Het veiligstellen van de toekomstige watervoorziening op regionaal en lokaal niveau in de Lavant-vallei, Karinthië

De Lavant-vallei ligt aan de zuidelijke rand van de Alpenhoofdkam en wordt omsloten door de bergketens van de Saualpe in het westen en de Koralm in het oosten, die beide tot 2100 m reiken. Wolfsberg, de districtshoofdstad, en St. Andrä zijn de grootste steden in de regio. De bronnen in de twee bergketens leveren het grootste deel van het drinkwater en dienstwater voor de gemeenten.

De vallei van de Lavant wordt gekenmerkt door lage neerslaghoeveelheden. Met een gemiddelde jaarlijkse neerslag van minder dan 800 mm is het dal een van de droogste regio's van Karinthië. Bovendien zijn de geologische omstandigheden ongunstig voor de opslag van grondwater, zijn de lozingen van bronnen vrij laag en kan slechts een beperkt aantal bronnen worden gebruikt voor de watervoorziening. Als gevolg van deze natuurlijke beperkingen in de beschikbaarheid van water is de regio de afgelopen decennia al getroffen door watertekorten, met name tijdens warme en droge zomers (EEA 2009; BMLFUW 2016). Aanzienlijke seizoensgebonden knelpunten in de watervoorziening hebben zich vaak voorgedaan, bijvoorbeeld in de jaren 1993, 2002, 2003 en 2012.

De gevolgen van klimaatverandering zijn de afgelopen decennia al merkbaar geweest in de regio. In de afgelopen 100 jaar is er een duidelijke trend van afnemende jaarlijkse neerslag in de meeste delen van Karinthië ten zuiden van de Alpenhoofdkam. In het Lavantdal is de jaarlijkse neerslag met ongeveer 15 à 25 % gedaald, waarbij de sterkste seizoensdaling in de winter plaatsvond.

Vermoedelijk als gevolg van de locatie van Karinthië bij de convergentie van mediterrane en Atlantische klimatologische invloeden, zijn op modellen gebaseerde regionale projecties van toekomstige trends in neerslagpatronen in het zuidelijke deel van Oostenrijk altijd onderhevig geweest aan hoge onzekerheden en vertonen ze regelmatig uitgesproken variatie tussen klimaatmodellen. Eerdere regionale scenario's van veranderingen in de jaarlijkse neerslag varieerden van licht positieve tot licht negatieve trends. Sommige scenario’s voorspelden een aanzienlijke daling van de neerslag in de zomer met maximaal -15 % vanaf 2050. De meest recente klimaatscenario’s voor Oostenrijk (ÖKS 15) wijzen op een aanzienlijke stijging van de gemiddelde jaartemperatuur van +1,3 °C (klimaatmitigatiescenario volgens RCP4.5) tot 1,5 °C (business-as-usual scenario volgens RCP8.5) voor Karinthië en de Lavant-vallei tot 2050 (in vergelijking met de periode 1971-2000). Tegen het einde van de eeuw kan een jaarlijkse gemiddelde temperatuurstijging tot +4,2 °C optreden in een business-as-usual emissiescenario (RCP8.5). De scenario's laten ook een toename zien van het jaarlijkse aantal warmtedagen (dagen met >30 °C). Deze zouden tegen 2050 met +3,2 dagen kunnen toenemen en tegen het einde van de eeuw kunnen oplopen tot +5,8 of zelfs +17,1 dagen. Wat de gemiddelde neerslag op jaarbasis betreft, worden op middellange en lange termijn lichte stijgingen verwacht, die voornamelijk het gevolg zijn van hogere gesimuleerde neerslaghoeveelheden in het winterseizoen, maar alle regenvalgerelateerde modelresultaten missen statistische significantie. In tegenstelling tot de temperatuurprognoses worden toekomstige neerslagtrends nog steeds gekenmerkt door aanzienlijk grotere onzekerheden.

In de jaren voorafgaand aan de aanvang van de aanpassingsmaatregelen was al een grotere variabiliteit van het grondwaterpeil en de levering van bronnen waargenomen, met als hoogtepunt terugkerende perioden van watertekort. Hoewel de resultaten van regionale klimaatmodellen niet eenvoudig te interpreteren zijn in termen van hun gevolgen voor grondwatervoorraden en grondwatervernieuwing, wordt verwacht dat grondwaterniveaus, watervoerende lagen en lozingen van bronnen in de toekomst zullen worden beïnvloed door toenemende variabiliteit. Dit resultaat zal waarschijnlijk het gevolg zijn van de gecombineerde effecten van hogere jaarlijkse variabiliteit in neerslagregimes, mogelijke dalingen van de neerslag in de zomer met langdurige perioden van droogte, hogere evapotranspiratiepercentages en verminderde grondwateraanvulling als gevolg van minder sneeuwval en een kortere sneeuwbedekking in de winter.

De verminderde beschikbaarheid van water tijdens droge en hete zomerperioden valt samen met een toename van de vraag naar water door huishoudens, toerisme en landbouw, die in het verleden heeft bijgedragen tot problemen met de watervoorziening. Aangezien in de centrale gebieden van het Lavantdal een verdere groei van de bevolking en de woongebieden wordt verwacht, kan dit het totale waterverbruik verhogen en zo de kwetsbaarheid van de drinkwatervoorziening vergroten. Vermindering van de beschikbaarheid van water in combinatie met hogere onttrekkingspercentages tijdens droge en hete zomerperioden werden erkend als een bedreiging voor de continuïteit van de openbare watervoorziening en creëerden een sterke behoefte aan responsmaatregelen door de waterbeheersector.

Bossen beslaan tot 50 % van het gebied van de regio, en met name bosstanden op berghellingen vervullen belangrijke waterretentiefuncties en beschermende functies met betrekking tot natuurlijke gevaren. Vanwege de uitgebreide introductie in hoogten onder 900 m in het verleden, is Noorse spar ver buiten zijn natuurlijke bereik verspreid en is veruit de dominante boomsoort in de regio. Omdat sparren de voorkeur geven aan koele en natte locaties, hebben ze op veel locaties de grenzen van hun tolerantie onder de huidige klimaatomstandigheden al bereikt. Door het klimaat veroorzaakte meervoudige stress op deze bossen leidt niet alleen tot productiviteitsverlies, maar bedreigt ook hun vitaliteit, ecologische stabiliteit en de levering van belangrijke ecosysteemdiensten van bossen, zoals waterretentie, wateropslag en de bescherming tegen natuurrampen door de zwaartekracht.

De belangrijkste doelstelling van de aanpassingsmaatregelen was het veiligstellen van de watervoorraden en de openbare watervoorziening op lange termijn. De nagestreefde strategieën zijn gericht op zowel de vraag- als de aanbodzijde van drinkwaterbeheer. Aan de aanbodzijde is het reorganiseren van het watervoorzieningssysteem op regionaal niveau, het bouwen van nieuwe watervoorzieningsinfrastructuur en het ontwikkelen van nieuwe watervoorraden gericht op het waarborgen van de continuïteit van de kwantitatieve openbare watervoorziening, zelfs in perioden van verminderde beschikbaarheid van natuurlijk water en piekverbruik. Een ander doel is om de watervoorziening te garanderen, zelfs als een van de lokale voorzieningen om welke reden dan ook zou falen.

Aan de vraagzijde zijn een systeem voor vroegtijdige waarschuwing, voorlichtings- en bewustmakingsmaatregelen gericht op het stimuleren van waterbesparend gedrag van burgers en huishoudens. Deze aanpassingsmaatregelen zijn meestal genomen als reactie op waargenomen klimaateffecten en ervaren watertekorten, maar ze zijn ook ingegeven door ongunstige klimaatprognoses en weerspiegelen een preventieve aanpak van de aanzienlijke onzekerheden met betrekking tot toekomstige neerslag.

Het doel van verdere maatregelen van de bosbeheersector is het verminderen van de kwetsbaarheid van regionale bossen voor klimaatverandering, zoals waterstress, hitte-intolerantie, schorskeversplagen en de gevoeligheid voor stormschade, en het handhaven of verbeteren van de beschermende functies (vasthouden van overstromingen, stabilisering van hellingen) en de wateropslagcapaciteit van bosecosystemen.

De belangrijkste aanpassingsactiviteiten in de Lavant-vallei zijn gericht op het veiligstellen van de openbare watervoorziening. Ze worden aangevuld met verdere maatregelen om de vraag naar water te verminderen door het gedrag van watergebruikers te beïnvloeden. Er zijn aanpassingsmaatregelen genomen, zowel op intergemeentelijk, d.w.z. regionaal niveau, als op lokaal niveau van de afzonderlijke gemeenten. De uitvoering van de maatregelen is al in 1994 van start gegaan; Sindsdien is het geleidelijk uitgebreid en is het een doorlopend proces. De volgende aanpassingsactiviteiten zijn tot nu toe succesvol gebleken om het hoofd te bieden aan de uitdagingen van door het klimaat veroorzaakte watertekorten in de vallei van de rivier de Lavant:

• Oprichting van het “regionale netwerk van waterverenigingen Lavant-vallei”, een organisatorische regeling voor regionale watervoorziening, te beginnen in 1994. Door de watervoorzieningsnetwerken van de vier gemeenten Wolfsberg, St. Andrä, St. Paul en St. Georgen met elkaar te verbinden, kunnen watertekorten in elke gemeente worden gecompenseerd, kan het piekverbruik worden onderschept en worden de risico’s voor de watervoorziening gedeeld tussen gemeenten en volledig verminderd, onder meer door te voorzien in infrastructurele ontslagen in geval van systeemstoringen. Tegenwoordig bezit het waterverenigingsnetwerk een transportsysteem dat een jaarlijkse lozingsstroom van 260.000 m³ kan leveren. Het water komt uit 12 bronnen op particuliere grond; De wateronttrekking wordt door het waterverenigingsnetwerk verzekerd door middel van langlopende contracten. Deze strategie van risicobeheer is succesvol gebleken voor ongeveer 42.000 consumenten die zijn aangesloten op het openbare watervoorzieningssysteem.
• De aanleg van de watervoorzieningsinfrastructuur van het netwerk omvatte de ontwikkeling van nieuwe watervoorraden in de regio en de installatie van nieuwe transmissiepijpleidingen. Water wordt alleen gewonnen uit natuurlijke bronnen, zonder gebruik te maken van pompfaciliteiten. Een centraal afstandsbedieningssysteem zorgt ervoor dat alleen die hoeveelheden water worden gewonnen die daadwerkelijk nodig zijn om de voorziening in stand te houden. Alleen in situaties van piekvraag wordt extra water naar het leveringssysteem geleid. Water uit ontwikkelde bronnen dat niet nodig is om aan de vraag te voldoen, mag binnen het hydrologische systeem blijven en in natuurlijke oppervlaktestromen stromen. Deze maatregelen moeten ervoor zorgen dat de effecten op de waterbalans van het natuurlijke milieu zo gering mogelijk zijn.
• Ook op lokaal niveau zijn uitgebreide infrastructurele, organisatorische en planningsmaatregelen genomen. In de stad Wolfsberg zijn nieuwe waterbronnen, waaronder diepe grondwaterputten, ontwikkeld en aangesloten op het openbare voorzieningssysteem. Om de waterwinning uit diepe grondwaterlichamen te beperken, worden de respectieve putten alleen geschakeld in uitzonderlijke situaties van knelpunten in de vraag en het aanbod. De gemeentelijke voorzieningsinfrastructuur is verbeterd en omvat momenteel 400 kilometer aan aanvoerlijnen, 83 bronnen, 29 watertanks op hoog niveau en 7 UV-waterzuiveringsinstallaties. Om voorbereid te zijn op situaties van watertekort, is een gemeentelijk crisismanagementplan opgesteld met maatregelen zoals continue monitoring van de watervoorziening, aansluiting op het regionale waterverenigingsnetwerk en aansluiting op aanvraag van extra diepe grondwaterputten. Een samenwerkingsovereenkomst met een extragemeentelijke waterleverancier maakt het mogelijk om extra drinkwater in te voeren, indien nodig.

Parallel aan de aanpassing van het watervoorzieningsbeheer proberen de gemeentelijke waterwerken van de regio de watervraag te beheren door informatie te verstrekken over de drinkwatervoorzieningssituatie en waterbesparende maatregelen aan hun klanten. De stad Wolfsberg heeft een systeem voor vroegtijdige waarschuwing en biedt dagelijks bijgewerkte gegevens over de drinkwatersituatie op zijn website. Afhankelijk van het niveau van de vroegtijdige waarschuwing worden verschillende waterbesparende maatregelen aanbevolen. In situaties van hoge waterstress treden regelgevende maatregelen in werking, zoals een verbod op het vullen van zwembaden, het irrigeren van tuinen en het wassen van auto's. Bewustmaking over waterbeheerkwesties is ook een regelmatig aandachtspunt van de gemeentelijke krant en andere lokale media.

Er zijn ook aanpassingsmaatregelen getroffen voor bosbeheer, dat al negatief is beïnvloed door de gevolgen van de klimaatverandering. Silvicultureel beheer heeft tot doel de klimaatkwetsbaarheid van de bossen in de regio te verminderen door het gebruik van droogtetolerantere boomsoorten te bevorderen en meer klimaatbestendige gemengde bosstanden tot stand te brengen. Om zowel de productieve als de niet-productieve functies van bossen te behouden en te herstellen, zijn aanpassingsmaatregelen gericht op het aanpassen van de samenstelling van boomsoorten door zeer kwetsbare Noorse sparren te vervangen door andere autochtone boomsoorten die beter zijn aangepast aan de veranderingen in de plaatselijke klimatologische omstandigheden. Er zijn adviesdiensten in het kader van de regionale bosautoriteit en een programma voor financiële steun opgezet om adaptief bosbeheer door boseigenaren aan te moedigen en te bevorderen. Een beoogd nevenvoordeel van het herstel van gezonde en stabiele bossen die goed zijn aangepast aan de huidige en toekomstige klimatologische omstandigheden, is het behoud en de verbetering van de levering van hun ecosysteemdiensten, met name die welke verband houden met de waterretentie- en opslagcapaciteit van bosecosystemen. Bosbedekking op hellingen en berghellingen heeft een sterk effect op de vermindering van de afvloeiing van oppervlaktewater en draagt aldus aanzienlijk bij tot de vernieuwing van het grondwater en de vermindering van de opbouw van overstromingen. De aanpassingsmaatregelen op het gebied van bosbeheer zijn dus synergetisch met de aanpassingsdoelstellingen van de waterbeheersector.

De oprichting van het “regionale netwerk van waterverenigingen” kan worden aangemerkt als een maatregel voor waterbeheer die voortbouwt op intergemeentelijke samenwerking. De cruciale samenwerkingsactoren hierbij zijn respectievelijk de gemeenten en hun gemeentelijke waterbeheerders. De provinciale regering van Karinthië heeft een faciliterende rol gespeeld door het beleidskader voor regionaal waterbeheer vast te stellen, financiële steun te verlenen en een hydrologisch monitoringnetwerk te installeren. Voordat de regering het “regionale netwerk van waterverenigingen Lavantvallei” oprichtte, organiseerde zij een informatie-evenement voor de lokale bevolking. Er vonden geen verdere inspraakprocessen plaats, maar doorlopende voorlichtingsactiviteiten van de gemeenten hebben bijgedragen tot het vergroten van het bewustzijn voor waterkwesties en het vergroten van de acceptatie van de maatregelen door het publiek.

Activiteiten van de provinciale regering van Karinthië in termen van het verstrekken van strategisch overheidsbreed beleid voor watervoorziening waren een succesfactor, omdat ze een agenda en een trendsettend kader boden. Sinds 1984 werken overheidsinstanties in Karinthië aan een staatsbrede watervoorzieningsstrategie, waarbij gegevens worden gepresenteerd over de beschikbaarheid van water en de vraag naar water op regionale schaal. Op basis van deze informatie zijn suggesties voor een duurzame watervoorziening opgesteld voor gemeenten. Een van de prioritaire doelstellingen was het aansluiten van de watervoorzieningsnetwerken van de gemeenten. Bovendien is in de hele provincie een monitoringnetwerk met 200 hydrografische stations opgezet om de actuele trends in hydrologische parameters zoals grondwatervoorraden of afvloeiingspatronen te detecteren.

De oprichting van het “regionale netwerk van waterverenigingen Lavantvallei” is in eerste instantie voortgekomen uit het initiatief van één persoon, die zich bewust was van de lokale situatie met betrekking tot de watervoorziening. De persoon was een gerenommeerd waterdeskundige met goede connecties met relevante besluitvormers op regerings- en politiek niveau. Deze sterke persoonlijke betrokkenheid was een cruciale succesfactor die het project vooruit hielp en de regio in staat stelde deze uitdagingen in een vroeg stadium het hoofd te bieden. In een eerste fase was de oprichting van het netwerk controversieel en tegengewerkt door een deel van de lokale bevolking om economische redenen. Maar watertekorten in de afgelopen jaren onderstreepten het belang van het project en hielpen de acceptatie ervan te vergroten. Langdurige bewustmakingsactiviteiten van de gemeenten over watervraagstukken en waterbesparende maatregelen hebben aanzienlijk bijgedragen tot het succes in de regio.

Een belangrijk doel van de genomen aanpassingsmaatregelen was het creëren van strategische waterreservecapaciteiten in tijden van uitgesproken waterschaarste. Hoewel dit gepaard ging met de ontwikkeling van nieuwe waterbronnen, zijn er maatregelen genomen om niet-duurzame overexploitatie te voorkomen, zoals tijdelijk vraaggestuurd gebruik van alleen extra waterbronnen en permanente monitoring van de waterbalanssituatie. De kern van het regionale netwerk van waterverenigingen is de beweegreden om lokale watervoorzieningsproblemen te beheren door middel van regionale distributie in plaats van door de totale hoeveelheid waterwinning te vergroten. Door gemeenschappelijke watervoorraden te delen, moeten ongecoördineerde en individuele lokale reacties, zoals het exploiteren van elke kleine bron binnen een gemeente, worden vermeden.

Ondanks alle activiteiten van het netwerk van waterverenigingen hebben extreem hete en droge zomers in het verleden (bv. 2003) duidelijk aangetoond dat er slechts een beperkte hoeveelheid water beschikbaar is, die niet voortdurend in de behoeften van de gemeenten voorziet. Het netwerk zoekt nu (samen met de gemeenten) naar nieuwe alternatieven om de watervoorzieningszekerheid in de regio te verbeteren. Een optie die momenteel wordt overwogen, is de interregionale uitbreiding van het netwerk van waterverenigingen. Het aansluiten van het watervoorzieningsnetwerk van meer regio's met verschillende klimatologische en geologische kenmerken zou kunnen leiden tot een grotere voorzieningszekerheid tijdens risicoperioden.

De in deze casestudy beschreven aanpassingsmaatregelen zijn alleen effectief voor huishoudens die aangesloten zijn op het openbare watervoorzieningssysteem. Verschillende percentages huishoudens op ongunstige locaties in de gemeentegebieden zijn echter afhankelijk van de individuele watervoorziening door particuliere putten. Door de sterk versnipperde bewoningspatronen in perifere gebieden en de hoge kosten voor de publieke sector is het niet haalbaar om deze huishoudens aan te sluiten op het openbare waternet. De kwetsbaarheid van deze bevolkingsgroep voor watertekorten blijft groot en zal naar verwachting in de toekomst toenemen.

De aanpassingsmaatregelen die op regionaal niveau zijn genomen, zijn er tot nu toe in geslaagd de watervoorziening te waarborgen voor ongeveer 42 000 consumenten die zijn aangesloten op het openbare watervoorzieningssysteem. De maatregelen van de gemeentelijke instanties die verantwoordelijk zijn voor het lokale waterbeheer in de districtshoofdstad Wolfsberg hebben op lange termijn gezorgd voor watervoorziening voor meer dan 7000 huishoudens. Voortdurende toegang tot drinkwater onder omstandigheden van klimaatverandering is een onmisbare voorwaarde voor het behoud van het regionale bevolkingsniveau, het sociale welzijn en het duurzame regionale ontwikkelingspotentieel.

Het “regionale netwerk van waterverenigingen Lavantvallei” werd opgericht op grond van de Oostenrijkse federale waterwet van 1959.

In situaties van hoge waterstress treden regelgevende maatregelen van de gemeenten in werking die bepaalde vormen van waterverbruik door burgers verbieden (het vullen van zwembaden, autowassen, irrigatie van tuinen).

Het “waterverenigingsnetwerk Lavantvallei” werd in 1994 opgericht. In de daaropvolgende jaren werden verschillende bouwwerken voltooid (bv. watertorens, watertanks, pijpleidingen, inbeslagname van bronnen). De uitvoering van verdere maatregelen is geleidelijk uitgebreid en is nog steeds een lopend proces.

Het “regionale netwerk van waterverenigingen Lavantvallei” is op grond van de federale waterwetgeving geïnstitutionaliseerd als een permanent waterbeheersorgaan. Alle constructies en infrastructurele maatregelen zijn langetermijninvesteringen. Aangezien regelmatig onderhoud en vernieuwing deel uitmaken van de reguliere taken van de verantwoordelijke instellingen (regionaal verenigingsnetwerk en waterwerken van de stad Wolfsberg), kan dit een levenscyclus van 100 jaar en meer impliceren.

Ulrike Marinelli
Wolfsberger Stadtwerke
Schwabenhofstraße 4
9400 Wolfsberg
Tel.: +43 4352/51300-384
E-Mail: ulrike.marinelli@wolfsberg.at

stadtwerke@wolfsberg.at