Aanpassing van de landbouw aan nattere en drogere klimaten: het Tullstorp stream Project (Zweden)

De Tullstorp stroom is een 30 km lange stroom gelegen in de zuidelijke vlaktes van Zweden (Skåne County) in een gebied met zeer vruchtbare grond, met een grote landbouwproductie. Vanaf de negentiende eeuw nam het landbouwareaal geleidelijk toe (het vormt nu 85% van het oppervlak van het stroomgebied) samen met de afname van de wetlands die historisch aanwezig zijn in het gebied. Als onderdeel van de agrarische ontwikkeling, werd Tullstorp Stream gekanaliseerd aan het begin van de jaren 1900. In 2009 was de ecologische toestand van de rivier volgens de EU-kaderrichtlijn water als “slecht” aangemerkt, waardoor grote herstelinterventies nodig waren om tegen 2027 de goede ecologische toestand te bereiken.

De recente extreme weersomstandigheden, met een extreem natte periode in de zomer en de herfst van 2017 en waterschaarste in de zomer van 2018, vormden nieuwe uitdagingen voor de landbouw in het stroomgebied van de Tullstorp, die een nieuw geïntegreerd beheer van de watervoorraden in het licht van de klimaatverandering vereisen. Hoewel de verwachte mildere temperaturen voordelen kunnen opleveren voor de landbouw als gevolg van een verlengd groeiseizoen, met name in Noord-Europa, zullen extreme weersomstandigheden, met hittegolven, overstromingen en stormen, naar verwachting ernstige schade toebrengen aan gewassen in alle Europese landen (EER,2019). Droogte zal de behoefte aan irrigatie vergroten, en dit kan conflicten veroorzaken voor watergebruik tussen landeigenaren en met andere watergebruikers. Bovendien wordt verwacht dat overvloedigere neerslag de druk op de drainagefaciliteiten van de bodem in gebruik voor de landbouw zal verhogen.

Het belangrijkste doel van het eerste Tullstorp-herstelproject (gestart in 2009) was om de nutriëntenbelasting naar de Oostzee te verminderen, de ecologische toestand van de stroom te verbeteren, overstromingsproblemen op te lossen en het algemene beheer van de stroom door landeigenaren te vergemakkelijken. Secundaire doelstellingen waren de toename van de biodiversiteit en verbeterde recreatiemogelijkheden.

Als reactie op de ongunstige weersomstandigheden die zich in 2017-2019 hebben voorgedaan, heeft het Tullstorp-stroom 2.0-project (van start gegaan in 2019) de oorspronkelijke reikwijdte van het eerste project uitgebreid om meer in het bijzonder rekening te houden met de gevolgen van de klimaatverandering voor het landbouwgebied, om de problemen van een steeds kwetsbaarder waterbron tegen te gaan, met overstromingen die worden afgewisseld met perioden van ernstige droogte. Het hoofddoel van het Tullstorp-stroom 2.0-project is daarom multifunctionele wetlands te creëren om overtollig water op te slaan en te "oogsten" uit de opslag in een recirculerend irrigatiesysteem tijdens perioden van waterschaarste.

Het algemene doel van het hele project (Tullstorp-stroomproject en Tullstorp-stroomproject 2.0) is om zowel ecologische als economische voordelen te behalen voor de landeigenaren om de algehele veerkracht van het gebied tegen de gevolgen van klimaatverandering te vergroten.

Het eerste Tullstorp-stroomproject omvatte maatregelen zoals hermeandering, re-naturalisatie van de rivierbedding, het creëren van overstromingsopslaggebieden, het creëren en herstellen van bufferstroken en wetlands. Het projectdoel om een oppervlakte van 200 ha wetlands te bereiken, werd in 2021 gehaald: meer dan 50 wetlands werden gecreëerd of hersteld en 25 km van de beek werd ook hersteld. Tot op heden heeft het project het stikstofgehalte van de rivier met 30 % en het fosforgehalte met 50 % verlaagd.

Het tweede Tullstorp stream project (Tullstorp stream project 2.0) richt zich op een systeem dat het volgende combineert: i) multifunctionele waterreservoirs, ii) recirculerende irrigatie en iii) een aangepast drainagesysteem om de landbouwproductie aan extreme weersomstandigheden aan te passen. Multifunctionele waterreservoirs in dit project worden gedefinieerd als wetlandsystemen die voornamelijk zijn gemaakt om oppervlaktewater en voedingsstoffen op te slaan, zodat het opgeslagen water kan worden gebruikt als een nieuwe waterbron voor irrigatie. Wetlands zijn doorgaans multifunctioneel omdat ze een verscheidenheid aan ecosysteemdiensten bieden, waaronder regulering van de waterstroom, behoud van de biodiversiteit, beheersing van eutrofiëring en koolstofvastlegging. Recirculerende irrigatie is een systeem dat zoveel mogelijk oppervlaktewater en voedingsstoffen teruggeeft die zijn opgeslagen in een multifunctioneel reservoir om gewassen te laten groeien door het energieverbruik en waterverbruik te minimaliseren. Afwatering op maat is een systeem dat, op basis van de fysieke omstandigheden en de vereiste drainage, zoveel mogelijk het oppervlaktewater en de voedingsstoffen gebruikt die de recirculerende irrigatie en de natuurlijke regenval aan het veld leveren.

Binnen het Tullstorp-stroomproject 2.0 wordt een proefinterventie uitgevoerd om bestaande voormalige suikerfabriekvijvers te herstellen die worden gevoed met water uit het drainagesysteem, uit hemelwater en uit de Tullstorp-stroom.

Er loopt een monitoringprogramma om de effecten van het eerste Tullstorp-stroomproject te beoordelen. Een bemonsteringslocatie, gelegen in het onderste deel van het projectgebied, wordt gebruikt om de algemene effecten van de interventies te beoordelen. Monitoring omvat rivierstroom, waterkwaliteit en dierentuin-benthosgemeenschappen. Visonderzoeken worden ook jaarlijks uitgevoerd in vijf tot zeven rivierstations. De volledige evaluatie van de doeltreffendheid van de lopende proefprojecten in het kader van het Tullstorp-stroomproject 2.0 zal van cruciaal belang zijn om de toekomstige grootschalige uitvoering te ondersteunen.

Het totale Tullstorp-stroomproject werd volledig aangestuurd door de Tullstorp Stream Economic Association. De vereniging werd opgericht in 2009 en sloot zich aan bij landeigenaren en andere belanghebbenden van het stroomgebied van de rivier om een meer geïntegreerde en holistische benadering te bevorderen om de uitdagingen van het gebied op te lossen en de voorheen kleinschalige en geïsoleerde interventies op enkele kleine wetlands te coördineren. De vereniging (momenteel 60 leden) werd via haar raad van bestuur van vertegenwoordigers van belanghebbenden (7 leden) verantwoordelijk voor het lopende project. Een adviesbureau (Naturvårdsingenjörerna AB, Hässleholm) speelt een sleutelrol bij de uitvoering van het project.

De vereniging heeft een uniek concept ontwikkeld voor het restauratieproces, nu bekend als de “Tullstorp-methode”. De methode is gebaseerd op de sterke betrokkenheid van landeigenaren, bottom-up benadering, vrijwillige deelname en leren door middel van aantoonbare succesgevallen.

De vereniging heeft uitgebreide voorlichtingscampagnes gevoerd waarbij de massamedia betrokken waren en conferenties en vergaderingen werden georganiseerd. Dit leidde tot een vroege goedkeuring van het project door de administratieve districtsraad, na enkele maanden na de projectopzet.

De mogelijkheid om meerdere doelen (ecologische, economische en sociale voordelen) te bereiken door middel van een holistische benadering is de belangrijkste succesfactor van het project dat landeigenaren motiveerde om actief deel te nemen aan het project. De bottom-upbenadering van dit initiatief, die sterk werd gesteund en aangemoedigd door belanghebbenden, gaf een sterk gevoel van betrokkenheid en vergemakkelijkte de goedkeuring en uitvoering van projecten. Grondeigenaren werden ook aangemoedigd om deel te nemen aan het project, aangezien zij financiële compensatie ontvingen voor de gebieden die deel uitmaakten van het herstel van de beek en subsidies voor de gebieden die deel uitmaakten van het herstel van wetlands.

De economische vereniging die het project leidde, helpt momenteel de landeigenaren in een ander stroomgebied (StåstorpStream), om de Tullstorp-methode te gebruiken voor het herstel van hun stroom, waardoor het overdraagbaarheidspotentieel van het project naar andere gebieden met soortgelijke uitdagingen wordt aangetoond.

De grootste uitdaging is de financiering. Deze maatregelen zijn in feite vrij duur en het huidige financieringssysteem in Zweden (via Landsbygdsprogrammet - Rural District Programme) kan alleen acties ondersteunen zoals het herstel van rivieren en wetlands, maar nog niet de bouw van waterretentiebekkens en irrigatiesystemen. Na de voltooiing van het proefproject in het kader van het Tullstorp-stroomproject 2.0 zal de identificatie van overheidsfinanciering van cruciaal belang zijn om de volledige uitvoering van het project te ondersteunen.

Andere uitdagingen houden verband met de lange tijd die nodig is om alle interventies te voltooien die moeilijk door deelnemers kunnen worden geaccepteerd en het aanvankelijke enthousiasme temperen.

Het opslaan van overtollig water tijdens natte perioden voor gebruik tijdens droge perioden zal naar verwachting een zeer effectieve en duurzame manier zijn om de Zweedse landbouw klimaatbestendig te maken. De keuze om multifunctionele wetlands te gebruiken om dit klimaatgerelateerde doel te bereiken, biedt meerdere voordelen, zoals eutrofiëring, verbetering van de biodiversiteit, meer ruimte voor de natuur en meer mogelijkheden voor recreatie. Synergieën met mitigatie van klimaatverandering worden ook bereikt, vanwege een verwacht lager energieverbruik voor irrigatie en vanwege het koolstofvastleggingspotentieel van wetlands. Economische en maatschappelijke voordelen worden uiteindelijk verkregen, aangezien gewassen beter bestand zijn tegen droogte en intense regenvalperioden en grondeigenaren kunnen vertrouwen op een beter beheerde waterbron. Meer in het algemeen draagt de holistische aanpak die aan het project ten grondslag ligt, bij tot de verwezenlijking van de milieukwaliteitsdoelstellingen van de EU-kaderrichtlijn water en van de “van boer tot bord”-strategie van de EU, waardoor de productie van meer voedsel op duurzame wijze wordt beheerd.

Het eerste Tullstorp-project kostte ongeveer 60 miljoen SEK (ongeveer 6 miljoen euro). Het project wordt voornamelijk gefinancierd door de County Administrative Board van Skåne.

Financiering voor de voorstudie en proefprojecten van het Tullstorp-stroomproject 2.0 werd verleend door LOVA-subsidie (lokale waterbeheerprojecten) van de raad van bestuur van de provincie Skåne, het WWF en de regio Skåne. De kosten van de voorstudie bedragen 0,5 miljoen SEK en de kosten van het proefproject (inclusief beheer, methodeontwikkeling en proefimplementatie) bedragen ongeveer 10 miljoen SEK (ongeveer 1 miljoen euro).

Alle rivierherstelmaatregelen die tijdens het eerste Tullstorp-stroomproject en de bouw van multifunctionele wetlands binnen het Tullstorp-stroomproject 2.0 zijn uitgevoerd, moeten formeel worden goedgekeurd door de Zweedse milieurechtbank.

De in het kader van het project uitgevoerde maatregelen dragen bij tot de verwezenlijking van de Goede Ecologische Staat, een primaire doelstelling van de kaderrichtlijn water (2000/60/EG).

Het eerste Tullstorp-stroomproject is in 2009 van start gegaan; de stroomrestauratie werd in drie fasen verdeeld, waarvan er twee zijn voltooid. Het project zal naar verwachting in 2021 zijn voltooid. Het Tullstorp-stroomproject 2.0 is in 2019 van start gegaan met een eerste voorstudie; de uitvoering van proefprojecten is aan de gang.

Alle oplossingen die in dit geval worden geïmplementeerd, zijn voor onbepaalde tijd duurzaam, vooral als ze regelmatig worden onderhouden

Christoffer Bonthron
Project Manager of the Tullstorp stream project.
bonthronchristoffer@gmail.com

EEA, 2021. Op de natuur gebaseerde oplossingen in Europa: Beleid, kennis en praktijk voor aanpassing aan klimaatverandering en rampenrisicovermindering