Energie

Energie

Kernboodschappen

• Klimaatverandering beïnvloedt de energiesector in termen van energieproductie (zowel niet-hernieuwbaar als hernieuwbaar) en leveringsvoorwaarden. Risico's zijn onder meer lagere efficiëntiepercentages van alle soorten energiecentrales en schade aan de energie-infrastructuur als gevolg van extreme gebeurtenissen. De energiesector klimaatbestendig maken is van cruciaal belang voor de klimaatactie van de EU, voornamelijk vanwege zijn rol bij mitigatie als een van de belangrijkste bronnen van antropogene broeikasgasemissies.
• De “Europese klimaatwet” en het “Fit for 55”-pakket zullen leiden tot een aanzienlijke decarbonisatie van de energiesector in de EU. Hoewel in de nieuwe aanpassingsstrategie van de EU nog geen specifieke maatregelen zijn voorgesteld, zullen die klimaatmaatregelen waarschijnlijk belangrijke gevolgen hebben voor de aanpassingsopties van de sector. Op basis van de informatie en richtsnoeren in de aanpassingsstrategie van de EU en de documenten over het cohesiebeleid is Europa voornemens specifiek te investeren in klimaatbestendige infrastructuur, met name om infrastructuur voor hernieuwbare energie op te zetten.
• Hoewel het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek modelstudies heeft verstrekt om de gevolgen van de klimaatverandering voor de energiesector te beoordelen en het Europees energiesysteem en de klimaatbestendigheid van het Europese energiesysteem nu en in de toekomst kunnen aanpassen, stellen verschillende door de EU gefinancierde onderzoeks- en innovatieprojecten oplossingen voor om aanpassing in deze belangrijke beleidssector van de EU te integreren.

Impacts en kwetsbaarheden

Klimaatverandering beïnvloedt de energiesector op verschillende manieren, variërend van veranderingen in de seizoensgebonden en jaarlijkse vraag naar verwarming en koeling tot risico's en kansen op het gebied van energieproductie en -voorziening. Risico's omvatten wijzigingen in de efficiëntie van elektriciteitscentrales, problemen met koelwater en schade aan energie-infrastructuren veroorzaakt door extreme gebeurtenissen. Bovendien kan energie-infrastructuur meer worden blootgesteld aan schade door veranderende klimaatomstandigheden.

De energiesector is niet alleen gevoelig voor belangrijke klimaatgerelateerde kwetsbaarheden: het is van cruciaal belang voor de klimaatactie van de EU, voornamelijk vanwege de rol ervan bij mitigatie als een van de belangrijkste bronnen van antropogene broeikasgasemissies. Gezien deze dubbele rol lijkt mainstreaming van aanpassing in deze sector van het grootste belang en dit wordt terdege in aanmerking genomen in de nieuwe aanpassingsstrategie van de EU.

Beleidskader

De strategische richtsnoeren van de Europese Commissie voor de energiesector zijn vastgesteld in het kader voor klimaat en energie 2030 en in de energie-unie. In juni 2021 heeft de Raad van de Europese Unie de nieuwe Europese klimaatwet aangenomen. Het stelt de doelstelling van een klimaatneutrale Europese Unie tegen 2050 in wetgeving vast en maakt van het uiteindelijke doel voor het eerst een wettelijk bindend vereiste. Het “Fit for 55”-pakket van de EU omvat beleidsvoorstellen die het traject bepalen voor de ambitie van de EU om haar bijdrage in het kader van de Overeenkomst van Parijs te leveren. Het is het voorstel van de Commissie voor de wetgevingsinstrumenten om de in de Europese klimaatwet overeengekomen doelstellingen te verwezenlijken. Zij stelt ook oplossingen voor de energiesector voor die op klimaatbestendige wijze moeten worden uitgevoerd.

De Europese Commissie heeft op 18 mei 2022 RepowerEU gepresenteerd, een plan om de afhankelijkheid van Europa van Russische fossiele brandstoffen tot een minimum te beperken, dat de EU ook op weg helpt naar koolstofneutraliteit. Het plan is gebaseerd op drie pijlers: energiebesparing; diversificatie van de energievoorziening; en snelle vervanging van fossiele brandstoffen in alle sectoren door de transitie naar schone energie te versnellen. Het plan voorziet in aanzienlijke investeringen in de zekerheid van de gasvoorziening en elektriciteitsnetten en in het opzetten van een EU-brede waterstofruggengraat. Het plan heeft gevolgen voor de aanpassing in de energiesector van de EU, aangezien de uitvoering van de drie pijlers de risico’s van klimaateffecten zou kunnen verminderen, zowel wat betreft energie-infrastructuur buiten de EU als wat betreft de totale blootstelling van de energiesector van de EU aan klimaatrisico’s.

De Europese Green Deal van 2020 zal leiden tot een aanzienlijke decarbonisatie van de energiesector van de EU. Hoewel dit waarschijnlijk belangrijke gevolgen zal hebben voor de aanpassingsopties van de sector, bevat de nieuwe EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering geen specifiek deel over de energiesector, maar wel een aantal relevante aanbevelingen. De focus op droogtes omvat bijvoorbeeld aanpassingsacties voor waterbeheer voor de exploitatie van waterkracht- en thermische centrales. In de aanpassingsstrategie wordt aanbevolen de aanpassingsstrategie te integreren in de monitoringprocedures die vereist zijn in het kader van de governance van de energie-unie en de klimaatactie; en benadrukt de rol van waterefficiëntie in de regelgeving voor energie-etikettering en energieopwekking.

De energiesector is indirect relevant voor andere acties in de strategie. Er moet rekening mee worden gehouden bij de integratie met andere initiatieven in het kader van de Europese Green Deal, met name de renovatiegolf, die uitgebreid betrekking heeft op het energieverbruik in de gebouwde omgeving, de actieplannen voor een circulaire economie en nulverontreiniging, en de strategie voor slimme en duurzame mobiliteit, gezien de rol die energie speelt in de productie en het vervoer. Evenzo geldt de in de strategie genoemde behoefte aan klimaatbestendige nieuwe investeringen voor alle energie-infrastructuren.

Ten slotte zijn de in de strategie genoemde grensoverschrijdende gevolgen van de klimaatverandering van belang voor de werking van de internationale energiemarkten en de energievoorziening van de EU. Verstoring van de haveninfrastructuur is van belang voor het vervoer van energiebrandstoffen, door de klimaatverandering veroorzaakte conflicten zijn van belang voor de energiezekerheid, en de veranderingen in de poolgebieden als gevolg van de klimaatverandering zijn van belang in termen van nieuwe aanvoerroutes, en het ontdooien van permafrost die een bedreiging kunnen vormen voor winningslocaties voor fossiele brandstoffen en pijpleidingen in de Artic.

Er kunnen gevolgen voor de aanpassing worden verwacht die voortvloeien uit de aangekondigde herziening van het regelgevingskader voor energie-infrastructuur, met inbegrip van de TEN-E-verordening, om de samenhang met de doelstelling van klimaatneutraliteit te waarborgen.

Wat het regelgevingskader voor de kwetsbaarheid van kritieke energie-infrastructuren voor grote bedreigingen betreft, verplichtte de richtlijn Europese kritieke infrastructuur (ECI) van 2008 de EU-lidstaten om infrastructuur “van vitale maatschappelijke functies” te beschermen tegen alle gevaren en bedreigingen, maar vermeldde zij niet specifiek de door de klimaatverandering veroorzaakte gevaren en bedreigingen. Om rekening te houden met de toenemende connectiviteit, onderlinge afhankelijkheid en grensoverschrijdende werking van kritieke infrastructuur, is de EBI-richtlijn begin 2023 vervangen door de richtlijn betreffende de veerkracht van kritieke entiteiten (CER-richtlijn). De belangrijkste reden voor deze nieuwe richtlijn is dat in een complexe en onderling verbonden wereld de bescherming van alleen activa ontoereikend werd geacht om verstoringen en cascade-effecten te voorkomen. De CER-richtlijn beschermt de vitale maatschappelijke functies van de EU door de veerkracht van kritieke entiteiten die essentiële diensten verlenen, te versterken. Klimaatverandering wordt uitdrukkelijk genoemd als een factor die de frequentie en omvang van extreme weersomstandigheden en dus het fysieke risico voor kritieke infrastructuur verhoogt, en de lidstaten moeten passende maatregelen nemen om “incidenten te voorkomen, waarbij terdege rekening wordt gehouden met maatregelen ter beperking van het risico op rampen en ter aanpassing aan de klimaatverandering”. Energie-infrastructuur voor elektriciteit, stadsverwarming en -koeling, olie, aardgas en waterstof wordt uitdrukkelijk genoemd als een van de doelstellingen van de preventiemaatregelen die in het kader van deze richtlijn moeten worden genomen.

Verbetering van de kennisbasis

Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability behandelt de kwetsbaarheden en aanpassingsopties voor de energiesector in verschillende hoofdstukken. Bovendien zijn de energiesystemen een van de vier belangrijkste systeemtransities waaromheen de identificatie van adaptieve reacties op representatieve belangrijke risico's in het rapport is georganiseerd. Om de risico's voor belangrijke energie-infrastructuren en -netwerken aan te pakken, wordt in het verslag aanbevolen energiesystemen om te zetten in duurzamere configuraties, ze veerkrachtiger te maken en de betrouwbaarheid van de energievoorziening en de efficiëntie van het watergebruik in deze sector te vergroten. Het is ook nuttig om energiebronnen te diversifiëren door het aandeel hernieuwbare energiebronnen te vergroten en het beheer aan de vraagzijde te verbeteren. Waterkracht en thermische opwekking kunnen geleidelijk worden aangepast aan matige (tot 2 ° C) temperatuurstijgingen; op middellange en lange termijn zullen verdere systemische maatregelen (met mitigatievoordelen) nodig zijn.

Het Internationaal Energieagentschap (IEA) heeft relevante informatie verstrekt over de gevolgen van de klimaatverandering voor de energiesector op mondiaal niveau. In het speciaal verslag van het IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C zijn de toenemende risico’s van klimaatverandering op energiesystemen voor een wereldwijde temperatuurstijging van 1,5 °C en 2 °C beoordeeld. De dienst Klimaatverandering van Copernicus lanceert ook een operationele dienst voor de energiesector om te gebruiken bij hun beheersbeslissingen.

Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) heeft modelstudies uitgevoerd om de gevolgen van de klimaatverandering voor de energiesector te beoordelen. Het JRC heeft ook in 2023 een publicatie uitgebracht"; een verslag over “Gevolgenvan de klimaatverandering voor defensiegerelateerde kritieke energie-infrastructuur”,waarin wordt gekeken naar de gevolgen voor het Europees defensiesysteem van de kwetsbaarheden van de klimaatverandering voor de energiezekerheid in het algemeen en voor de levensvatbaarheid van kritieke en defensie-infrastructuur in het bijzonder, een zeer relevante kwestie aangezien klimaatverandering in het perspectief van de internationale veiligheid wordt gezien als een “dreigingsmultiplicator”.

Het EEA heeft in 2019 het verslag “Adaptation challenges and opportunities for the European energy system” gepubliceerd, waarin de behoeften aan aanpassing aan de klimaatverandering en klimaatbestendigheid in het Europese energiesysteem nu en in de toekomst worden geanalyseerd.

De operationele dienst Energie van Copernicus Klimaatveranderingsdiensten (C3S) heeft tot doel essentiële informatie te verstrekken voor klimaatgerelateerde indicatoren die relevant zijn voor de Europese energiesector.

Binnen het zevende kaderprogramma van de EU voor onderzoek en technologische ontwikkeling (KP7) werden verschillende onderzoeksprojecten gefinancierd die betrekking hebben op de veerkracht van de energiesector. Deze omvatten het ToPDAd-project (Tool-supported Policy Development for Regional Adaptation), dat onder meer informatie verstrekt over effect- en kwetsbaarheidsbeoordelingen en aanpassingsstrategieën voor de energiesector, en EUPORIAS, dat kennis verschaft over toekomstige klimaatvariabiliteit om kosteneffectieve oplossingen te bereiken voor de toekomstige exploitatie van het energienet.

Aanpassing aan de klimaatverandering was ook een van de aandachtspunten van het EU-financieringsprogramma Horizon 2020 voor onderzoek en innovatie, bijvoorbeeld de veerkracht van kritieke infrastructuur zoals slimme netwerken, terwijl het Europees programma voor de bescherming van kritieke infrastructuur ook natuurlijke gevaren omvat, en klimaatverandering nog geen deel uitmaakt van dat programma. Er zijn methoden ontwikkeld om na te gaan hoe het beleid inzake bestaande infrastructuur in Europa kan worden gebruikt op een manier die de veerkracht van de infrastructuur ondersteunt. Het Horizon 2020-programma financierde projecten met betrekking tot de aanpassing in de energiesector, zoals RESIN en het EU-CIRCLE-project. Het RESIN-project helpt steden bij het bedenken van robuuste aanpassingsstrategieën voor hun meest kritieke infrastructuur. Het EU-Circle-project ontwikkelt een Uniebreed kader ter ondersteuning van vitale infrastructuren die voorbereid moeten zijn op natuurrampen, waaronder klimaatverandering. Een voortzetting van Horizon 2020 is het onderzoeks- en innovatieprogramma Horizon Europa voor de periode 2021-2027, met een totale begroting van 95,5 miljard EUR.

Andere relevante door de EU gefinancierde activiteiten zijn het Europees Instituut voor innovatie en technologie (EIT) Kennis- en innovatiegemeenschappen Innoenergy en de Climate-KIC.

Ondersteuning van investeringen en financiering

De EU-financiering voor aanpassing wordt ondersteund door het meerjarig financieel kader 2021-2027, dat ervoor zorgt dat maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn geïntegreerd in alle grote uitgavenprogramma’s van de EU. Voorbeelden hiervan zijn het LIFE-programma; Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling en het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling.

Het Europees cohesiebeleid, dat de lidstaten middelen verstrekt voor de ontwikkeling van nieuwe infrastructuurprojecten, zoals elektriciteitsnetten, moedigt de beoordeling van de klimaatbestendigheid van deze projecten aan. Op basis van de informatie en richtsnoeren in de aanpassingsstrategie van de EU en de documenten over het cohesiebeleid is Europa voornemens specifiek te investeren in “een groenere, koolstofarme transitie naar een koolstofneutrale economie” (cohesiebeleid rioriteit 2) en dit is van belang voor infrastructuur voor hernieuwbare energie.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.