Vermindering van het risico op rampen

Kernboodschappen

• Europa (en de rest van de wereld) worden al geconfronteerd met klimaatverandering. Zonder afbreuk te doen aan de noodzaak van maatregelen ter beperking van de klimaatverandering (en zo snel mogelijk een netto nuluitstoot), is aanpassing in alle scenario’s nodig, aangezien de gevolgen van de klimaatverandering de komende decennia (of zelfs eeuwen) zichtbaar zullen blijven.
• Meer extreme weersomstandigheden zijn die natuurrampen waarbij de aanpassing aan de klimaatverandering en de beperking van het risico op rampen elkaar overlappen. Beide moeten gericht zijn op de hele risicobeheercyclus, met inbegrip van maatregelen die gericht zijn op preventie, paraatheid en herstel.
• Er zijn synergieën tussen het EU-beleid inzake rampenbeheersing en aanpassing aan de klimaatverandering, en beide moeten worden geïntegreerd in het EU-beleid, zoals op het gebied van water (overstromingen, droogten) of kritieke infrastructuur.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

Ihsan Ilze, Climate Change PIX /EEA

In de afgelopen decennia heeft Europa te maken gehad met een toename van de frequentie en ernst van weers- en klimaatgerelateerde natuurrampen zoals droogte, bosbranden, hittegolven en zware neerslag. Zelfs met de huidige overeengekomen ambities om de broeikasgasemissies snel te verminderen en het klimaatrisico efficiënt te voorkomen, zullen deze trends naar verwachting aanhouden en worden versterkt door sociaal-economische en milieuveranderingen (bv. demografische ontwikkeling en veranderingen in landgebruik) (EEA 2021; IPCC 2020; EEA 2017).

Beleidskader

Het EU-beleid inzake rampenrisicobeheer (DRM), gebaseerd op het EU-mechanisme voor civiele bescherming (CPM), bevordert de samenwerking tussen de nationale systemen voor civiele bescherming en moedigt de uitwisseling van goede praktijken op het gebied van DRM aan, met inbegrip van de aanpak van de gevolgen van klimaatverandering.

De Europese Commissie (EC) ondersteunt het kader van Sendai voor rampenrisicovermindering (SFDRR) en versterkt en bevordert DRM en de integratie ervan in het EU-beleid. In 2016 heeft de Commissie een actieplan gepubliceerd dat als leidraad moet dienen voor de uitvoering van de SFDR in het EU-beleid door middel van een op rampenrisico gebaseerde benadering van de beleidsvorming. Bovendien heeft de Commissie in 2017 een mededeling gepubliceerd met kernacties ter versterking van het rampenbeheer in Europa.

De EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 moedigt aan om synergieën tussen rampenrisicovermindering en aanpassing aan de klimaatverandering verder te benutten, met bijzondere aandacht voor watergerelateerde rampenrisico’s en kritieke infrastructuur. De strategie ondersteunt ook de financiering van rampenrisico’s, het ontsluiten van particuliere financiering en de integratie van klimaatveerkracht in het begrotingsbeleid van de lidstaten.

DRM is aanwezig op verschillende belangrijke beleidsterreinen van de EU: de overstromingsrichtlijn, de actie inzake waterschaarste en droogte (zie de beleidspagina over waterbeheer) en het voorstel voor een richtlijn inzake Europese kritieke infrastructuur.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Het identificeert 36 grote klimaatrisico’s die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de DRR-sector.

Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability beoordeelt de effecten en risico's van waargenomen en verwachte klimaatverandering, evenals de opties, processen en randvoorwaarden voor klimaatrisicobeheer. Verwachte veranderingen in klimaatextremen als gevolg van de opwarming van de aarde (1,5 versus 2 °C) en de gevolgen daarvan voor DRM zijn in aanmerking genomen in het speciaal verslag van het IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C. Extremen en abrupte of onomkeerbare veranderingen in de oceaan en de cryosfeer in een veranderend klimaat zijn beoordeeld in het speciaal verslag over de oceaan en de cryosfeer in een veranderend klimaat, om duurzame en veerkrachtige risicobeheerstrategieën vast te stellen. Risicobeheer en besluitvorming met betrekking tot duurzame ontwikkeling zijn in aanmerking genomen in het speciaal verslag van de IPCC over klimaatverandering en land.

In 2015 heeft de Commissie het kenniscentrum voor rampenrisicobeheer (DRMKC) opgericht om de veerkracht van de EU en de lidstaten bij rampen en hun capaciteit om noodsituaties te voorkomen, voor te bereiden en erop te reageren, te helpen vergroten door middel van een versterkte interface tussen wetenschap en beleid met een onlineregister van onderzoek in verband met rampen en toegang tot een reeks netwerken en partnerschappen. Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (JRC) beheert het DRMKC en sinds 2017 het GIS-webplatform Risk Data Hub. De hub heeft tot doel de toegang tot en het delen van EU-brede samengestelde risicogegevens ter bevordering van DRM te verbeteren. Als kennishub zal de risicodatahub naar verwachting het referentiepunt zijn voor samengestelde EU-brede risicogegevens, hetzij door het hosten van relevante datasets, hetzij door koppeling met nationale platforms en met de verslagen van het JRC over wetenschap voor DRM (verslagen van2017 en 2020).

De EG moedigt de productie aan van betere informatie en vergelijkbaarheid van gegevens over rampen, zoals informatie over het economisch verlies van rampen. In dit verband bevat een in 2018 door het JRC gepubliceerd verslag een analyse van verschillende databanken die zijn ontwikkeld om informatie over verschillende gevarenverliezen te verzamelen, te registreren en te aggregeren, en zo de vergelijkbaarheid van een grote verscheidenheid aan gebeurtenissen als gevolg van elke vorm van gevaar te verbeteren. Bovendien biedt de reeks PESETA-projecten van het GCO een overzicht van de mogelijke biofysische en economische gevolgen van toekomstige klimaatverandering voor Europa.

De Copernicus Emergency Management Service (CEMS) verstrekt informatie over verschillende klimaatgerelateerde gevaren, waaronder overstromingen, droogtes en bosbranden, voor noodrespons en rampenrisicobeheer.

De afgelopen jaren zijn inspanningen geleverd om de samenhang tussen het CCA- en het DRR-onderzoek, -beleid en -praktijken te verbeteren. Binnen het H2020 PLACARD-project is een platform ontwikkeld voor dialoog, kennisuitwisseling en samenwerking tussen de twee verschillende gemeenschappen. Voorts heeft het EEA een verslag gepubliceerd waarin de huidige praktijken en het niveau van knowhow op het gebied van DRR en CCA worden beoordeeld.

Het EEA actualiseert elk jaar een indicator voor economische verliezen als gevolg van klimaatgerelateerde extremen. Europese projecten zoals LODE richtten zich op de ontwikkeling van informatiesystemen voor schade- en verliesgegevens voor DRR en CCA. Ook de Wereldbankgroep heeft voor de Europese Unie studies gemaakt over economie voor rampenpreventie en -paraatheid in Europa (2021). De Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioenen heeft een proefdashboard ontwikkeld om de kloof op het gebied van de bescherming tegen natuurrampen aan te pakken.

Ondersteuning van investeringen en financiering

Het aanmoedigen van doeltreffende en grotere investeringen in rampenpreventie is een prioritaire actie voor de Europese Commissie. De EU-financiering voor aanpassing wordt ondersteund door het meerjarig financieel kader 2021-2027, dat ervoor zorgt dat maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn geïntegreerd in alle belangrijke uitgavenprogramma’s van de EU.

Het Solidariteitsfonds van de EU is opgericht om lidstaten te financieren in geval van grote rampen. Het werd opgericht naar aanleiding van een massale overstroming in Midden- en Oost-Europa in 2002 en steun voor rampenbestrijding, herstel van openbare infrastructuur en bescherming van cultureel erfgoed.

Het onderzoek naar rampenrisicovermindering wordt gefinancierd via de kaderprogramma’s voor onderzoek en innovatie van de EU, met name van 2021 tot 2027 door Horizon Europa, dat aanpassing aan de klimaatverandering als missiegebied omvat, met als doel Europese gemeenschappen en regio’s te helpen klimaatrisico’s beter te begrijpen, zich erop voor te bereiden en te beheren. Cluster 3- Civiele veiligheid voor de samenleving heeft tot doel een antwoord te bieden op uitdagingen die voortvloeien uit natuurlijke en door de mens veroorzaakte gevaren en is daarom bijzonder relevant voor de DRR-sector.

Bovendien doet het EU-mechanisme voor civiele bescherming elk jaar een oproep tot het indienen van voorstellen voor de financiering van projecten op het gebied van preventie en paraatheid. Het versterken van DRM valt ook binnen de doelstellingen van het LIFE-financieringsprogramma.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina over de EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.

Ondersteuning van de uitvoering

Op EU-niveau worden paraatheidsactiviteiten ondernomen om te helpen bij het bereiken van een staat van paraatheid en capaciteit van menselijke en materiële middelen, en om te zorgen voor een doeltreffende en snelle respons op rampen. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing (voor rampenin het algemeen, meer in detail voor overstromingen, droogteen bosbranden), modules en opleidingsprogramma's zijn essentiële onderdelen van deze activiteiten. In dit verband is het kennisnetwerk voor civiele bescherming van de Unie opgericht om de samenwerking, coördinatie, vaardigheden en deskundigheid te vergroten en het vermogen van de EU om zich voor te bereiden op, te voorkomen en te reageren op rampen te verbeteren.

Bovendien is de Europese pool voor civiele bescherming opgericht om de Europese samenwerking op het gebied van civiele bescherming te bevorderen en een snellere, beter gecoördineerde en effectievere Europese respons op door de mens veroorzaakte rampen en natuurrampen mogelijk te maken.

MRE van aanpassing

Overeenkomstig het CPM van de Europese Unie moeten de lidstaten om de drie jaar aan de Europese Commissie verslag uitbrengen over (1) een samenvatting van de risicobeoordelingen, (2) een beoordeling van de risicobeheersingscapaciteit, en (3) informatie over de prioritaire preventie- en paraatheidsmaatregelen. In de verslaglegging wordt ook de nadruk gelegd op maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering: De lidstaten moeten synergieën opnemen tussen DRR- en CCA-maatregelen die op nationaal of subnationaal niveau zijn vastgesteld voor belangrijke risico’s in verband met klimaatverandering. Op basis van samenvattingen van nationale risicobeoordelingen die eind 2018 zijn ingediend, heeft de EC het geactualiseerde EU-overzicht van risico’s gepubliceerd.

Aan de andere kant is er momenteel geen systematisch mechanisme voor landen om verliezen aan de Europese Commissie of de EER te melden.