Plany ochrony wód i susz

Europa stoi w obliczu rosnącego ryzyka niedoboru wody i susz, zwłaszcza w regionach śródziemnomorskich. Zagrożenia te są zazwyczaj uwzględniane w planach zarządzania suszą i planach ochrony wód lub w połączonych planach, które łącznie obejmują zarządzanie suszą i ochronę wód. Celem planu zarządzania suszą jest zapobieganie i łagodzenie wpływu susz na środowisko, społeczeństwo i gospodarkę. Są to instrumenty regulacyjne, które ustalają priorytety dla różnych zastosowań wody i określają bardziej rygorystyczne ograniczenia w dostępie do wody dostarczanej ze środków publicznych podczas suszy.

Plany zarządzania suszą mają na celu zagwarantowanie dostępności wody w ilościach wystarczających do zaspokojenia podstawowych potrzeb ludzkich w celu zapewnienia zdrowia i dobrostanu ludności, uniknięcia lub zminimalizowania negatywnego wpływu suszy na stan jednolitych części wód oraz zminimalizowania negatywnego wpływu na działalność gospodarczą. Powinny być przygotowane z wyprzedzeniem, zanim będą potrzebne. Plan ochrony wód to strategia lub połączenie strategii ochrony i kontroli zasobów wodnych (powierzchniowych i gruntowych). Celem planu ochrony zasobów wodnych jest zmniejszenie zużycia wody, zminimalizowanie strat i marnotrawienia wody, poprawa efektywności wykorzystania wody oraz poprawa recyklingu i ponownego wykorzystania wody. Bardziej efektywne wykorzystanie istniejących zasobów wodnych nie tylko przyczynia się do ochrony zasobów wodnych i poprawy efektywności dystrybucji wody, ale także zmniejsza wpływ na środowisko (np. ze względu na zmniejszenie ilości ścieków, które muszą zostać oczyszczone) i koszty związane z rozwojem nowych źródeł zaopatrzenia. Plany zarządzania suszą i ochrony wód można również łączyć z planami ochrony susza i woda, które zawierają wytyczne i wymogi dotyczące ochrony wody i nieprzewidzianych susz dla publicznych dostawców wody.

Plany zarządzania suszą i ochrony wód mogą stać się środkami przystosowania się do zmiany klimatu w zakresie, w jakim są w stanie uwzględnić rozważania dotyczące przyszłych scenariuszy zmiany klimatu i prognozowanych skutków. Potencjalne skutki zmiany klimatu, które należy wziąć pod uwagę, dotyczą zmian w naturalnym systemie jednolitych części wód, ich stanu ekologicznego (wpływającego na jakość zasobów wodnych) oraz zapotrzebowania na wodę (np. nawadnianie, zaopatrzenie w wodę miejską i przemysłową). Istotne zmiany wymagają działań dostosowawczych, które można uwzględnić w takich planach. Ponadto, ponieważ skutki społeczne suszy są zazwyczaj związane z występowaniem problemów z niedoborem wody, w dostosowanych planach należy również rozważyć, w jaki sposób możliwe ograniczenie dostępności i dostaw wody ze względu na zmianę klimatu może pogłębić problemy związane z rosnącym zapotrzebowaniem na wodę wynikające ze zmian demograficznych i gospodarczych. Podstawowymi elementami i treścią planów zarządzania suszą i ochrony wód są:

• ogólne właściwości dorzecza w warunkach normalnych i suszy;
• historia susz w dorzeczu;
• charakterystyka susz (intensywność, częstotliwość, czas trwania itp.) w obrębie basenu;
• wdrożenie systemu ostrzegania przed suszą;
• program i działania na rzecz ochrony wód oraz zapobiegania suszom i łagodzenia ich skutków;
• struktura organizacyjna i zarządcza (właściwy organ, komitet lub grupa robocza w celu określenia skutków suszy i zaproponowania wariantów zarządzania, poszerzona grupa dla zainteresowanych stron);
• system monitorowania;
• mechanizm aktualizacji planów i działań następczych w związku z nimi;
• konkretne publiczne plany zaopatrzenia w wodę.

Najlepiej byłoby, gdyby plany zarządzania suszą i ochrony wód zawierały ilościowe i wymierne cele oraz zestaw środków służących osiągnięciu tych celów, potraktowanych priorytetowo zgodnie z uzgodnionymi i wspólnymi kryteriami (np. wyniki, koszty wdrożenia, oczekiwane korzyści itp.).

Plany zarządzania suszą i ochrony wód mogą być opracowywane na różnych szczeblach administracyjnych (gminnym, okręgowym, wojewódzkim, regionalnym, a nawet krajowym) i dla różnych sektorów gospodarki. W każdym przypadku powinny one być połączone z planami gospodarowania wodami w dorzeczu określonymi zgodnie z ramową dyrektywą wodną UE. Na szczeblu krajowym plany zarządzania suszą i ochrony wód zazwyczaj opisują ramy normatywne, strukturę organizacyjną i instrumenty polityki (takie jak licencjonowanie i ustalanie cen poboru wody) w celu rozwiązania problemów związanych z suszą i niedoborem wody, a także procedury ogłaszania stanu zagrożenia suszą, cele polityki wysokiego szczebla i dostępne zasoby. Na poziomie regionalnym lub na poziomie dorzecza plany zarządzania suszą i ochrony wód są bardziej szczegółowe. Mogą one dostarczać informacji na temat regionalnych czynników i wskaźników powodujących suszę, ryzyka suszy i podatności na suszę, długoterminowych interwencji mających na celu zmniejszenie podatności na suszę, wariantów ograniczania ryzyka suszy w podziale na sektory i poziom dotkliwości suszy, podziału zadań między podmioty regionalne, kryteriów opracowywania planów zarządzania suszą na poziomie systemu zaopatrzenia w wodę, programów współpracy z agencją ochrony ludności oraz procesów przeglądu planów.

Zasadnicze znaczenie dla zarządzania suszą lub planu ochrony wód ma określenie odpowiednich zainteresowanych stron, które mają udział w zaopatrzeniu w wodę, planowaniu suszy i ochronie wody. Te grupy zainteresowanych stron muszą być zaangażowane i sprawiedliwie reprezentowane na wczesnym etapie opracowywania planu. Uczestnictwo w procesie planowania daje zainteresowanym stronom możliwość zrozumienia wzajemnych punktów widzenia i generowania rozwiązań opartych na współpracy. Lokalne zainteresowane strony mają najlepszą wiedzę na temat różnych sektorów i elementów cyklu hydrologicznego związanych z korzystaniem z wody i mogą zapewnić spójność celów i ich realizację tam, gdzie koszty społeczno-gospodarcze są najniższe. Aktywne uczestnictwo przyczynia się do osiągnięcia zrównoważonego zarządzania źródłami wody, minimalizując konflikty między różnymi zastosowaniami i wpływem na środowisko.

Dobrym podejściem jest ustanowienie grup roboczych lub forów skupiających zidentyfikowane zainteresowane strony, doświadczonych i uznanych ekspertów w dziedzinie wody, którzy mogą doradzać i konsultować się podczas opracowywania planów. Ponadto za przydatne narzędzia promowania udziału społeczeństwa można uznać tabele sektorowe, w których dyskusje mogą przebiegać płynniej, oraz małe grupy zainteresowanych stron. Informowanie społeczeństwa i konsultowanie się z nim może odbywać się zgodnie z uregulowanymi lub uregulowanymi procedurami (np. oficjalnymi biuletynami) lub z szeroko zakrojonymi i łatwo dostępnymi publikacjami i elektronicznymi środkami informacyjnymi, które są później powszechniej stosowane przez społeczeństwo.

Głównym czynnikiem sukcesu w opracowywaniu i wdrażaniu planów zarządzania suszą i ochrony wód jest dostępność dogłębnej wiedzy na temat:

· wzorce wykorzystania wody i ich wkład w dobrostan;

warunki hydrologiczne jednolitych części wód i związane z nimi średnio- i długoterminowe prognozy dotyczące zmiany klimatu;

czynniki wpływające na zapotrzebowanie na wodę w sektorach gospodarki o dużym zapotrzebowaniu na wodę i publiczne zużycie wody.

Aby plan zarządzania suszą i ochrony wód był skuteczny, konieczne jest aktywne zaangażowanie zainteresowanych stron i dobry dialog między nauką a decydentami politycznymi w trakcie całego procesu planowania. Ponadto plan zarządzania suszą i ochrony wód należy włączyć do planów gospodarowania wodami w dorzeczu wymaganych na mocy ramowej dyrektywy wodnej UE lub skoordynować z tymi planami. Ustanowienie skutecznych systemów ostrzegania przed suszą dodatkowo przyczynia się do pomyślnego wdrożenia planu zarządzania suszą i ochrony wód.

Konflikty między wartościami i interesami społecznymi, gospodarczymi i środowiskowymi mogą utrudniać niezbędną współpracę podczas opracowywania i wdrażania planu, w szczególności gdy zasoby wodne stają się coraz rzadsze. Ograniczenia prawne w procesie planowania dotyczą m.in. praw do wody, obowiązujących przepisów dotyczących zaufania publicznego, wymogów dla publicznych dostawców wody, kwestii odpowiedzialności.

Koszty związane z opracowaniem państwowego planu zarządzania suszą i ochrony wód można oszacować na 50 000–100 000 EUR. Koszty wdrożenia różnią się znacznie w zależności od rozważanej skali, powagi problemu, lokalnych cech jednolitych części wód i zastosowań wody oraz zestawu planowanych środków. Koszty muszą być zawsze wyważone ze stratami, które wystąpiłyby w przypadku braku planu.

Korzyść polega na tym, że wszystkie sektory gospodarki mogą kontynuować działalność w sposób zorganizowany, ale przy obniżonym poziomie wody, co oznacza, że zakłócenia gospodarcze i środowiskowe są mniejsze w porównaniu z niezarządzaną sytuacją suszy.

Rozporządzenie w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody do nawadniania w rolnictwie

Aby rozwiązać problem niedoboru wody i susz w UE, w 2007 r. Komisja Europejska wydała komunikat pt. „Rozwiązanie problemu niedoboru wody i susz w Unii Europejskiej”. W komunikacie wymieniono szereg wariantów strategicznych, które można wdrożyć jako wspólne działanie UE mające na celu zwiększenie oszczędnego gospodarowania wodą i oszczędności wody oraz poprawę gotowości na wypadek suszy i zarządzania ryzykiem wystąpienia suszy. Ramowa dyrektywa wodna, sztandarowa polityka wodna UE, uznaje susze za potencjalne zagrożenia, które mogą zniweczyć wysiłki na rzecz osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego wspólnotowych jednolitych części wód. W listopadzie 2012 r. zakończono przegląd polityki w zakresie niedoboru wody i susz, który włączono do „Planu ochrony wód europejskich”. W wyniku przeglądu stwierdzono, że poczyniono postępy we wdrażaniu instrumentów polityki zaproponowanych w komunikacie KE z 2007 r., ale nie osiągnięto ogólnego celu, jakim jest przywrócenie tendencji w zakresie niedoboru wody i suszy. „Plan działania” zachęcił państwa członkowskie do lepszego włączenia zarządzania ryzykiem wystąpienia suszy do przyszłych planów gospodarowania wodami w dorzeczu w celu zapewnienia spójności w zarządzaniu zasobami wodnymi. W 2020 r. Komisja Europejska opublikowała nowe „rozporządzenie w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody do nawadniania w rolnictwie”, które ma znaczenie dla ochrony wody i określa zasady dotyczące minimalnych wymogów w zakresie bezpiecznego ponownego wykorzystania oczyszczonych ścieków komunalnych do nawadniania w rolnictwie.

Rosnącą dotkliwość susz w Unii Europejskiej oraz potrzebę podjęcia działań uznano w „nowej strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu”, przyjętej w lutym 2021 r. W strategii proponuje się szersze wykorzystanie planów zarządzania suszą i środków mających na celu zwiększenie zdolności gleby do retencji wody i jej bezpiecznego ponownego wykorzystania.

Czas realizacji planów zarządzania suszą lub planów ochrony wód zależy od kilku czynników, takich jak wielkość dotkniętego obszaru, różne interesy zainteresowanych stron oraz skutki prawne i społeczne. Typowy czas realizacji wynosi od 1 do 5 lat.

Odpowiednio opracowane i wdrożone plany zarządzania suszą i ochrony wód są zazwyczaj środkami średnioterminowymi (> 5 lat). Aby zapewnić ich rentowność przez długi czas, należy je regularnie oceniać z uwzględnieniem zmian klimatycznych i społecznych, nowych technologii i nowych przepisów. Ważną rolę odgrywa również ocena i adaptacja po suszy.