnar um græna innviði sem leið til að stuðla að samþættum markmiðum sem fjalla um náttúru og verndun líffræðilegrar fjölbreytni og endurheimt, landmótun.

Enn fremur er mikil áhersla lögð á notkun NbS og grænna innviða á vettvangi ESB. Í áætlun ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum 2021 segir að NBS henti sérstaklega vel til að auka viðnámsþol loftslags gagnvart áhrifum vatns og stuðlar að notkun þeirra við framkvæmd WFD og FD.

Lágmarkskrafa um aðlögun

Aðildarríki í Evrópu þurfa að endurskoða áætlanir um stjórnun áhættustjórnunar og fríverslunarsamninga, sem gerðar eru á grundvelli rammatilskipunarinnar um aðgerðir gegn svikum og rammans um aðgerðir gegn svikum, með sex ára lotubundinni nálgun. Eftir hverja uppfærslu skal framkvæmdastjórn Evrópusambandsins birta skýrslu til Evrópuþingsins og ráðsins um framvindu framkvæmdar þessara tilskipana. Í þessum skýrslum eru upplýsingar um hvernig tekið hefur verið tillit til áhrifa loftslagsbreytinga við gerð áætlana aðildarríkjanna. Nýjasta skýrslan var samþykkt árið 2021 og er sjötta rammatilskipunin um vatn og flóðatilskipunin. Í tengslum við framkvæmd WFD lýsir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins því yfir að reikningur fyrir áhrifum loftslagsbreytinga sé áfram mikilvæg áskorun í næstu framkvæmdarlotum WFD. Þrátt fyrir að flest aðildarríki hafi tekið tillit til loftslagsbreytinga við þróun síðustu áætlana um áhættustjórnun er árangur aðferða til loftslagsprófunar óljós og almennt eru grænir innviðir og vatnsgeymsluráðstafanir vannýttar.  Í fyrstu framkvæmdarlotu FD hefur stór hluti aðildarríkjanna tekið tillit til a.m.k. sumra þátta loftslagsbreytinga en ekki tekið ítarlega á áhrifum þeirra. FD krefst aukinnar athygli á áhrifum loftslagsbreytinga frá annarri lotu og áfram. Í skýrslunni er m.a. mælt með aukinni samræmingu við innlendar aðlögunaráætlanir.