Effecten, risico's en kwetsbaarheden

Het wereldwijde klimaatsysteem zal eeuwenlang blijven veranderen vanwege zowel de uitstoot van broeikasgassen in het verleden als in de toekomst. Hittegolven, overstromingen en andere gevolgen voor ecosystemen, de menselijke gezondheid en de economie zullen de komende decennia waarschijnlijk ernstiger worden. Klimaateffect-, risico- en kwetsbaarheidsbeoordelingen worden gebruikt om de aard en omvang van deze effecten voor natuurlijke systemen en de menselijke samenleving in kaart te brengen. De beoordelingen lopen sterk uiteen, afhankelijk van het doel van de beoordeling, het geografische gebied en de doelsector of het doelsysteem. Bijgevolg wordt een breed scala aan methoden en instrumenten toegepast, ondersteund door relevante informatie uit eerdere waarnemingen en toekomstige scenario’s van klimaatverandering, milieuomstandigheden en sociaal-economische factoren.  Het Adaptation Support Tool (AST) en het Urban Adaptation Support Tool (UAST) bieden richtsnoeren voor het beoordelen van risico’s en kwetsbaarheden.

Beoordeling en planning

De gevolgen van de klimaatverandering zullen per regio verschillen, van sector tot sector en zelfs binnen sectoren. Inzicht in de specifieke kwetsbaarheden en risico’s is van essentieel belang voor de planning en uitvoering van aanpassingsmaatregelen op regionaal niveau. Klimaatverandering is een belangrijke aanjager van klimaatgerelateerde risico’s, maar niet de enige.

De omvang en het tempo van de wereldwijde klimaatverandering in de toekomst hangt af van de ontwikkeling van de samenleving en economieën op wereldschaal. Deze veranderingen worden vastgelegd in wereldwijde sociaal-economische en klimaatscenario's. Sociaal-economische scenario’s bieden plausibele beschrijvingen van mogelijke toekomstige staten van de wereld op basis van de door de samenleving gemaakte keuzes – het zijn geen voorspellingen. Wereldwijde sociaal-economische scenario's vormen de basis voor scenario's voor broeikasgasemissies, die door mondiale klimaatmodellen worden gebruikt om prognoses te geven van toekomstige klimaatverandering op wereldschaal. Deze prognoses kunnen worden verkleind, met behulp van regionale klimaatmodellen of statistische schaalverkleiningstechnieken, om meer gedetailleerde klimaatprognoses voor Europa te berekenen.

De regionale gevolgen van de klimaatverandering hangen ook af van de ontwikkeling van milieu-, sociaal-economische, politieke en technologische omstandigheden op regionale schaal. Mensen kunnen bijvoorbeeld hun kwetsbaarheid vergroten door verstedelijking van overstromingsgebieden langs de kust, door ontbossing van heuvelhellingen of door gebouwen te bouwen in risicogevoelige gebieden. Anderzijds kunnen zij hun kwetsbaarheid verminderen door institutionele en technische capaciteit op te bouwen om klimaatrisico’s aan te pakken.

Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability biedt een overzicht van de effecten, risico’s en kwetsbaarheden van klimaatverandering die in verschillende sectoren en regio’s zijn vastgesteld, met bijzondere aandacht voor Europa.

Kwetsbaarheids- en risicobeoordeling is verplicht om aanpassingsmaatregelen te plannen en uit te voeren en om prioriteit te geven aan middelen. Hierin wordt aangegeven welke regio’s, sectoren of systeemcomponenten in het bijzonder worden getroffen door de klimaatverandering en waar er dringend behoefte is aan aanpassing.

Het EEA heeft sinds 2004 regelmatig verslagen gepubliceerd over “Klimaatverandering, -effecten en -kwetsbaarheid in Europa”. In de laatste editie (2017) worden de trends en prognoses inzake klimaatverandering en de gevolgen ervan in heel Europa beoordeeld op basis van 35 indicatoren. Ook wordt ingegaan op de ontwikkeling van aanpassingsbeleid op Europees, transnationaal en nationaal niveau en op de ontwikkeling van de onderliggende kennisbasis. De European Climate Data Explorer in samenwerking met de Copernicus Climate Change Service geeft een bijgewerkte versie van de verschillende klimaatfactoren en -indicatoren. In het kader van de EU-missie voor aanpassing aan de klimaatverandering heeft het EEA het aanpassingsdashboard ontwikkeld, dat een overzicht biedt van gevaren, effecten, blootstelling, kwetsbaarheden en aanpassingsmaatregelen op subnationaal niveau.

DG CLIMA en het EEA zijn in 2022 begonnen met de voorbereiding van de eerste Europese klimaatrisicobeoordeling (EUCRA) om de huidige en toekomstige effecten en risico’s van klimaatverandering met betrekking tot het milieu, de economie en de samenleving in ruimere zin in Europa te beoordelen.

De Destination Earth (DestinE), een vlaggenschipinitiatief van de EC om een zeer nauwkeurig digitaal model van de aarde op wereldschaal te ontwikkelen, zal de interactie tussen natuurverschijnselen en menselijke activiteiten monitoren, simuleren en voorspellen. Het doel van de digitale tweeling is om ons te helpen beter voorbereid te zijn op grote natuurrampen, ons aan te passen aan de klimaatverandering en de sociaal-economische gevolgen te voorspellen.

De DRMKC - Risk Data Hub is een GIS-webplatform dat planners en besluitvormers ondersteunt bij het aanpakken van de gevolgen van klimaatverandering. Het biedt verschillende dashboards met gegevens over risico's, kwetsbaarheid, economische schade en menselijke verliezen door gevaarlijke gebeurtenissen in heel Europa. Het risicoramingsdashboard van de DRMKC-risicodatahub biedt het risiconiveau voor verschillende activa en gevaren op land-, NUTS 2- en NUTS3-niveau. Het kwetsbaarheidsdashboard biedt een index van vier dimensies van kwetsbaarheid die de systemische kwetsbaarheid voor rampen op land-, NUTS2- en NUTS3-niveau weergeeft. Het Dashboard voor verliezen en schade, ten slotte, voorziet in verliezen als gevolg van een reeks gevaren, per jaar en in totaal, zowel wat betreft de economische impact als wat betreft de getroffen personen.

Richtsnoeren voor het beoordelen van risico’s en kwetsbaarheden zijn te vinden in het steuninstrument voor aanpassing (AST) en in het steuninstrument voor stedelijke aanpassing (UAST), met name stap 2 “Beoordeling van risico’s en kwetsbaarheden op het gebied van klimaatverandering”.

Klimaatdiensten

Het wereldwijde kader voor klimaatdiensten maakt een beter beheer van de risico’s van klimaatvariabiliteit en -verandering mogelijk door de ontwikkeling van wetenschappelijk onderbouwde klimaatinformatie en -voorspelling en de integratie ervan in planning, beleid en praktijk op mondiale, regionale en nationale schaal. In Europa geeft de Copernicus-dienst inzake klimaatverandering (C3S) toegang tot gegevens en informatie over de klimaatverandering in het verleden en de toekomst ter ondersteuning van de aanpassing aan en matiging van de klimaatverandering. Het C3S heeft een Climate Data Store beschikbaar gesteld, die hoogwaardige informatie biedt over het klimaat van de aarde in het verleden, het heden en de toekomst. Gerichte klimaatinformatie voor specifieke sectoren en beleidsterreinen wordt in toenemende mate beschikbaar gesteld via het sectorale C3S-informatiesysteem (C3S SIS).  De Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) verstrekt regelmatig bijgewerkte ramingen van de dagelijkse CO2-emissies voor alle EU-landen op basis van activiteitsgegevens voor zes sectoren. Sinds begin 2018 publiceert C3S elk jaar het European State of the Climate-rapport, dat een overzicht geeft van het jaarlijkse en seizoensgebonden klimaat van het jaar en van de belangrijkste trends in de afgelopen decennia. In 2022 werd dit verslag samen met de Wereld Meteorologische Organisatie opgesteld. Bovendien worden in veel landen klimaatdiensten ontwikkeld en geïmplementeerd (zie de landenpagina's).