Fjölbreytni ferðaþjónustu

Ferðamannatilboðið er lykilþáttur í aðdráttarafli ferðamannastaðar og byggir á ákveðnum líkamlegum sem og félagslegum og menningarlegum aðstæðum. Smávægilegar loftslagsbreytingar sem og öfgafullir veðuratburðir (svo sem þurrkar, flóð eða stormar) hafa sífellt meiri áhrif á ferðaþjónustuframboðið.

Lítil fjölbreytni í ferðaþjónustunni felur því í sér mikla hættu á truflunum vegna loftslagsbreytinga. Til dæmis eru áfangastaðir sem byggja aðallega tilboð sitt á „sól og sjó“ ferðaþjónustu í hættu vegna hækkunar sjávarborðs og hlýnunar sjávar, en vetraríþróttaáfangastaðir standa frammi fyrir áskorunum vegna minnkandi snjóþekju og styttri vetrartímabila. Breyttar aðstæður hafa í auknum mæli áhrif á ánægju ferðamanna og þeir bregðast við með því að aðlaga áfangastað val sitt. Þetta gæti leitt til verulegs efnahagslegs taps fyrir suma ferðamannastaði. Áhrif loftslagsbreytinga gætu einnig falið í sér ný tækifæri, t.d. með því að lengja tímabil milds hitastigs og auka þannig eftirspurn á lágannatíma. Þetta gæti stuðlað að því að draga úr árstíðabundinni ferðaþjónustu og leitt til efnahagslegs og félagslegs ávinnings.

Því er mikilvægt að meta þær breytingar sem geta haft áhrif á ferðaþjónustuna og aðlaga og auka fjölbreytni í ferðamennsku í samræmi við það.

Fjölbreytni í átt að sjálfbærri ferðaþjónustu er sérstaklega mikilvæg fyrir áfangastaði sem eru mjög háðir ferðaþjónustu. Árið 2022 voru Króatía, Kýpur, Malta, Portúgal og Grikkland aðildarríki ESB sem voru mest háð ferðaþjónustu. Fjölþætting er einnig sérstaklega mikilvæg fyrir áfangastaði sem byggja tilboð sitt á tilteknum veðurskilyrðum (t.d. mildu veðri) eða náttúrulegum (t.d. ósnortnum vistkerfum) og félagslegum og menningarlegum aðstæðum (t.d. menningararfi, hefðum) sem líklegt er að verði fyrir áhrifum af loftslagsbreytingum.  Miklar árstíðabundnar sveiflur fela í sér aukna áhættu. Fjölbreytni, umfram aðlögun að loftslagsbreytingum, hefur tilhneigingu til að auka aðdráttarafl ákvörðunarstaðarins og auka viðnám gegn ýmsum breytingum á eftirspurn. Þar að auki getur fjölbreytt framboð ferðaþjónustu einnig haft jákvæð áhrif á íbúa, t.d. með því að skapa nýja afþreyingu sem ekki er eingöngu hönnuð fyrir ferðamenn.

Fjölbreytni er hægt að ná með því að þróa ný tilboð eða með því að aðlaga núverandi tilboð. Ný og aðlöguð ferðaþjónusta ætti að vera mótuð með sérstakri áherslu á umhverfisleg, efnahagsleg og félagsleg áhrif þeirra. Fjölþætting og árstíðabundin endurdreifing ferðaþjónustu eru aðeins aðlögunarmöguleikar ef hún skaðar ekki vistkerfi og virðir félagslegar og hagrænar aðstæður á staðnum og stuðlar þannig að því að draga úr áhrifum fjöldaferðamennsku (t.d. offjölgun, röskun á staðbundnum hefðum, hnignun umhverfisins, vatnsálag o.s.frv.). Möguleikar á fjölbreytni eru mismunandi eftir staðbundnum samhengi. Mælt er með því t.d. að íhuga tilboð sem eru óháð tilteknum veðurskilyrðum, s.s. íþróttaaðstöðu innanhúss eða söfnum. Önnur tilmæli eru að taka tillit til loftslagsbreytinga til að upplýsa um þróunaráætlanir í ferðaþjónustu og langtímavalkosti. Samþætting aðlögunar að loftslagsbreytingum í þróunaráætlunum fyrir innlenda eða svæðisbundna ferðaþjónustu getur í raun ýtt undir framkvæmd þessa valkostar.   Til dæmis, í Spessart (Þýskalandi), hnignandi skíðatækifæri hvatti þróun nýrra gönguleiða og breytti tilboðinu í gönguferðir, hjólreiðar, vellíðan og menningu. Þar með væri hægt að draga úr trausti á snjó, en einnig draga úr árstíðasveiflu. Einnig er hægt að þróa nýjar eða aðlagaðar ferðaþjónustuvörur með því að auka fjölbreytni í öðrum geirum. Til dæmis, á strandsvæðum, er hægt að þróa veiðiferðaþjónustu sem leið til að auka fjölbreytni í fiskveiðum, stuðla að sjálfbærum veiðiaðferðum og veita fiskimönnum viðbótartekjur (sjá aðlögunarvalkostinn Fjölbreytni sjávarútvegs- og fiskeldisafurða og -kerfa). Þessi valkostur er einnig hægt að sameina við aðferðir til að vernda heilsu borgaranna og ferðamanna frá hitabylgjum (td áætlanagerð fyrir græna innviði í þéttbýli og náttúrutengdar lausnir, Notkun vatns til að takast á við hitabylgjur í borgum) eða ýmsar öfgar (kreppur og hamfarastjórnunarkerfi og áætlanir).

Aðlögun og fjölbreytni í ferðaþjónustu er ekki möguleg án samstarfs við og stuðnings fjölbreyttra hagsmunaaðila. Þátttökuferli er mikilvægt til að skapa sameiginlega sýn og til að leysa hugsanlega átök frá upphafi. Með því að koma saman hagsmunaaðilum með mismunandi reynslu og bakgrunn (t.d. ferðaþjónustufyrirtækjum, ferðaþjónustufyrirtækjum, veitendum almenningssamgangna, veitendum menningarviðburða, samtökum um umhverfis- og menningararfleifð, staðbundnum matvælaframleiðendum, sveitarfélögum) er einnig hægt að hlúa að nýstárlegum hugmyndum og koma í veg fyrir ófullnægjandi niðurstöður.  

Að taka þátt í ferðamönnum (td með því að gera könnun eða viðtöl) hjálpar til við að skilja betur þarfir þeirra og væntingar. Það er jafn mikilvægt að huga að þörfum heimamanna, sérstaklega viðkvæmra hópa, þar sem fjölbreytni í ferðaþjónustunni ætti að gagnast bæði ferðamönnum og heimamönnum. Fjölbreytni ætti helst einnig að stuðla að verndun náttúrunnar. Því er þörf á skiptum við viðkomandi hagsmunaaðila (t.d. stjórnendur verndaðra svæða og staðaryfirvöld sem bera ábyrgð á umhverfisvernd) til að hvetja til samlegðaráhrifa og til að koma í veg fyrir að nýir árekstrar komi fram vegna tillagna um fjölbreytileika.

Almennt er víðtækt þátttökuferli grundvöllur þess að tryggja árangursríka fjölbreytni og aðlögun á ferðaþjónustutilboðinu.

Að aðlaga og auka fjölbreytni í ferðaþjónustutilboðinu er krefjandi verkefni, þar sem engin ein stærð hentar öllum og það sem hefur unnið á einum áfangastað virkar ekki endilega á öðrum. Lykilþáttur fyrir árangursríka fjölbreytni er þátttaka allra hagsmunaaðila sem verða fyrir áhrifum til að auka samþykki áætlunarinnar og byggja upp stuðning við framkvæmdina. Annar lykilþáttur er að búa til samstarfsverkefni við aðra veitendur ferðaþjónustu á svæðisvísu, til að skapa samlegðaráhrif og forðast samkeppnistilboð. Enn fremur er lagt til að fylgt verði kerfisbundinni aðferð sem felur í sér eftirfarandi skref:

• Hlutabréfataka fyrirliggjandi tilboða og markhópa
• Mat á áhrifum loftslagsbreytinga og annarrar framtíðarþróunar á framboð og eftirspurn í ferðaþjónustu
• Greina styrkleika, veikleika, tækifæri og ógnir (SWOT) af núverandi ferðaþjónustutilboði  
• Stefna Þróun (áhersla á að takast á við áskoranir og nota ný tækifæri)
• Framkvæmd
• Vöktun, mat og nám (MEL)
• Markaðssetning og samskipti.

Áskoranir um árangursríka aðlögun og fjölbreytni í ferðaþjónustu eru að skapa náin samstarfsverkefni við aðra geira sem oft eru nauðsynleg fyrir þverfaglegt eðli ferðaþjónustunnar. Til að koma í veg fyrir maladaptive niðurstöður, það er mikilvægt að íhuga kosti og galla mismunandi aðferðir fjölbreytni í staðbundnum samhengi. Fjölbreytni getur haft ýmsa jákvæða kosti ef hún styður tilfærslu í átt að sjálfbærari ferðaþjónustutilboðum, t.d. með þátttöku fyrirtækja í eigu sveitarfélaga. Hins vegar er hægt að koma í veg fyrir það vegna skorts á áhugasömum, hæfum og framtíðarútlitsfyrirtækjum og vegna almenns skorts á vitund um áhrif loftslagsbreytinga á ferðaþjónustuna.

Kostnaður getur verið umtalsverð hindrun á framkvæmd þessa valkosts, en ýmsir fjármögnunarmöguleikar á vettvangi ESB, sem og á landsvísu og á landsvísu, geta stutt aðlögun og fjölbreytni í ferðaþjónustu. The Guide on EU funding for tourism can help tourism stakeholders to find suitable EU funding programmes.

Kostnaður við fjölbreytni getur verið mjög breytilegur og getur verið mikill ef þörf er á nýjum innviðum. Aðlögun og endurnotkun núverandi innviða ferðaþjónustu getur því verið stefna til að draga úr kostnaði. Sveitarfélag í Allgäu-Alpunum notaði t.d. fyrrum snjógerðartjörn til að búa til „vatnsklifurgarð“.

Ávinningur af fjölbreyttu ferðaþjónustutilboði felur í sér samkeppnisforskot samanborið við lága fjölbreytta áfangastaði og meiri sveigjanleika til að bregðast við breytingum á eftirspurn. Enn fremur mætti draga úr neikvæðum félagslegum og umhverfislegum áhrifum ferðaþjónustunnar með sjálfbærri fjölbreytni sem getur í staðinn skapað tækifæri til að verðleggja og efla menningar- og umhverfisarfleifð. Þetta felur m.a. í sér að skapa nýjar leiðir fyrir lítt heimsótt svæði, efla umhverfissafn, skipuleggja ferðir með leiðsögn til að sýna umhverfisþætti o.s.frv. Í hvert skipti sem fjölbreytni í ferðaþjónustu er upplýst með loftslagsbreytingum getur það hjálpað til við að koma í veg fyrir efnahagslegt tap í ferðaþjónustu til lengri tíma litið. Viðbótarávinningur felur í sér vitundarvakningu fyrir viðkvæmni ferðamannastaða fyrir loftslagsbreytingum og hugsanlega einnig hegðunarbreytingar ferðamanna og íbúa á staðnum.

Þar sem ferðaþjónusta er þverlægur geiri gætu mismunandi lagalegir þættir skipt máli fyrir fjölbreytni og aðlögun í ferðaþjónustutilboðinu (t.d. tilskipun 76/160/EBE í tengslum við baðvatn, tilskipun 92/43/EBE um verndun náttúrulegra búsvæða). Mælt er með fjölbreytni í framboði ferðamanna með því að nýta sameiginlega menningararfleifð Evrópu í orðsendingu EB „Evrópa, áfangastaður ferðamanna í heiminum nr. 1 – nýr pólitískur rammi fyrir ferðaþjónustu í Evrópu“ (COM(2010) 352 lokaútgáfa). Fjölbreytni er einnig minnt á í orðsendingu EB „Evrópuáætlun um meiri vöxt og atvinnu í strand- og sjóferðamennsku“ (COM(2014) 86 lokaútgáfa) með því að stuðla að fjölþjóðlegum þemaáætlunum eins og menningar-, trúar- eða fornum viðskiptaleiðum.

Fjölbreytni er langtíma og öflugt ferli, þar sem það krefst þess að laga sig sveigjanlega að breyttum aðstæðum. Framkvæmdartími sértækrar ráðstöfunar er breytilegur eftir umfangi verkefnisins og því hversu flókið það er, lagarammanum, tiltækileika fjármagns og umfangi þátttöku hagsmunaaðila.

Helst felur þessi aðlögunarvalkostur í sér langtímastefnu til að takast á við loftslagsbreytingar. Lykillinn að langan líftíma er að þróa tilboð sem gera kleift að viðhalda sveigjanleika til að bregðast við breyttum loftslags- en einnig félags-menningarlegum aðstæðum.