Miljøvennleg urban gatedesign for desentralisert økologisk regnvasshandtering i Ober-Grafendorf, Niederösterreich

Alpine austerrikske kommunar vert i aukande grad påverka av klimaendringar, til dømes lokale ekstreme vêrforhold (tung nedbør, haglstormar), varmebølgjer, tørke, fallande snødekke, flaum og gravitasjonelle naturfarehendingar (brotstraumar, jordskred, torrential prosessar, steinfall). Ei rekkje negative effektar på miljøsystemer, fysiske strukturar, menneskes helse og sosioøkonomiske aktivitetar i alle sektorar (til dømes infrastruktur, vassforsyning, energiforsyning, skogbruk, turisme) forårsaka allereie hyppige skadar i kommunane, noko som skapar følgjekostnader for kommunale hushaldningar, og ofte trugar kommunale utviklingspotensiale på lang sikt.

Som andre lokalsamfunn i provinsen Niederösterreich har kommunen Ober-Grafendorf i Mostviertel-regionen dei siste åra i aukande grad vorte påverka av kraftige nedbørshendingar, på den eine sida, og av hyppigare og meir uttalt tørkeperiodar, på den andre sida. På grunn av den kombinerte effekten av kraftige nedbørshendingar og inkrementell jordforsegling i kjølvatnet av pågåande busetjingsvekst, har overskot av overflatevatn frå forsegla overflateområde forårsaka overbelasting av kloakkvatn og småskala flaum av bustadsområde oftare og oftare. Konsekvensane er kostbare skadar på eigedomar og det bygde miljøet, samt aukande kostnadar for pumping av kloakk og drift av det kommunale avløpsrenseanlegget. Dei resulterande vedlikehalds- og reparasjonskostnadane medfører eit betydeleg ekstra press på kommunebudsjettet, som — som i dei fleste andre kommunar — er anstrengt av høge investerings- og driftskostnader for infrastrukturen for kloakk- og vassreinseanlegg, samt for flaumbevaringsstrukturar, uansett.

Vidare, i tider med langvarig tørke har kostnadene og innsatsen for vatning og vedlikehald av vegetasjonen i urbane grøne område auka stadig, og effekten av meir intense varmebølgjer på menneskes helse og velvære vert allereie følt sjølv i relativt små landlege kommunar.

Årleg gjennomsnittstemperatur har allereie auka med + 2 °C i Austerrike, samanlikna med førindustrielle tider. Ifølgje dei siste regionale klimaendringsscenari for provinsen Niederösterreich (Chimanieit al. 2016a),som er basert på dei nye klimascenaria for Austerrike (Chimanieit al. Årleg gjennomsnittstemperaturforventast å auke ytterlegare med + 1,3 °C til 1,4 °C i perioden 2021 til 2050 (samanlikna med perioden 1971-2000) og kan stige opp til + 3,9 °C under ein forretningsmessig representativ konsentrasjonsbane (RCP8.5) i perioden 2071 til 2100, med den sterkaste sesongauken som skjer om vinteren (+ 4,4 °C). Gjennomsnittleg årleg få varme dagar (definert som dagar med maksimal dagleg temperatur over 30 °C) i Niederösterreich kan auke frå 6 varme dagar per år i dag til 29 varme dagar per år fram til slutten av århundret. Sjølv om det er utsett for høgare usikkerheit, prognostiserer klimamodellar også ein auke i årleg gjennomsnittleg nedbør på opptil + 11 % under eit forretningsmessig scenario til slutten av århundret og betydelege endringar i sesongmessige nedbørsmengder i heile provinsen, med ein auke på + 25,6 % av nedbørsmengdene som er mogleg om vinteren. Maksimale daglege nedbørsmengder simulerast for å auke betydeleg og på ein progressiv måte i større delar av Austerrike på lang sikt (RCP4.5: 16,2 prosent RCP8.5: 23,5 % av Både for perioden 2071-2100), med dei sterkaste endringane på + 20 % til + 40 % som skjer om vinteren i nord og aust i Austerrike.

Etter å ha allereie vore aktiv innan lokal energieffektivitet, klimatiltak og miljøvern i mange år, anerkjende kommunen Ober-Grafendorf dei veksande utfordringane for byutvikling forårsaka av klimaendringar og bestemte seg for å teste og implementere eit innovativt lokalt tilpasningstiltak i eit nytt kommunalt utviklingsområde.

Prosjektet «eco-street» («Ökostraße») implementert i Ober-Grafendorf kommune representerer eit smart, desentralisert, økologisk regnvassstyringssystem basert på eit miljøvennleg bygatedesign (DrainGarden®). Hovudmålet var å unngå oversvømming av bebygde område ved å drenere overflødig overflatevatn i tilfelle store nedbørshendingar frå den forsegla gateoverflata til uforsegla vegkantsoner planta med grøntområde, viss spesifikke design tillet oppbevaring, lagring og filtrering av regnvatnet. Like viktige mål var å unngå offentlege kostnadar til bygging og vedlikehald av ekstra kloakkrøyr, og å redusera kostnadar og energitilførsel til drift av pumpestasjonar og kloakkreinseanlegg. Samstundes tek tilpasningstiltaket sikte på å generere medfordelar, til dømes forbetring av det urbane mikroklimaet gjennom plantefordamping, kjøleeffektar under sommarlege varmebølgjer, visuell oppgradering av bybiletet og reduksjon av kostnadar og innsats for vatning og vedlikehald av det urbane grøntområdet. Tiltaket er meint som ein innovativ pilot- og demonstrasjonstilpasningsaktivitet som skal fungere som ei modellløysing òg for andre byar og kommunar. Permanent vitskapleg overvåking skal støtte tilpassa brukingar i andre samanhengar og på andre stader.

Det lokale tilpasningstiltaket i Ober-Grafendorf vart utvikla og gjennomført som ein del av ein regional pilottilpasningsprosess innanfor det transnasjonale EU-prosjektet C3-Alps — «Capitalising Climate Change Knowledge for Adaptation in the Alpine Space» (Interreg Alpine Space Programme 2007-2013). Det overordna målet med pilotaktivitetane som vart gjennomført i ramma av prosjektet i regionar over heile Alpane, var å setje klimatilpasning på lokale og regionale agendaer og å bane veg for gjennomføring av konkrete tilpasningsaktivitetar og tiltak. I Mostviertel-regionen deltok sju pilotkommunar i prosessen, inkludert Ober-Grafendorf.

Prosjektet «eco-street» («Ökostraße») i Ober-Grafendorf kommune er eit miljøvennleg bygatedesign for desentralisert økologisk regnvasshandtering. Som svar på fleire store nedbørshendingar som forårsaka småskala flaum, overbelastningssituasjonar i kloakksystemet og stigande kostnadar for vedlikehaldsarbeid, vart tiltaket realisert i eit nytt byutviklingsområde på ein gatedel på 100 meter lengd og 11 meter breidd i 2015.

«Eco-street»-konseptet, som er beskytta under namnet DrainGarden®, er eit system av vegeterte, estetisk tiltalande vegkantlister dekt med spesielle underlag av naturleg opphav og beplanta med grøntområde som er i stand til å absorbere, behalde, lagre og filtrere store mengder vatn på kort tid. Dei spesielt utvikla jordsubstratane er lagdelte på ein måte som kombinerer høg vasspermeabilitet med høg lagringskapasitet. Ved kraftig nedbør strøymer vatnet ikkje frå gater og andre asfalterte overflater inn i kloakken, men inn i dei grøne områda. Kvar kubikkmeter substrat kan lagre opptil 500 liter vatn. Som det krevst av forskrifter på plass for konvensjonelle vassretensjonsstrukturar, er systemet designa for å sikre flaumvern opp til store nedbørshendingar med eit 100 års returintervall. Vatnet held fram med å vere tilgjengeleg for plantene, filtrerast av substratet og får lov til å infiltrere sakte inn i grunnvassførekomsten. Den mikroklimatiske effekten av vatnet som plantene brukar til transpirasjon, tilsvarar kjølekapasiteten til eit 100 år gamalt bøketre på ein varm sommardag og er i stand til å redusere den lokale temperaturen med opptil 5 °C i varmeperiodar. Ytterlegare miljømessige fordelar inkluderer lagring av CO₂ av plantar og substrat, inneslutning av vekst av forsegla jord, ein auke i urbane grøne område og visuell forbetring av bybiletet.

Systemet gjer det mogleg for kommunen å unngå investeringskostnadar for bygging av ekstra kloakkrøyr samt vanlege driftskostnader for vedlikehald av kloakk og drift av pumpeanlegg. I tillegg avlastes det eksisterande urbane vassavløpssystemet, og kostnadene for drift av det kommunale avløpsrenseanlegget samt for vatning og vedlikehald av det urbane grøntområdet reduserast.

Val av riktig planteart er ein avgjerande faktor for å lykkast med tiltaket. Bortsett frå å vera i samsvar med trafikktryggleiksstandardar, bør grøntområdet utformast for å unngå at sjåførar og turgåarar skadar systemet, noko som kan oppnåast ved å bruka buskar, blømande og jorddekkande artar. På den andre sida må eigna planteartar tilpassast det lokale klimaet og skal vere fleirårige, enkle å halde ved like og robuste, inkludert motstandskraft mot avisingssalt om vinteren.

Prosjektet er designa som eit vitskapleg eksperiment viss ytingsparameterar for tida overvakast kontinuerleg for å lære for framtidige applikasjonar. Tilpasningstiltaket er spesielt eigna for sekundærgatesystemet i busetjingar og for nybygde busetnadsområde. Med nødvendige modifikasjonar kan regnvassstyringssystemet skreddarsys til andre situasjonar, til dømes grøne tak, parkeringsplassar og private bustader.

«Eco-street»-konseptet har fått mykje merksemd frå både publikum og ekspertar, og det reknast som ein viktig innovasjon innan berekraftig lokal vegbygging. Kommunen Ober-Grafendorf har til hensikt å allment anvende konseptet på sitt territorium, og dermed redusere andelen av forsegla overflateareal.

Prosjektet vart initiert av ordføraren i Ober-Grafendorf, som lenge har vore ein sterk forkjempar for berekraftige og miljøvennlege løysingar i kommunal utvikling. Beslutninga om å finansiere og installere tilpasningstiltaket er fatta av kommunestyret. Sidan tiltaket skulle realiserast i eit nytt byområde som framleis var uutvikla, var det ikkje noko spesielt behov for å involvere bebuarane ytterlegare i beslutninga. Men som det krevst av dei arealplanleggingslovene i Austerrike, har den føregåande lokale arealutviklingsplanen og den konkrete reguleringsplanen vore gjenstand for interessentdeltaking og offentleg høyring. Viktige kontaktar til eksterne ekspertar vart formidla av kommunens langsiktige hagetenesteleverandør. På vegner av kommunen er prosjektet gjennomført i samarbeid med University of Natural Resources and Life Sciences Vienna og konsulentfirmaet Zenebio GmbH, som allereie har investert flere års forsking i å utvikle smarte regnvassstyringssystemer.

Førebuing av tiltaket vart innebygd i ein regional tilpasningsprosess som vart gjennomført i Mostviertel-regionen i Niederösterreich frå 2011 til 2014. Køyrer under tittelen “Endrebar Mostviertel. Passar inn i klimaframtida”, prosessen var ein av pilotaktivitetane i Alpine Space-prosjektet C3-Alps og hadde som mål å støtte og implementere tilpasning på lokalt nivå. Basert på ein skreddarsydd regional kommunikasjonsstrategi og nøye planlegging av prosessen, brukte interessentprosessen strukturerte former for deltaking og gruppeinteraksjonsformatar, støtta av meir uformelle ad hoc-interaksjonar med interessentar. Spesiell merksemd vart gjevne til tidleg deltaking av interessentar, kontinuitet og openheit i prosessen, og regelmessige interessentar interaksjonar. Eit kjerneteam av Klimaalliansen Nedre Austerrike, politisk støtta av representantar for Office of the Provincial Government Lower Austria, var ansvarleg for å designe, organisere og styre prosessen på regionalt nivå. I løpet av ein periode på tre år frå 2012 til 2014 deltok sju kommunar, inkludert Ober-Grafendorf, i fire lokale workshops per kommune, totalt 28 kommunale workshops, pluss fire felles tverrkommunale workshops og offentlege interessentar. Hovudfunksjonane til prosessleiinga var å motivere interessentar til å delta, å initiarar og legge til rette for lokale tilpasningsprosessar, å gje og formidle vitskapleg kunnskap i brukbare former, å integrere lokal kunnskap, og å gje eit støttande og styrkjande rammeverk for kommunens interessentar.

Dei viktigaste interessentane var ordførarar, leiarar og medlemmer av lokale arbeidsgrupper i kvar av dei sju pilotkommunane. Arbeidsgruppene som vart sett opp i kvar kommune bestod av ei gruppe borgarar i ulike aldrar, kjønn, utdanning og yrke. Dei interkommunale workshops og offentlege arrangementer vart høgt verdsett av deltakarane for å leggje til rette for utveksling av erfaringar og sosial læring blant arbeidsgruppene i alle kommunar. Utarbeiding av tilpasningskunnskap samt informasjonsoverføring vart støtta av eksterne klimaendringsekspertar, som leverte ekspertførelesingar på verkstadane om dei spesifikke temaa som vart valde av kvar kommune. Den regionale tilpasningsprosessen var innebygd i breiare nettverksaktivitetar med partnarorganisasjonar og institusjonar med multiplikatorroller, inkludert regionale utviklingsbyråar, leiarar av LEADER-regionar, byrået for landsby- og byfornying av Niederösterreich, det regionale energi- og miljøbyrået i Niederösterreich og leiarar av klima- og energimodellregionar.

Bekrefter innovasjonspotensialet i prosjektet, tiltaket har vunne den austerrikske Energy Globe Award i kategorien "vatn" og ein Climate Star-pris i 2016. Tilpasningsløysinga har sidan vorte tilpassa ulike kontekstsituasjonar og har vorte brukt òg i andre kommunar og store byar, inkludert Wien. Suksessfaktorar som letta gjennomføringa av tiltaket inkluderer følgjande:

• Ober-Grafendorf kommune har mangeårige erfaringar med klimatiltak, energieffektivitet og berekraftig utvikling. Det har i mange år vore eit aktivt medlem av respektive nettverk og program, som Klimaalliansen, e5-programmet, Klima- og energimodellregionen "Mostviertel Mitte", Fair Trade-kommunar, og seinast Ordføraravtalen. Tidlegare erfaringar med lokal integrering av miljøpolitiske tema og aktiv deltaking i kommunenettverk har bidrege til å leggja til rette for innføring av klimatilpasning på kommunens agenda.
• Som eit økosystembasert tilpasningstiltak som reagerer på flere konsekvensar av klimaendringar samstundes og gjev flere miljøfordelar, kan tiltaket betraktast som eit godt praksiseksempel på berekraftig tilpasning.
• Tiltaket fungerer svært godt med omsyn til kostnadseffektivitet, og det har komparative kostnadsfordelar samanlikna med konvensjonelle løysingar. Det sparer dermed offentlege pengar og utbetalar den kommunale hushaldet.

Vidare viste den regionale tilpasningsprosessen som vart gjennomført i C3-Alps-prosjektet seg å vere vellukka med å auke medvitet om klimaendringar og tilpasningsbehov, kommunisere klimatilpasning samt overføra tilpasningskunnskap og byggje tilpasningskapasitet. Det var dermed den avgjerande utløyseren for å setje klimatilpasning på dagsordenen i dei deltakande kommunane. Basert på ei evaluering av erfaringar frå prosessen i C3-Alps, er følgjande suksess- og tilretteleggingsfaktorar identifisert:

• back-up av høgare administrative nivåar og personleg tilstedeværelse av representantar på interessentmøte viste politisk engasjement og motiverte kommunar til å delta;
• Nedanfrå-og-opp problemformulering og val av tema av interesse for kommunane sjølv var avgjerande for engasjement, aksept og relevans av dei utvikla tilpasningstiltaka;
• Innramming av tilpasning til klimaendringar i positive termar, ved å vektlegge høve og omgrepar som motstandskraft, berekraft og framtidige utviklingspotensiale, snarare enn når det gjeld risiko, skade eller tap, bidro til å kommunisere tilpasning;
• Støtte til lokale tilpasningsprosessar må vere tilpassa kvar kommunes særtrekk og ta omsyn til individuelle interessenters preferansar. det finst ingen «one-size-fits-all»-tilnærming som fungerer like godt i kvar kommune,
• For å vere velfungerande kravde deltakingsprosessen intens førebulse, nøye planlegging, profesjonell prosessleiing og tilstrekkelege ressursar (finansiering, tid), samstundes som det var tilstrekkeleg rom for fleksibilitet;
• Utarbeiding og formidling av kunnskap må vera målgruppeorientert; intern kommunikasjon opplæring med ein didaktisk ekspert bidrege til å profesjonalisere kommunikasjons tilnærmingar;
• Det var vanskeleg, men avgjerande, å finne den rette balansen mellom å motivere råka partar til å delta og unngå å overanstrenge dei råka partars ressursar og kapasitetar.
• Samarbeid og nettverksbygging med andre organisasjonar som er aktive i regionen, var avgjerande for berekrafta i tilpasningsprosessen.
• Deltaking som pilotregion i eit EU-prosjekt og”å vere ein forløparregion” på transnasjonalt nivå var sterke motiverande argumentar for kommunane.

Når det gjeld heile den regionale tilpasningsprosessen i og for seg, viste nyheita om klimatilpasning som eit lokalt politisk tema i kombinasjon med dominans og tidlegare oppnådd djupneintegrasjon av klimatiltak og fornybare energispørsmål på lokalt nivå seg å vere den mest avgrensande faktoren. Diskriminerande tilpasning frå begrensning var dermed vanskeleg for mange kommunale interessentar. Som ein konsekvens hadde ein del av dei utvikla tilpasningstiltaka ein sterk bias mot klimatiltak og mangla den klare tilpasningsrelevansen. Ei anna vanskelegheit var at på tidspunktet for implementering av prosessen mangla ein regional tilpasningsstrategi på provinsnivå. Tilpasningsalternativane i den nasjonale handlingsplanen for tilpasning til klimaendringar viste seg å vere dårleg eigna for lokalt nivå, det vil seie at dei vart oppfatta som for abstrakte, strategiske og fjerne. Det måtte difor satsast mykje på å «omsetje» og «nedskalarar» tilpasningsalternativane frå nasjonalt til lokalt nivå.

Samanlikna med konvensjonelle strukturelle løysingar har det smarte, økologiske urbane regnvassstyringssystemet implementert i Ober-Grafendorf betydelige kostnadsfordelar, både på kort og lang sikt, og det gjev ei rekkje miljøfordelar. Tiltakets miljøprestasjon overvakas for tida. Kvantitative data er samla på, til dømes, vassbalansen i systemet, mikroklimatiske effektar av underlag og planter, deira evne til å filtrere ut forureinande stoff, og på bidraget frå det lokale systemet til regnvasshandtering på regional skala.

Avhengig av dimensjonen og tilgjengelegheita til nettstaden, kan dei absolutte investeringskostnadane for implementering av eco-street/DrenGarden®-konseptet variere frå sak til sak. Kostnaden for underlaget for ein kubikkmeter er ca 100 EUR. Avhengig av val av plantar varierer dyrkingskostnaden frå to euro/m² for såing til flere tusen euro/m² for planting av store treaktige fleirårige plantar.

Tiltaket unngår betydelege investeringskostnadar som elles ville vore naudsynt for å byggje vegkantavløpsrøyr og for å installere eit reint vassavløp, og det reduserer langsiktige driftskostnader for å oppretthalde kloakken, pumpe ut kloakkane i tilfelle flaum, handsame avløpsvatn samt for vatning og vedlikehald av urbane grøntområde. Sidan kostnadene for å byggje og halde ved like det urbane kloakk- og vassreinsesystemet utgjer ein høg andel av kommunale budsjetter, lettar dette betydeleg byrdene frå urbane hushald. Den umiddelbare kostnaden for vegkantarbeid og gatedesign skil seg berre marginalt frå standardløysingar, fordi systemet implementerast i område som uansett ville vore brukt til konvensjonelt vegkantgrønt.

I tillegg til å forhindre risikoen for lokale oversvømmingar, gjev vassavløps- og regnvassstyringssystemet flere fordelar. Den lagrar regnvatn, gjer det tilgjengeleg for planter, filtrerer ut forureinande stoff og avgir restvatn til grunnvatnet. Fordamping av vatnet som er lagra i underlaget og transpirasjon av planter skapar ein kjølande effekt, og forbetrar dermed det urbane mikroklimaet og bidreg til å redusere varmespenninga i sommarlege varmeperiodar utan ekstra kostnad.

Realiseringa av tiltaket er finansiert over det ordinære kommunebudsjettet. Kommunen har ikkje motteke noka særleg offentleg støtte.

Det same gjeld dei tiltaka som er gjennomført i dei andre kommunane som har delteke i den regionale tilpasningsprosessen. Medan eit budsjett på 65 000 EUR var tilgjengeleg for prosessleiings- og støttetenestene i det EU-finansierte C3-Alps-prosjektet, mottok ikkje kommunane og andre interessentar finansiering eller godtgjersle for å delta i den regionale pilotprosessen og for å gjennomføre konkrete tiltak. Prosessleiarane ga imidlertid rådgiving og råd om tilgjengelege økonomiske insentiver og finansieringsmuligheter innanfor eksisterande finansieringsprogram i provinsstaten og den føderale regjeringa. Generelt var tilpasningsaktivitetane som kommunane definerte og gjennomførte ofte mjuke og rimelege tiltak, i staden for teknologiske løysingar som kravde betydelege investeringar.

Bygging og vedlikehald av det sekundære vegnettet i austerrikske kommunar er innanfor kommunal kompetanse og representerer dermed eit lovbestemt ansvar for lokale styresmakter. Det økologiske urbane regnvassstyringssystemet må overhalde dei same forskriftene og standardane som ei kvar anna konvensjonell løysing, t.d. med forskrifter knytte til trafikktryggleik eller nasjonale normer for vassinfiltrasjonstekniske arbeid. Eit spesifikt mål i den føreliggande casestudien var å overhalde reglane til Austrian Water and Waste Management Association (ÖWAV) relatert til lagring av 100-årige kraftige nedbørshendingar.

Det spesifikke systemet DrainGarden®, som er implementert i den føreliggande sak, er eit registrert varemerke og dermed underlagt respektive gjeldande beskyttelsesrettigheter. Systemet marknadsførast av det austerrikske hage- og landskapsplanleggingsselskapet Zenebio GmbH.

Det miljøvennlege urbane gatedesignet for desentralisert økologisk regnvassstyring i Ober-Grafendorf vart implementert i løpet av flere månader sommaren 2015. Det er ledsaga av ein vitskapleg overvåkingsfase planlagt i flere år.

Når det gjeld heile den regionale tilpasningsprosessen i C3-Alps-prosjektet, starta førebuande aktivitetar i byrjinga av 2011. Frå og med det første interessentverkstaden hausten 2011, varte driftsfasen av prosessen til slutten av 2014. Gjennomføringa av tiltak frå kommunane og den interkommunale utvekslinga held fram etter at C3-Alps-prosjektet er avslutta.

Livssyklusen til tiltaket implementert i Ober-Grafendorf er anslått til å vera rundt 50 år, føresett at planlegging, implementering og vedlikehald utførast med den naudsynte kompetansen.

Gemeindeentwicklung und Raumplanung
DI Sonja Kadanka
Marktgemeinde Ober-Grafendorf
Hauptplatz 2
3200 Ober-Grafendorf
Tel: +43 (0) 2747/2313-204
Email: sonja.kadanka@ober-grafendorf.at

Gemeinde Ober-Grafendorf
Gemeindeamt
DDI Gerhard Gruber
Hauptplatz 2
3200 Ober-Grafendorf
T: +43 (0)2747 2313-0; +43 (0)2747 2313-202
Email: gerhard.gruber@ober-grafendorf.at; gemeindeamt@ober-grafendorf.at

Amt der Niederösterreichischen Landesregierung (Provincial Government of Lower Austria), Abteilung RU3
Mag. Karina Zimmermann
Landhausplatz 1, Haus 16
3109 St. Pölten
Tel.: +43 (0)2742 9005 15188
E-mail: post.ru3@noel.gv.at

Klimabündnis Niederösterreich (Climate Alliance Lower Austria)
DI Petra Schön
Wiener Straße 35
3100 St. Pölten
Tel.: +43 (0)2742 26967
E-mail: niederoesterreich@klimabuendnis.at

Zenebio GmbH
Preysinggasse 19
1150 Wien
Tel.: +43 (0)1 9828305
E-mail: office@zenebio.at

Kommunen Ober-Grafendorf, Provinsregjeringa i Niederösterreich, prosjektet C3 Alpane og Klimaalliansen Niederösterreich