Loftmengun

Áhrif sem koma fram

Árið 2019 voru u.þ.b. 307 000 ótímabær dauðsföll í ESB-27 rakin til langtíma útsetningar fyrir svifryki með þvermál 2,5 μm eða minna (PM_2,5). Köfnunarefnisdíoxíð (NO₂) var tengt 40 400 ótímabærum dauðsföllum og ósoni við yfirborð jarðar (O₃) við 16 800 ótímabær dauðsföll (EEA, 2021).

Á undanförnum árum hefur hlutfall borgarbúa, sem orðið hafa fyrir váhrifum af völdum loftmengunarefna yfir viðmiðunarmörkum ESB, og áhrifin á heilbrigði, sem af því leiða, farið lækkandi fyrir PM_2,5 og NO₂ (sjá mynd hér að framan). Að því er varðar óson við yfirborð jarðar eykst bakgrunnsstyrkur á norðurhveli jarðar í Evrópu en toppgildi á heimsvísu lækka (Andersson o.fl., 2017; Orru et al., 2019; Paoletti et al., 2014).

Vaxandi vísbendingar eru um að neikvæð heilsufarsleg áhrif loftmengunar séu einnig undir tilskipun ESB um gæði andrúmslofts og þetta endurspeglast í nýjum alþjóðlegum viðmiðunarreglum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um loftgæði (WHO, 2021). Þar sem uppfærðar viðmiðunarreglur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar eru strangari fyrir flest mengunarefni verður hlutfall þéttbýlisbúa sem verða fyrir óheilsusamlegum styrk loftmengunarefna og tengdum áhrifum á heilsu meiri en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir.

Þéttbýlisfólk sem verður fyrir váhrifum af völdum loftmengunarefna yfir völdum loftgæðastöðlum ESB, ESB-27 og Bretlandi
_{Heimild: EEA, Umfram loftgæðastaðla í Evrópu}

Áætluð áhrif

Breytingar á hitastigi, úrkomu, vindi, raka eða sólargeislun í tengslum við loftslagsbreytingar hafa áhrif á loftgæði, hugsanlega versnar það (Fu og Tian, 2019). Þetta gerist með breyttri losun frá náttúrulegum upptökum (s.s. skógareldum, steinefnaryki, sjávarsalti, lífrænum lífrænum lífrænum lífrænum lífrænum lífrænum lífrænum lífrænum efnasamböndum (BVOC)), losun frá mönnum (s.s. ammoníak frá landbúnaði), hraða efnahvarfa í andrúmsloftinu, og flutnings-, dreifingar- og ákomuferli loftmengunarefna (Fortems-Cheiney o.fl., 2017), Geels et al., 2015).

Í tengslum við heilsu manna er samsetning hitaálags og loftmengunar sérstaklega skaðleg. Samtímis útsetning íbúa fyrir háum hita og loftmengun (PM, NO₂ eða O₃₎hefur verið tengd aukinni dánartíðni vegna hjarta- og æðasjúkdóma og öndunarfæra (EEA, 2020). Áframhaldandi og áætlaðar lýðfræðilegar breytingar, svo sem öldrun íbúa með vaxandi algengi undirliggjandi heilsufarsvandamála, munu einnig stuðla að aukinni byrði sjúkdóma sem tengjast loftmengun.

Efnisagnir

Styrk agna í loftinu er spáð að aukast lítillega í framtíðinni, að vísu með einhverjum óvissu (Doherty et al., 2017; Park et al., 2020). Þetta er vegna þess að loftslagsbreytingar hafa áhrif á losun forefna PM: Gert er ráð fyrir að fjöldi og alvarleiki náttúrulegra skógarelda muni aukast, sem og losun sjávarsalts. Ennfremur eykur hærra hitastig losun lífræns ammoníaks og ammoníaks í landbúnaði (Geels et al., 2015). Einnig eru efnahvörfin sem leiða til framleiðslu á aukaefnisagnir aukin með hita- og rakabreytingum (Megaritis et al., 2014). Að lokum, lækkun á vindhraða, til dæmis spáð fyrir hluta Miðjarðarhafssvæðisins (Ranasinghe o.fl., 2021), og minnkandi úrkoma mun draga úr þynningu og útfellingu PM, sem leiðir til hærri loftþéttni (Doherty o.fl., 2017).

Óson við yfirborð jarðar

Undir breytilegu loftslagi er spáð hærri styrk O₃ á jörðu niðri á sumrin, þar sem mesta aukningin er spáð fyrir heitustu sviðsmyndirnar og fyrir Suður- og Mið-Evrópu (Fortems-Cheiney o.fl., 2017; Colette et al., 2015). Gert er ráð fyrir að hámarksstyrkurinn aukist, sem skiptir máli fyrir áhrif á heilbrigði, þar sem skammtímaváhrif á háan hámarksstyrk ósons við yfirborð jarðar tengjast öndunar- og hjarta- og æðasjúkdómum (Doherty et al., 2017). Búist er við allt að 11% aukningu á ósontengdum dauðsföllum við yfirborð jarðar í sumum löndum í Mið- og Suður-Evrópu árið 2050 undir RCP4.5 sviðsmyndinni (Orru et al., 2019).

Óson við yfirborð jarðar myndast í andrúmsloftinu við ljósefnafræðileg efnahvörf rokgjarnra lífrænna efnasambanda (VOC) og köfnunarefnisoxíða (NOx) í viðurvist sólarljóss. Við loftslagsbreytingar er líklegt að losun lífrænna rokefna aukist vegna fleiri heitra daga, aukið magn CO2 í andrúmsloftinu getur einnig haft áhrif á framleiðslu lífrænna rokefna (Fu og Tian, 2019). Aukinn styrkur metans á heimsvísu og hærra hitastig flýta einnig fyrir framleiðslu á O3 á jörðu niðri. Enn fremur er gert ráð fyrir að meira innstreymi ósons í heiðhvolfinu í veðrahvolfið muni hækka ósonmagn við yfirborð jarðar enn frekar í Evrópu (Fortems-Cheiney o.fl., 2017).

Köfnunarefnistvíoxíð

Ekki er búist við að styrkur NO₂ verði fyrir áhrifum af loftslagsbreytingum.

Önnur loftmengunarefni

Mikið rakastig og flæði bygginga getur stutt við vöxt myglusveppa og aukið algengi öndunarfærasjúkdóma (D’Amato et al., 2020). Ennfremur, á þéttbýlissvæðum getur loftmengun (einkum langtíma hátt NO₂ stig) aukið ofnæmisvirkni frjókorna (Gisler, 2021; Plaza et al., 2020), þar sem styrkur og árstíðabundin áhrif eru fyrir áhrifum af breyttu loftslagi.

Svör við stefnu

Endurskoðaðar alþjóðlegar viðmiðunarreglur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um loftgæði mynda traustan vísindalegan grundvöll til að taka ákvarðanir um stefnu í umhverfismálum um allan heim.  Innan ramma Græna samkomulagsins í Evrópu endurskoðar Evrópusambandið tilskipanir sínar um andrúmsloftsflug til að samræma þær nánar nýju viðmiðunarreglunum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Ráðstafanir til að draga úr losun CO2 hafa oft jákvæð áhrif á losun loftmengunarefna frá umferð, orkuframleiðslu, húshitun o.s.frv. og skapa þannig win-win aðstæður.

Mat á loftgæðum, þ.m.t. áhrif á heilbrigði, er framkvæmt árlega af mismunandi yfirvöldum. Spá- og viðvörunarkerfi fyrir loftmengun, ásamt læknisráðgjöf, geta dregið úr heilsufarsáhættu. They can also be used by healthcare systems to prepare for higher number of patients in emergency departments. Spá- og viðvörunarkerfi eru starfrækt á staðarvísu sem og á svæðisvísu, t.d. evrópska loftgæðavísitölu EEA. Í nokkrum Evrópulöndum er styrkur ósons innifalinn í aðgerðaáætlunum á sviði hita-heilbrigðis.

Borgaraleg vísindaverkefni um loftgæði veita gagnreyndar upplýsingar og skapa vitund meðal borgara.