Behoud van water in plattelandsgebieden

Droogte heeft gevolgen voor de watervoorraden en de landbouwproductie, veroorzaakt bodemerosie, vermindert koolstofvastlegging en draagt bij tot bodemdegradatie. Zuid-Europa zal naar verwachting bijzonder kwetsbaar zijn, met een groter risico op een verminderde watervoorziening en een grotere vraag naar irrigatie. Anderzijds zullen de toenemende overstromingsrisico’s verder bijdragen tot de behoefte aan uiteenlopende beheerspraktijken om afvloeiing te verminderen, met name tijdens piekprecipitatie.

Verbetering van de waterretentie in landschappen en landbouwgronden kan helpen overstromingen te beperken, droogte te verlichten, bodemerosie te verminderen en de milieukwaliteit van het systeem te verbeteren.

Het gebruik van wateropslagtechnologie, landschapsontwerp en innovatie kan leiden tot waterafvoer en omleiding van afvloeiingen. Aanpassing in landschapselementen vermindert afvloeiing en erosie, verbetert het vasthouden van vocht en voedingsstoffen en verbetert de opname van bodemwater.

Waterretentie kan worden verbeterd door:

• terracing en contourploegen. Dit is een bodemvoorbereiding om een snelle afvloeiing van het oppervlak te vertragen of te voorkomen. Door de vertraagde afvoer kan het water in de bodem druppelen. De ploegrijen lopen loodrecht in plaats van evenwijdig aan hellingen, wat resulteert in groeven die rond het land krommen;
• het instellen van een gecontroleerde afwatering door water in het veld te houden in perioden waarin afwatering niet nodig is;
• het herstel van diverse en natuurlijke rivierstroompaden;
• herstel van natuurlijke waterretentieruimten (vijvers, meren, reservoirs);
• het opzetten van overstromingsreservoirs of waterophopingen, doorgaans met een grote capaciteit voor opslag en beheersing van grote watervolumes;
• uitbreiding/herstel/aanpassing van uiterwaarden.

Op landbouwgrond stellen de bovenstaande waterretentiestrategieën landbouwers in staat water te oogsten en op te slaan wanneer het overvloedig is en beschikbaar te stellen voor irrigatie wanneer het schaars is. Volgens de FAO kunnen drie categorieën kleinschalige opslag worden onderscheiden:

• Bodemvochtopslag (aanmoediging van waterinfiltratie die het aandeel regenval verhoogt dat de bodemopslag binnenkomt, waar het later rechtstreeks door planten kan worden gebruikt)
• Grondwateropslag (waardoor infiltratie langs de wortelzone van gewassen mogelijk is om in de watervoerende lagen te percoleren)
• Oppervlakteopslag (door natuurlijke of door de mens gemaakte vijvers of tanks).

Het verbeteren van de waterretentiecapaciteit hangt nauw samen met andere klimaatadaptatieopties die:

• bij te dragen tot een toename van het bodemvocht en tegelijkertijd bodemerosie en -degradatie in landbouwgebieden tot een minimum te beperken (Conservation Agriculture);

• de natuurlijke functies van rivieren en overstromingsgebieden te verbeteren en de overstromingsrisico’s te helpen beperken (rehabilitatie en herstel van rivieren en overstromingsgebieden).

Alle maatregelen ter verbetering van de waterretentiecapaciteit in het plattelandslandschap vereisen een hoge coördinatie tussen de verschillende bestuursniveaus om een duurzame en geharmoniseerde ruimtelijke ordening van de hele regio te waarborgen. De uitvoering van deze maatregelen moet worden afgestemd op de specifieke lokale context en goed worden geïntegreerd in nationale en subnationale voorschriften en plannen voor land- en watergebruik.

Het houden van water in het veld helpt eindelijk bij het beperken van watergebruiksconflicten in droogteomstandigheden, wanneer waterbeperkings- en rantsoeneringsmaatregelen kunnen worden vastgesteld om bepaalde vormen van gebruik te prioriteren.

Landschapskenmerken en structurele veranderingen in het landgebruik van een gebied vereisen samenwerking en vertrouwen tussen boeren en andere belanghebbenden in het gebied, zoals omwonenden, lokale industrieën of landeigenaren. Als grotere structurele projecten zoals reservoirs of loodpaden nodig zijn, is daarvoor toestemming van de overheid of grondeigenaren vereist. Mogelijkheden voor wateropslag kunnen ook ten goede komen aan lokale bedrijven of inwoners en een regionale of gemeentelijke investering/samenwerking inhouden.  

In de meeste gevallen wordt dit type maatregel als veelbelovend beschouwd omdat het ontwerp vaak multifunctioneel is en dus verschillende belangen combineert (zie het deel over kosten en baten). De uitvoering van landschapselementen wordt vaak uitgevoerd in combinatie met bufferzones of habitatcorridors die bijdragen aan de lokale biodiversiteit, landschapsconnectiviteit en het vochtretentievermogen van de bodem. Geïntegreerde ruimtelijke ordening van het hele grondgebied, waarbij wateropslagstructuren voor landbouwgrond in het landschap worden geïntegreerd, kan het succes van het initiatief ten goede komen. 

De uitvoering van deze optie vereist zorgvuldige locatiespecifieke beoordelingen om de verwachte voordelen te behalen. Bodem- en hellingskenmerken, gewastypen en lokale weersomstandigheden moeten in overweging worden genomen voordat waterafvoerontwerpen en locatiebeslissingen voor wateropslag of vijvers worden uitgevoerd.  Micro-ontwerp van maatregelen, waarbij rekening wordt gehouden met lokale omstandigheden, zoals waar nieuwe kenmerken in het landschap kunnen worden vastgesteld, is noodzakelijk omdat het risico op nadelige effecten bestaat als het niet nauwkeurig is ontworpen. Risico’s omvatten overstromingen of onbedoelde waterstromen die in landbouwgebieden of bewoonde gebieden terechtkomen. Bij het ontwerpen van landschapselementen moet ervoor worden gezorgd dat de locatie van grondwateropslag ook veilig is voor deze effecten bij overstorting of lekkage of bevriezing. Als de optie niet correct wordt uitgevoerd (zonder goede planning en rekening houdend met alle ecosysteemcomponenten), zijn bovendien risico’s op schade aan landbouwgewassen mogelijk, met name in vlakke of overstromingsgevoelige gebieden, als gevolg van het creëren van hogere grondwatertabellen. Onder bepaalde omstandigheden (bijvoorbeeld dicht bij de zee of de oceaan) kunnen sommige van de voorgestelde opties voor het vasthouden van water het zoutgehalte beïnvloeden, de bodemkwaliteit zeer drastisch veranderen of de aarde ongeschikt maken voor sommige gewassen, tenzij irrigatieplannen op passende wijze zijn aangepast aan de nieuwe hydrogeologische vormen. Terracing vermindert afvloeiing en verhoogt de waterinfiltratie, maar veranderingen in het hydrologische regime kunnen een aanzienlijke visuele impact hebben in tegenstelling tot de omringende natuurlijke vegetatie en traditionele plantages. 

Op een breder niveau is een passende compensatie voor grondeigenaren noodzakelijk en moeten de projecten niet alleen betrekking hebben op het ontwerp en de uitvoering, maar ook op de gedragsverandering van landgebruikers. Deze optie kan aanzienlijke investeringen vergen, afhankelijk van de toegepaste waterretentieoptie. Een probleem bij de planning en uitvoering is de complexiteit van het bestuur en de coördinatie, aangezien particuliere en publieke partijen er gewoonlijk bij betrokken kunnen zijn. Het verzamelen van steun van de vele betrokken belanghebbenden en het plannen van de investering kan een beperkende factor zijn.  

Naast de aanpassing aan de klimaatverandering tegen overstromingen en droogtes zijn er nog andere voordelen verbonden aan de uitvoering ervan. 

De voordelen van deze aanpassing zijn onder meer een betere waterretentie of -opslag in tijden van droogte; en beperking van het risico op overstromingen, verlening van blauwgroene ecosysteemdiensten, verminderde behoefte aan irrigatie en verbetering van de bodemkwaliteit. Dit laatste ondersteunt op zijn beurt de biodiversiteit in de bodem, verhoogt de aanwezigheid van natuurlijke vijanden, helpt bij de opslag van voedingsstoffen en ondersteunt in het algemeen de gewasgroei.  

Deze maatregel draagt bij tot verschillende EU-beleidsterreinen (Natura 2000, Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, zie het deel over juridische aspecten hieronder). Deze opties kunnen ook de schommelingen in de landbouwproductie verminderen, wat de landbouwers zekerheid biedt en de voedselproductie betrouwbaarder maakt. De landbouwproductie kan toenemen, vaak in naburige regio's.  

Deze optie wordt over het algemeen als zeer doeltreffend beschouwd, ook al hebben sommige maatregelen hoge toegangskosten. In feite zijn de kosten zeer variabel, afhankelijk van de omvang van de interventie en de geselecteerde maatregelen. Inspanningen en onderhoudskosten moeten ook in aanmerking worden genomen voor de doeltreffende planning van de maatregelen op lange termijn. 

Een voorbeeld van een kosten-batenanalyse van de verbetering van de waterretentie die in het landschap is geïntegreerd, is te vinden in de casestudy Tamera waterretentielandschap om de watercyclus te herstellen en de kwetsbaarheid voor droogte te verminderen. 

Het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de EU kan deze optie bevorderen. Het ondersteunt initiatieven die de klimaatverandering en het duurzame beheer van natuurlijke hulpbronnen aanpakken en plattelandsgebieden en landschappen in de hele EU in stand houden. Financiering voor deze maatregel kan ook worden aangevraagd bij het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds en het Cohesiefonds.

In de EU-strategie voor groene infrastructuur wordt bijzondere aandacht besteed aan maatregelen die de werking van natuurlijke processen en ecosystemen verbeteren, zodat water beter kan infiltreren en worden opgeslagen. Maatregelen voor het behoud van natuurlijk water (NWRM) kunnen worden gebruikt om bij te dragen aan de doelstellingen van de EU-kaderrichtlijn water (KRW), de EU-overstromingsrichtlijn  en de EU-verordening natuurherstel. Naast de bestaande wetgeving verbindt de strategie voor waterweerbaarheid zich ertoe de waterretentie op het land verder te verbeteren. Het stimuleert ook de opslag van water in reservoirs en andere door de mens gemaakte structuren, op voorwaarde dat deze worden gebouwd na zorgvuldige planning en coördinatie tussen economische sectoren die een stabiele watervoorziening nodig hebben.

Beheersmaatregelen moeten in de specifieke lokale context passen en in overeenstemming zijn met nationale en subnationale regelgeving en plannen (bv. ruimtelijke ordening, Natura 2000-gebieden, stroomgebiedbeheerplannen, overstromingsrisicobeheerplannen). De bouw van nieuwe dammen en reservoirs voor de opslag van water tijdens extreme neerslag moet worden onderworpen aan een specifieke milieueffectbeoordeling om verstoring van ecosystemen te voorkomen. Volgens de aanbeveling van de Europese Commissie over de leidende beginselen van waterefficiëntie eerst (C(2025) 3580) moeten natuurlijke waterretentiemaatregelen in bodem, bossen, grondwater en wetlands voorrang krijgen boven wateropslag boven de grond in kunstmatige reservoirs.

Hergebruik van water wordt op EU-niveau aangemoedigd. In de verordening inzake hergebruik van water (EU) 2020/741 zijn waterkwaliteitseisen vastgesteld voor het veilige hergebruik van gezuiverd stedelijk afvalwater bij landbouwirrigatie.

Afhankelijk van het type landschapselementen dat wordt toegepast, kan het tijdsbestek kort zijn (in het geval van contourpraktijken, mogelijk in één seizoen); Bij grotere projecten met betrekking tot wateropslag, drainagesystemen, stroomregimes of reservoirs, meer betrokken belanghebbenden en onderzoek dat in de planningsfase moet worden uitgevoerd, kan dit echter enkele jaren duren, afhankelijk van de kosten en het aantal betrokken belanghebbenden. 

De levensduur kan 20 jaar of langer zijn, afhankelijk van de complexiteit van het beheer, de capaciteit en het onderhoud.