Urban overvasshandtering i Augustenborg, Malmö

Augustenborg-området har lidd av årlege oversvømmingar på slutten av 1990-talet, forårsaka av at det gamle dreneringssystemet ikkje klarte å takle kombinasjonen av regnvassavrenning, hushaldsavløpsvatn og trykk frå andre delar av byen. Oversvømmelse førte til skade på underjordiske garasjar og kjellarar, og avgrensa tilgang til lokale vegar og stiar. Ubehandla kloakk gjekk òg ofte inn i vassdrag som følgje av aukande press på kloakkreinseanlegget.

Under skiftande klima forventast nedbør å auke til opptil 40 % i Sverige, avhengig av scenariet. Den årlege nedbøren i Sør-Sverige forventast å auke omtrent 15-20 % innan slutten av århundret under RCP 8.5-scenariet. Auken i nedbør er spesielt høg om vinteren og våren. Dette vil sannsynlegvis forverre problema knytte til avrenning av regnvatn i urbane område.

I tillegg var Augustenborg, ein av dei første bustadeigedommane levert under Sveriges sosialbustadspolitikk på 1950-talet, prega av høg arbeidsarbeidsløyse, høg omsetning av fastbuande og høg andel innvandrarar. Det var eit område med sosial og økonomisk nedgang.

Gjenfødingsarbeidet i Augustenborg starta på 1990-talet, og utvikla seg til prosjektet Ekostaden (Økobyen) Augustenborg. Hovudmålet med initiativet var å skapa eit meir sosialt, økonomisk og miljømessig berekraftig nabolag. Sjølv om tilpasning til klimaendringar i utgangspunktet ikkje var ei eksplisitt drivkraft, hadde prosjektet som mål å ta opp spørsmålet om byflaum i kombinasjon med tiltak som tek sikte på reduksjonar i CO2-utslepp og forbetra avfallshandtering.

På grunn av fleire flaumproblemer vart det foreslått at overvatn frå Augustenborg skulle koplast frå eksisterande kombinert kloakk, og drenerast ved hjelp av eit ope system. Hovudintensjonen var at 70 % av overvatnet frå tak og forsegla område skulle handterast i det opne systemet, eliminere kombinert kloakkoverløp heilt, ved både å senke det totale volumet av overvatn som når røyr og redusere toppstraumningssnøggleikane.

Sjølv om ingen klimaendringsanalyse vart utført på det opne overvasssystemet, vart det designa for å imøtekome ei 15 års nedbørshending som grunnlinje, som òg tener føremålet med tilpasning til auka nedbør i framtida. Prosjektet involverte ettermontering av SUDS innanfor eksisterande utvikling og infrastruktur, og med bebuarar på staden.

Det ferdige overvasshandteringssystemet inkluderer totalt 6 km med kanalar og vasskanalar og ti retensjonsdammar. Regnvatn samlast i naturlege grøfter og reservoarer, og overskotet leiast deretter til eit konvensjonelt kloakksystem og eit nærliggande vassdrag. Regnvatnet frå tak, vegar og parkeringsplassar kanaliserast gjennom synlege grøfter, grøfter, dammar og våtmarker. Desse landskapselementa er integrert i bybiletet innanfor 30 gardsplasssområde, som òg gjev rekreasjonsgrøne område for områdets innbyggjarar. Medan grøne område vart auka i storleik og få, vart den spesifikke stilen på 1950-talet opprettheldt for ikkje å kompromittarar estetikken i området. Nokre av dei grøne områda kan bli mellombels oversvømma, noko som bidreg til å handtere vatn ved å bremse sin inntreden i det konvensjonelle overvasssystemet.

I tillegg til det berekraftige dreneringssystemet er det meir enn 11 000 m² grøne tak i området, inkludert 2 100 m² på bygningane til det offentlege bustadselskapet MKB og 9 000 m² av den botaniske takhagen som er bygget på ein gammal industribygning. I regenereringsprosjektet, som vart lansert i 1998, vart det installert grøne tak på alle nye utbyggingar (bygget etter 1998) og ettermontert på nokre eldre bygningar, til dømes garasjar som er gjort om til kontorer. Nokre nyare grøne tak har vorte installert òg etter regenereringsprosjektet.

Som eit resultat av implementeringa av det opne overvassstyringssystemet har mange oversvømmingar vorte unngått i området. Det antyder at utforminga av det opne overvasssystemet fungerer betre enn eit konvensjonelt system, og at Augustenborg er godt førebudd på meir intense nedbørshendingar også i framtida. Sommaren 2007 forårsaka ei 50 år lang nedbørshending store problemer i det meste av Malmö på grunn av oversvømming av adkomstvegar, men Augustenborg var upåverka. Igjen i 2014 vart alvorlege flaumskadar og reparasjonskostnader unngått i Augustenborg under ei kraftig nedbørshending med over 100 mm regn på 6 timar. I tillegg har mange mindre hendingar med kraftig nedbør vorte handtert godt av det opne overvasssystemet.

Det er anslått at 90 % av overvatnet frå hustaka og andre ugjennomtrengelege overflater leiast inn i det opne overvasssystemet. I tillegg reduserast det totale årlege avrenningsvolumet med ca. 20 % samanlikna med det konvensjonelle systemet. Dette er på grunn av evapotranspirasjon frå kanalar og oppbevaring dammar mellom regn hendingar. Også avrenningstoppstraumane forseinkast og dempes. Implementeringa av eit ope overvasssystem på Augustenborg har forbetra ikkje berre overvasshandteringa i området, men òg ytinga til det kombinerte kloakksystemet som betenar området rundt. Volumet av overvatn som drenerast inn i det kombinerte systemet er no ubetydeleg, og dette systemet drenerer no nesten berre avløpsvatn.

Alternativet med å redusere oversvømmingar via eit konvensjonelt separert overvasssystem for Augustenborg ville ha betydd store jordarbeid. Denne tilnærminga kan òg ha forårsaka problemar vidare langs overvassavløpsnettet, til dømes flaskehalsar der systemet går saman med eldre røyr. I tillegg kan mottaksområda ha vorte utsett for auka flaumrisiko, erosjon eller forringing av vasskvaliteten. Difor vart implementeringa av det opne overvasssystemet ansett som det mest berekraftige alternativet i tråd med visjonen om regenereringsinitiativet Ekostaden Augustenborg.

Sentrale aktørar i regenereringa av Augustenborg var bustadselskapet MKB og Malmø kommune, representert ved Fosie-distriktet og serviceavdelinga. Imidlertid var flere personar spesielt viktige for prosjektets suksess.

Etableringsprosessen av Ekostaden Augustenborg starta i 1997, og vart starta av diskusjonar om nedlegging av eit nærliggande industriområde. Regenereringsprosjektet kom frå ideane til tre aktive fagpersonar frå serviceavdelinga i Malmö kommune, ein skule i Augustenborg og det offentlege bustadselskapet MKB. Dei samla ei gruppe senioroffiserar, kolleger og aktive innbyggjarar i området som alle ønskte å gjere området til eit berekraftig distrikt i Malmö. Ein prosjektleiar vart tilsett i 1998. Etter kvart som prosjektet utvikla seg, vart lokale bedrifter, skular og industriområdet involvert. Den botaniske takhagen vart utvikla i samarbeid med flere universiteter og private selskapar.

Eit av hovudmåla med Ekostaden Augustenborg var å gjera det mogleg for bebuarane å spela ei betydeleg rolle i planlegginga og gjennomføringa av initiativet. I Augustenborg-prosjektet vart det gjennomført ei omfattande offentleg høyring. Dette inkluderte regelmessige møte, samfunnsverkstader og uformelle samankomstar på sports- og kulturarrangementar. Tilnærminga vart stadig meir open og konsultativ. Omtrent ein femtedel av leigetakarane i området har delteke i dialogmøte om prosjektet, og nokre har vorte svært aktive i utviklinga av området. Augustenborg skuleelevar var involvert i ei rekkje lokale utbyggingar, til dømes med planlegging av ein regnvassinnsamlingsdam som er tilpasningsdyktig til ein skøytebane. Konstant kommunikasjon og djuptgåande samfunnsengasjement gjorde det mogleg for prosjektet å imøtekome bebuernes bekymringar og preferansar når det gjeld utforminga av overvasssystemet. Prosjektet møtte derfor liten motstand.

Likevel, meir enn 20 år frå lanseringa av regenereringsprosjektet, har bebuarane ei aktiv rolle i utviklinga av området. Lokale grupper av menneske organiserer aktivitetar i området, som urbant jordbruk, utandørs utdanning for barn og unge, og ei årleg feiring av Øko-byen Augustenborg (Ekostadens dag).

Utfordringar for implementering av SUDS i Augustenborg inkluderer:

• Finne fysisk plass til å innlemme SUDS i den allereie eksisterande utviklinga: i) røyra måtte monterast rundt eksisterande infrastruktur for elektrisitet, vatn, oppvarming og telefon, II) atkomst for utrykkingskøyretøyer måtte oppretthaldast, IIi) mange innbyggjarar var bekymra for at ein stor andel av det tilgjengelege grøne området ikkje var eigna for rekreasjon, og at nokre tre vart fjerna.
• Bygningar kan ikkje bli skadat av vatn. Dermed vart alle SUDS understreka med geotekstil, og fjerna høvet for auka djup perkolasjon og avgrensa systemets funksjon til vassretensjon i staden for infiltrasjon.
• Helse- og tryggingsspørsmål måtte løysast. Sud-ane var lokaliserte i og i nærleiken av skuleområdet, noko som utgjorde potensiell risiko for drukning. Det vart òg reist bekymringar om dreneringskanalar som utgjer hindringar for eldre og funksjonshemma.
• Andre problemer knytte til prosjektet var uunngåeleg støy og støv under bygging, noko som forårsaka klager frå lokale innbyggjarar. I tillegg var retensjonsdammene utsett for algevekst, og ei teknisk løysing vart designa for å løyse dette problemet.

Suksessfaktorar inkluderer:

• Initiativet og entusiasmen til Serviceavdelinga i Malmö og bustadselskapet MKB; sterk leiing av enkeltpersonar frå desse organisasjonane og deira faglege nettverk tillét utviklinga av det omfattande prosjektet. I sin tur var denne leiarskapen berre mogleg på grunn av desentralisering av makt frå byen til distriktsnivå.
• Prosjektets samarbeidskarakter mogleggjorde felles styring av prosjektet.
• Involvering av bebuarane i designfasen innebar at det var liten motstand mot prosjektet, og resulterte i kjensle av eigarskap, empowerment og auka medvit blant bebuarane.
• Omfattande finansiering frå lokale styresmakter og bustadselskapet var ein annan suksessfaktor.

Den totale summen investert i dei fysiske forbetringane i Augustenborg og relaterte prosjekter var rundt SEK 200M (~ EUR 24M). Rundt halvparten av beløpet vart investert av bustadselskapet MKB. Sek 24M kom frå den svenske regjeringa innanfor LIP-programmet, og SEK 6M for bygging av den botaniske takhagen kom frå EU LIFE-fondet. Gjenverande finansiering vart hovudsakleg gjeve av dei lokale styresmaktene, hovudsakleg av Malmø kommune. Forvaltningsarbeidet finansierast i fellesskap gjennom bustadselskapet, som inkorporerer kostnadene i husleiga, vassverket gjennom vasssatsane og bystyrets standard vedlikehaldsbudsjetter.

Vedlikehaldskostnadane for det berekraftige dreneringssystemet er omtrent dobbelt så mykje som det vanlege kloakksystemet. Det opne overvasssystemet samlar mykje søppel og ugras, og kanalane er noko vanskelege å rydda opp og klippa rundt. Av og til kan det òg vere reparasjonskostnader som granitt blokker nokre gonger bryte. På grunn av det effektive dreneringssystemet er det imidlertid unngått nokre potensielle kostnader for flaumskadar i området (sjå avsnitt om løysingar). Det opne dreneringssystemet i Augustenborg har vorte vurdert til å vere meir berekraftig enn eit tradisjonelt kloakksystem i tekniske, miljømessige, økonomiske og sosiale aspektar.

I tillegg til tilpasning til meir ekstreme nedbørshendingar, stammar ei rekkje andre fordelar frå det omfattande regenereringsprosjektet i Augustenborg-området:

• Rekonfigurering av offentlege rom mellom bustadblokker har gjeve bebuarane høve til å dyrka sin eigen mat i små tildelingar, og har skapt stader for fritid og attraktive område for barn å leike.
• Biologisk mangfald i området har auka. Dei grøne taka, hovudsakleg den botaniske takhagen, har tiltrekt fuglar og insektar, og det opne overvasssystemet gjev betre miljø for dei lokale plantene og dyrelivet. I tillegg vart blømande staudar, innfødde tre og frukttre planta, og flaggermus og fuglekassar vart installert.
• Prosjektets deltakande karakter vekte interesse for fornybar energi og for berekraftig transport blant bebuarane.
• Omsetnaden av leigeforhold har gått ned med 20 %.
• Under prosjektgjennomføringa i 1998-2002 gjekk arbeidsledigheita ned frå 30 % til 6 % (til Malmös gjennomsnitt) og valdeltakinga auka frå 54 % til 79 %.

Som eit direkte resultat av prosjektet har tre nye lokale selskapar starta i området: Watreco AB (oppretta av lokale innbyggjarar og amatørvassentusiastar), Green Roof Institute, og eit carpool-selskap som brukar etanolhybridbilar for ytterlegare å redusera CO2-utslepp og andre miljøpåverknader. Seinare har Carpool-selskapet i Augustenborg vorte ein del av det byomfattande Sunfleet-bildelingssystemet.

Prosjektet vart starta i 1997, og gjennomført mellom 1998 og 2002. Arbeidet med SUDS-infrastrukturen starta i desember 1999, og vart avslutta sommaren 2000. Systemet har vore i drift sidan mai 2001. Vedlikehald av dreneringssystemet held fram som vanleg i bustadsområde.

Systemet er framleis i drift. Levetida tilsvarar levetida til tradisjonelle urbane grøne og dreneringsprosjekter.

Helen Johansson
Scandinavian Green Roof Institute
E-Mail: helen@greenroof.se 
www.greenroof.se 

Grøn og blå plasstilpasning for byområde og økobyar (GRaBS), Malmö by og Scandinavian Green Roof Institute