Plany zarządzania strefą przybrzeżną

Oczekuje się, że zmiana klimatu będzie miała poważny wpływ na obszary przybrzeżne ze względu na podnoszenie się poziomu mórz oraz zmiany częstotliwości i skali poważnych burz i związanych z nimi nawałnic. Może to spowodować wzrost ryzyka powodziowego, erozję wybrzeży i utratę nisko położonych systemów (np. delt, lagun przybrzeżnych i wysp barierowych) z powodu trwałego zalania. Podnoszenie się poziomu mórz może również wywoływać lub zwiększać wtargnięcie słonej wody do systemów słodkowodnych, co dodatkowo zagraża ekosystemom przybrzeżnym. Ponadto spodziewany wzrost temperatury wody morskiej przyczyni się do restrukturyzacji ekosystemów morskich, co będzie miało wpływ na cyrkulację oceanów, obieg biogeochemiczny i wydajność połowów. Zakwaszenie oceanów wpłynie również na systemy biologiczne.

Wyzwania związane ze zmianą klimatu na obszarach przybrzeżnych należy rozwiązać za pomocą zintegrowanego podejścia opartego na ekosystemie, z uwzględnieniem również innych presji, takich jak rosnąca koncentracja ludności, działalności i osiedli na obszarach przybrzeżnych. Zintegrowane zarządzanie strefą przybrzeżną (ICZM) jest uznanym procesem radzenia sobie z obecnymi i długoterminowymi wyzwaniami związanymi z wybrzeżem, w tym ze zmianą klimatu. ZZSP promuje strategiczne (długoterminowe) zintegrowane i adaptacyjne podejście do planowania i zarządzania strefą przybrzeżną, aby przyczynić się do zrównoważonego rozwoju obszarów przybrzeżnych. ZZSP musi wyraźnie uznać niepewność przyszłych warunków, oferując możliwości omówienia alternatywnych przyszłych scenariuszy związanych ze zmianą klimatu. Powinna promować elastyczne zarządzanie strefą przybrzeżną poprzez zapewnienie odpowiedniego monitorowania realizacji planu, jego okresowego przeglądu, a także udoskonalenia i poprawy wyników zgodnie z podejściem opartym na uczeniu się przez działanie. Celem ZZSP jest stworzenie lepszego kontekstu, w którym możliwe będzie czerpanie korzyści z synergii i wyrównywanie niespójności między różnymi politykami i sektorami. W tym kontekście kluczowymi czynnikami procesu ZZSP są zaangażowanie zainteresowanych stron oraz integracja wertykalna i horyzontalna między władzami i sektorami (krajowymi, regionalnymi i lokalnymi).

Strategiczne podejście wymagane na mocy zalecenia 2002/413/WE w sprawie ZZSP obejmuje nadrzędną zasadę podejścia ekosystemowego w celu zachowania integralności obszarów przybrzeżnych i ich funkcjonowania w obliczu zagrożeń wynikających ze zmiany klimatu. Kilka państw europejskich promowało inicjatywy ZZSP, w tym strategie, plany i programy. Do 2011 r. postępy państw członkowskich w kierunku zintegrowanego zarządzania strefą przybrzeżną były monitorowane w ramach badania UE pt. „Analiza sprawozdań z postępów państw członkowskich w zakresie zintegrowanego zarządzania strefą przybrzeżną”, w którym odniesiono się do przepisów zalecenia UE w sprawie zintegrowanego zarządzania strefą przybrzeżną (2002/413/WE). W dyrektywie UE z 2014 r. w sprawie planowania przestrzennego obszarów morskich zaleca się państwom członkowskim uwzględnienie interakcji między lądem a morzem przy opracowywaniu planów planowania przestrzennego obszarów morskich. W związku z tym oczekuje się, że plany PPOM, które mają zostać sfinalizowane przez państwa UE w 2021 r., będą również zawierać odpowiednie koncepcje i treści ZZSP. Praktyki i działania pilotażowe dotyczące ZZSP we wszystkich państwach członkowskich są przechowywane w Europejskim atlasie mórz, który uwzględnia wyniki projektu Ourcoast, oraz w europejskiej platformie planowania przestrzennego obszarów morskich.

Plany dotyczące obszarów przybrzeżnych mające na celu przeciwstawienie erozji i powodziom (często określane jako plany zarządzania linią brzegową, plany ochrony obszarów przybrzeżnych, plany działania na rzecz ochrony obszarów przybrzeżnych itp.) zawierają ocenę ryzyka związanego z obszarami przybrzeżnymi w ramach instrumentów związanych z ZZSP. Przedstawiają one również długoterminowe ramy (w tym konkretne działania) mające na celu zrównoważone ograniczenie tych zagrożeń dla ludzi i środowiska przybrzeżnego. Plany te są dokumentami operacyjnymi wysokiego szczebla, które stanowią ważny element strategii zarządzania ryzykiem powodzi i erozji obszarów przybrzeżnych. Często opierają się one na identyfikacji jednostek zarządzających, które można wyznaczyć zgodnie z kryteriami transportu hydraulicznego, morfologicznego i osadowego. W związku ze zmianą klimatu i podnoszeniem się poziomu mórz opcje zarządzania linią brzegową mogą obejmować szeroki zakres interwencji ekologicznych (np. odżywianie plaży i brzegu, budowę i wzmacnianie wydm, odbudowę przybrzeżnych terenów podmokłych i zarządzanie nimi) oraz szare kategorie interwencji (np. bramy przeciwprzepięciowe i bariery przeciwpowodziowe; sosny zwyczajne, falochrony i sztuczne rafy; ściany morskie i pomosty).

Zaangażowanie i uczestnictwo zainteresowanych stron to niektóre z kluczowych zasad i wymogów procesu ZZSP. W zaleceniu UE z 2002 r. w sprawie ZZSP podkreślono znaczenie zaangażowania wszystkich zainteresowanych stron i wszystkich zainteresowanych szczebli (w tym administracji krajowej, regionalnej i lokalnej, podmiotów gospodarczych, podmiotów społecznych, organizacji pozarządowych, organizacji reprezentujących społeczności lokalne, instytucji badawczych itp.) w proces ZZSP oraz opracowania powiązanych strategii i planów. Uczestnictwo zainteresowanych stron uznaje się za działanie przekrojowe istotne dla wszystkich etapów procesu ZZSP; w związku z tym zasadnicze znaczenie ma jego ustanowienie już na wczesnym etapie. Niektóre aspekty procesu ZZSP są szczególnie istotne dla udziału zainteresowanych stron, tj. wymiana danych i informacji, wspólne porozumienie w sprawie celów strategicznych i przyszłej wizji, budowanie konsensusu i akceptacja społeczna strategii i planów ZZSP, przejrzysta komunikacja, monitorowanie i dostosowanie wdrażania ZZSP. Polityki, strategie i plany dotyczące obszarów przybrzeżnych mogą być skutecznie wdrażane tylko wtedy, gdy zapewniony zostanie pełny udział zainteresowanych stron i ich wsparcie.

Istnieje wiele różnych sposobów udziału społeczeństwa w ZZSP, w tym:

• informowanie opinii publicznej o procesie, celach i postępach ZZSP;

• zwiększanie świadomości społecznej i rozwijanie możliwości szkoleniowych w zakresie kwestii związanych z wybrzeżem i zasad ZZSP;
• zaangażowanie zainteresowanych stron w przygotowanie decyzji tworzących strategię lub plan ZZSP;
• Budowanie strategicznych sojuszy lub partnerstw między różnymi podmiotami (np. władzami lokalnymi, ekspertami i społecznościami lokalnymi) w celu promowania i wdrażania ZZSP.

Zdecydowanie zaleca się współpracę transgraniczną nie tylko w celu zapewnienia spójności i koordynacji strategii i planów ZZSP opracowanych przez kraje sąsiadujące, ale także w celu dzielenia się zasobami i kompetencjami w zakresie rozwiązywania problemów transgranicznych, np.: zrównoważone zarządzanie ograniczonymi zasobami (np. podmorskimi złożami piasku, które są strategicznymi zasobami dla wyżywienia plaż na niektórych obszarach morskich), ochrona zasobów rybnych na poziomie dorzecza lub zlewni, tworzenie sieci chronionych obszarów przybrzeżnych i morskich, opracowanie wspólnej wizji gospodarczej i strategii wspierania inwestycji w zrównoważony rozwój itp. Udział społeczeństwa może oznaczać więcej czasu na podjęcie decyzji, ale może promować bardziej opłacalny proces i zapewniać akceptowane wybory.

Główne czynniki sukcesu ZZSP w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu obszarów przybrzeżnych można zidentyfikować w niektórych jego kluczowych zasadach i podejściach, tj.: 

• (Koordynacja między administracjami i integracja kompetencji wykraczająca poza rozdrobnienie sektora;
• współpraca transgraniczna w zakresie wspólnych kwestii transgranicznych;
• zaangażowanie zainteresowanych stron i udział społeczeństwa, w szczególności w celu zapewnienia społecznej akceptacji strategii i planu ZZSP;

• perspektywa długoterminowa i podejście do zarządzania adaptacyjnego;
• Zapewnienie ogólnych ram, które można ukierunkować na specyfikę lokalną i różne skale (od krajowej po lokalną). 

ZZSP można wspierać poprzez inicjatywy ułatwiające wymianę dobrych praktyk między zainteresowanymi stronami, politykami i decydentami. Ważnymi narzędziami działającymi w tym kierunku są platforma ZZSP zarządzana przez UNEP/MAP PAP RAC (zwłaszcza w regionie Morza Śródziemnego) oraz platforma PPOM (na szczeblu europejskim). Zgodnie ze sprawozdaniem pt. „The way to a regional framework for ICZM in the Mediterranean 2017–2021” (Droga do regionalnych ram ZZSP w regionie Morza Śródziemnego w latach 2017–2021) elementy, które mogą negatywnie wpłynąć na proces ZZSP, utrudniając jego rzeczywiste wdrożenie, to:

• Aspekty związane z zarządzaniem, np. brak zaangażowania politycznego, brak wspólnej wizji i priorytetów, brak uznanego przywództwa, brak koordynacji.
• aspekty prawne i instytucjonalne; konieczność dostosowania przepisów krajowych w celu usprawnienia ZZSP, brak strategii krajowych, brak spójności między przepisami krajowymi a przepisami na szczeblu niższym niż krajowy;

• Informacje i wiedza; brak wspólnych baz danych, narzędzi i platform GIS, ograniczony dostęp do istniejących informacji i wiedzy;
• zdolności i umiejętności; potrzeba przeszkolenia zainteresowanych stron ZZSP, brak wiedzy fachowej.

Lepsze zrozumienie i wykazanie konkretnych korzyści społeczno-gospodarczych (oprócz korzyści dla środowiska, które są ogólnie lepiej znane i łatwiej dostrzegalne), w szczególności dla lokalnych społeczności nadbrzeżnych, wzmocniłoby rzeczywistą realizację procesów ZZSP oraz szeroką akceptację strategii i planów ZZSP.

Koszty opracowania i wdrożenia strategii i planów ZZSP są w dużym stopniu specyficzne dla danego obszaru, w zależności od zakresu, przyjętego podejścia, rozważanej skali przestrzennej, wdrożonych etapów procesu ZZSP itp. Od 1985 r. UNEP/MAP PAP RAC koordynuje program zarządzania strefą przybrzeżną (CAMP) mający na celu wdrożenie praktycznych projektów zarządzania strefą przybrzeżną w wybranych śródziemnomorskich obszarach przybrzeżnych, stosując ZZSP jako główne ramy, a tym samym ułatwiając wdrożenie protokołu w sprawie zintegrowanego zarządzania strefą przybrzeżną w krajach śródziemnomorskich. Średni budżet projektów wynosi 300 000 EUR i pochodzi z śródziemnomorskiego funduszu powierniczego oraz funduszy krajowych, regionalnych i lokalnych. 

Główną oczekiwaną korzyścią jest zrównoważone zarządzanie przestrzenią przybrzeżną oraz związanymi z nią zasobami lądowymi i morskimi. Oznacza to równowagę między różnymi celami i potrzebami, takimi jak: rozwój gospodarczy, w tym korzyści dla społeczności lokalnych, korzyści społeczne zapewniające, że wybrzeże jest atrakcyjnym i bezpiecznym miejscem, w którym ludzie żyją i pracują, ochrona jakości środowiska przybrzeżnego oraz zachowanie siedlisk przybrzeżnych i różnorodności biologicznej. Oczekuje się, że ZZSP wykroczy poza rozdrobnienie kompetencji i będzie aktywnie promować integrację między sektorami i różnymi administracjami. Na podstawie publikacji projektu Ourcoast pt. „Socio-economic benefits from ICZM practices around Europe” [Korzyści społeczno-ekonomiczne wynikające z praktyk ZZSP w całej Europie] można zidentyfikować następujące korzyści w zakresie zarządzania i korzyści społeczno-ekonomiczne związane z ZZSP:

• usprawnienie wymiany danych i informacji, z ewentualnym ograniczeniem kosztów gromadzenia i pozyskiwania danych;
• zmniejszenie kosztów związanych z brakiem koordynacji między różnymi organami;
• usprawnienie procesu decyzyjnego i spójniejsze planowanie przestrzenne obszarów przybrzeżnych, które może również przyspieszyć procedury biurokratyczne i poprawić klimat inwestycyjny;

• zmniejszenie konfliktów i związanych z nimi kosztów transformacji między działalnością człowieka (w tym ochroną przyrody) prowadzoną wzdłuż wybrzeża oraz ewentualna kapitalizacja synergii w korzystaniu z tej samej przestrzeni przybrzeżnej;
• Lepsza ochrona jakości środowiska, ochrona przyrody i zasobów przybrzeżnych i morskich, które stanowią podstawową podstawę niektórych przybrzeżnych rodzajów działalności gospodarczej (np. rybołówstwo i akwakultura lub kąpielisko i turystyka naturalistyczna);
• zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy społeczności nadbrzeżnych;
• Lepsze przygotowanie na zmianę klimatu, a tym samym zmniejszenie kosztów przystosowania się do niej.

W zaleceniu Parlamentu Europejskiego i Rady 2002/413/WE określono ogólne zasady podejścia opartego na ZZSP. Promuje rozwój krajowych strategii ZZSP oraz współpracę transgraniczną w planowaniu i zarządzaniu strefą przybrzeżną. W marcu 2013 r. Komisja wystąpiła z inicjatywą dotyczącą dyrektywy ustanawiającej ramy planowania przestrzennego obszarów morskich oraz zintegrowanego zarządzania strefą przybrzeżną (COM(2013) 133), której celem jest promowanie zrównoważonego wzrostu gospodarki morskiej i przybrzeżnej oraz zrównoważonego wykorzystania zasobów morskich i przybrzeżnych. W ostatecznie zatwierdzonej dyrektywie ustanawiającej ramy planowania przestrzennego obszarów morskich w Europie skupiono się na PPOM, a nie na wyraźnym zajęciu się ZZSP. Niemniej jednak w dyrektywie podkreślono znaczenie uwzględnienia interakcji między lądem a morzem. W szczególności art. 7 stanowi: „W celu uwzględnienia interakcji między lądem a morzem zgodnie z art. 4 ust. 2, jeżeli nie stanowi to części procesu planowania przestrzennego obszarów morskich jako takiego, państwa członkowskie mogą stosować inne formalne lub nieformalne procesy, takie jak zintegrowane zarządzanie strefą przybrzeżną. Wyniki zostaną odzwierciedlone przez państwa członkowskie w ich planach zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich”.

Po ratyfikacji przez sześć państw (w tym Unię Europejską) w dniu 24 marca 2011 r. wszedł w życie Protokół w sprawie zintegrowanego zarządzania strefą przybrzeżną do konwencji barcelońskiej. Krok ten oznaczał, że protokół stał się częścią prawa UE, stając się prawnie wiążący dla krajów śródziemnomorskich. „Wspólne ramy regionalne (WRF) dla ZZSP”(2019 r.) to strategiczny instrument mający na celu ułatwienie wdrażania protokołu ZZSP zgodnie ze wspólnymi zasadami. CRF wprowadza planowanie przestrzenne obszarów morskich (MSP) jako główne narzędzie i proces wdrażania ZZSP w morskiej części strefy przybrzeżnej, a w szczególności w odniesieniu do jej zrównoważonego planowania i zarządzania.

Co do zasady opracowanie strategii i planu IC Z M może wymagać 2-4 lat. 

Plany ZZSP opierają się na długoterminowej wizji, zwłaszcza gdy wyraźnie rozważa się zmianę klimatu. W planach zazwyczaj proponuje się środki na okres 10–15 lat, w tym środki krótkoterminowe (1–2 lata), średnioterminowe (2–5 lat) i długoterminowe. Przewidywane rozwiązania muszą być możliwe do dostosowania do niepewności, a plan musi być okresowo aktualizowany zgodnie z najnowszą wiedzą na temat dynamiki obszarów przybrzeżnych i scenariuszy zmiany klimatu.