Dziedzictwo kulturowe

Dziedzictwo kulturowe

Główne przesłania

• Wpływowi katastrofalnych zdarzeń na dziedzictwo kulturowe, takich jak powodzie, susze i burze, towarzyszy powolny początek zmian wynikających z procesów pogarszania się stanu.

• Dziedzictwo kulturowe nie zostało wyraźnie wymienione w Zielonym Ładzie, ale zgodnie z planem prac w dziedzinie kultury na lata 2019–2022 ustanowiono grupę ekspertów z państw członkowskich ds. otwartej metody koordynacji w celu wzmocnienia odporności dziedzictwa kulturowego na zmianę klimatu.

• Europejskie dziedzictwo kulturowe jest wspierane przez szereg polityk, programów i funduszy UE, w szczególności program „Kreatywna Europa”. Polityka UE w innych obszarach, które w coraz większym stopniu uwzględniają zakres dziedzictwa, od badań naukowych, innowacji, edukacji, środowiska, zmiany klimatu i polityki regionalnej po politykę cyfrową.

Wpływ i podatność na zagrożenia

Dziedzictwo kulturowe Europy jest bogatą i zróżnicowaną mozaiką ekspresji kulturalnej i twórczej, dziedzictwem poprzednich pokoleń Europejczyków i dziedzictwem dla przyszłych pokoleń. Definicja dziedzictwa kulturowego UNESCO obejmuje artefakty, zabytki, grupę budynków i miejsc, muzea, które mają różnorodne wartości, w tym znaczenie symboliczne, historyczne, artystyczne, estetyczne, etnologiczne lub antropologiczne, naukowe i społeczne. Obejmuje dziedzictwo materialne (ruchome, nieruchome i podwodne), niematerialne dziedzictwo kulturowe (ICH) osadzone w artefaktach, miejscach lub zabytkach dziedzictwa kulturowego i naturalnego.

Wpływ katastrof na to dziedzictwo, takich jak ekstremalne opady atmosferyczne, powodzie, osuwiska i susze, ma wpływ na obiekty dziedzictwa kulturowego, w tym parki i ogrody historyczne. Są one połączone z powolnym początkiem zmian wynikających z procesów pogarszania. Ciągły wzrost temperatury i wahania temperatury i wilgotności lub wahania w cyklach zamrażania i rozmrażania powodują degradację i stres w materiałach, co prowadzi do większej potrzeby odbudowy i konserwacji. Bardziej prawdopodobna jest degradacja biologiczna spowodowana przez mikroorganizmy, na przykład w postaci pleśni i wzrostu glonów, oraz inwazje owadów atakujące fizyczną tkankę budynków oraz zbiory galerii, bibliotek, archiwów i muzeów.

Dziedzictwo kulturowe jest również narażone na niewłaściwe przystosowanie, gdy niezamierzone straty lub szkody są spowodowane środkami przystosowawczymi. Niewiele jest dogłębnej wiedzy na temat wpływu kryzysu klimatycznego na praktyki, wyrażenia, wiedzę i umiejętności, które społeczności, grupy, a czasem jednostki uznają za część swojego dziedzictwa kulturowego. Szybko rosnące, jednoczesne lub równoległe zdarzenia ekstremalne są obszarem zainteresowania w naukach o klimacie. Konsekwencje równoczesnych katastrof dla całego sektora dziedzictwa kulturowego nie zostały jednak jeszcze odpowiednio rozwiązane ani zbadane – jest to obecnie główne źródło obaw.

Ramy polityki

W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu uznano potrzebę ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego w obliczu skutków zmiany klimatu, takich jak powodzie, burze i podnoszenie się poziomu mórz.

Dziedzictwo kulturowe nie zostało jednak wyraźnie wymienione w Zielonym Ładzie. Jednocześnie, zgodnie z planem prac w dziedzinie kultury na lata 2019–2022, powołano grupę ekspertów z państw członkowskich ds. otwartej metody koordynacji w celu wzmocnienia odporności dziedzictwa kulturowego na zmianę klimatu. Zadaniem grupy było zbadanie wkładu dziedzictwa kulturowego w Europejski Zielony Ład oraz określenie zagrożeń i luk związanych z dziedzictwem kulturowym w kontekście zmiany klimatu.

Grupa ta przeanalizowała aktualną sytuację, luki w wiedzy i braki strukturalne na szczeblu UE i państw członkowskich. Zebrane informacje skutkują niepokojącym faktem, że dziedzictwo kulturowe jest atakowane ze względu na zmianę klimatu w niespotykanym dotąd tempie i na niespotykaną dotąd skalę. Państwa członkowskie UE nie dysponują jednak odpowiednią polityką i planami działania w celu złagodzenia tych ataków, podobnie jak UE. Łącznie 83 przykłady najlepszych praktyk zebrane z 26 krajów pokazują potencjał rozwiązań w zakresie dziedzictwa kulturowego w kontekście zmiany klimatu; stanowią nieocenione źródło inspiracji i pomysłów do naśladowania.

We wrześniu 2007 r. Rada Europejska przyjęła unijną dyrektywę powodziową w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim. Celem dyrektywy jest ograniczenie zagrożeń, jakie powodzie stwarzają dla zdrowia ludzkiego, środowiska, dziedzictwa kulturowego i działalności gospodarczej, oraz zarządzanie tymi zagrożeniami. Państwa członkowskie muszą co 6 lat zgłaszać, ile obiektów dziedzictwa kulturowego może ucierpieć w wyniku powodzi.

Poprawa bazy wiedzy

Istnieje kilka projektów UE, które pracują nad poprawą bazy wiedzy na temat przystosowania się do dziedzictwa kulturowego. Oto kilka przykładów:

1. Projekt CLIMATE FOR CULTURE jest projektem badawczym, którego celem jest opracowanie nowych narzędzi i metod oceny wpływu zmian klimatu na dziedzictwo kulturowe. Projekt obejmuje studia przypadków w różnych regionach Europy i koncentruje się na poprawie zrozumienia podatności dziedzictwa kulturowego na skutki zmiany klimatu oraz opracowaniu strategii przystosowawczych.
2. Projekt ROCK, który oznacza "Regenerację i optymalizację dziedzictwa kulturowego w kreatywnych i opartych na wiedzy miastach", jest projektem badawczym, którego celem jest opracowanie i przetestowanie nowych modeli zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich, które nadają priorytet dziedzictwu kulturowemu. Projekt obejmuje studia przypadków w miastach w całej Europie i koncentruje się na poprawie odporności dziedzictwa kulturowego na skutki zmiany klimatu, takie jak powodzie i ekstremalne zdarzenia pogodowe.
3. Projekt HERACLES, który oznacza "odporność na zjawiska klimatyczne na miejscu", jest projektem badawczym, którego celem jest opracowanie i przetestowanie nowych technologii i metod ochrony dziedzictwa kulturowego przed skutkami zmiany klimatu, takimi jak powodzie, ekstremalne zdarzenia pogodowe i podnoszący się poziom mórz. Projekt obejmuje studia przypadków w różnych regionach Europy i koncentruje się na poprawie odporności dziedzictwa kulturowego na skutki zmiany klimatu.
4. Finansowany przez UE projekt YADES ma na celu przeszkolenie sieci stypendystów w zakresie sposobów zachowania i zwiększenia odporności obszarów dziedzictwa kulturowego i miast historycznych na zmianę klimatu i związane z nią zagrożenia. Uczestnicy zostaną przeszkoleni w zakresie opracowania i wprowadzenia szczegółowej mapy z wizualizacjami do monitorowania całego systemu zagrożeń od funkcji atmosferycznych i innych uszkodzeń do zabytkowych budynków i obszarów. Dane z platformy monitorowania będą analizowane za pomocą systemu symulacyjnego i przekazywane władzom lokalnym, co umożliwi niezbędne działania zapobiegawcze.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Europejskie dziedzictwo kulturowe jest wspierane przez szereg polityk, programów i funduszy UE, w szczególności program „Kreatywna Europa”. Polityka UE w innych obszarach, które w coraz większym stopniu uwzględniają zakres dziedzictwa, od badań naukowych, innowacji, edukacji, środowiska, zmiany klimatu i polityki regionalnej po politykę cyfrową. W związku z tym finansowanie dziedzictwa kulturowego jest dostępne w ramach programów „Horyzont Europa”, Erasmus+, „Europa dla Obywateli” oraz europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Przewodnik dotyczący finansowania CulturEU jest dostępny jako interaktywne narzędzie internetowe oraz przewodnik do druku. Obejmuje on możliwości związane z około 20 unijnymi programami finansowania, które mogą wspierać projekty o wymiarze kulturalnym i kreatywnym.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

Wspieranie wdrażania działań dostosowawczych

Narzędzia takie jak ocena wartości dziedzictwa – na przykład lista światowego dziedzictwa UNESCO i ICOMOS – mogą być wykorzystywane do wspierania przystosowania się do zmiany klimatu i uświadamiania ludziom potencjalnej utraty takich prestiżowych aktywów. Ważne jest również nawiązanie i utrzymywanie kontaktów między podmiotami zarządzającymi dziedzictwem kulturowym a badaczami w dziedzinie nauki i komunikacji na temat zmiany klimatu poprzez dzielenie się przykładami dobrych praktyk. Należy inwestować w rozwój nauki obywatelskiej, aby umożliwić społeczeństwu pomoc w szeroko zakrojonym monitorowaniu i rejestrowaniu oddziaływania na obiekty dziedzictwa kulturowego.

MRE adaptacji

Zgodnie z szóstą ramową dyrektywą wodną i sprawozdaniem z wdrażania dyrektywy powodziowej wydaje się, że od pierwszego cyklu wzrosła uwaga poświęcona środowisku i dziedzictwu kulturowemu, ponieważ odsetek obszarów potencjalnego znacznego ryzyka powodziowego, na których nie stwierdzono znaczenia środowiska i dziedzictwa kulturowego, spadł o około 10 punktów procentowych. Streszczenie UE można znaleźć tutaj.