Przeciwdziałanie erozji wybrzeży w regionie Marche, Włochy

Działania podjęte do tej pory w obszarze przybrzeżnym regionu Marche miały na celu przywrócenie linii brzegowej, która cofnęła się z powodu erozji, oraz wzmocnienie linii brzegowej przed ryzykiem sztormów i powodzi, w szczególności związanych z falami sztormowymi, które były poważnym problemem w ostatnich latach. Prace mają również na celu zmniejszenie ryzyka osuwisk wzdłuż klifów przybrzeżnych.

W niniejszym studium przypadku opisano bardziej szczegółowo działania podjęte w dwóch gminach Sirolo i Numana. Tutaj można znaleźć trzy główne rodzaje linii brzegowej: (i) plaża przed urwiskiem; (ii) powierzchnia klifu na linii wodnej; oraz (iii) stosunkowo szeroka plaża przybrzeżna, jednak z niewielką liczbą wydm na brzegu, która wznosi się w kierunku wzgórz śródlądowych. W gminie Sirolo, gdzie znajdują się dwa pierwsze rodzaje linii brzegowej, erozji plaży San Michele towarzyszyło zalesianie, które zmniejszyło powierzchnię plaży i odcięło osady. Ponadto fale uderzające w podstawę klifu morskiego Mount Conero, w pobliżu Sirolo, mogą spowodować osunięcia ziemi, które mogą zagrozić części miasta. W gminie Numana erozja zmniejszyła szerokość stosunkowo długiej i szerokiej plaży, zbliżając nadmorską drogę bliżej linii brzegowej. Obszar ten rozciąga się do rzeki Musone; prace na tej rzece ograniczyły transport osadów do linii brzegowej, zwiększając erozję.

Wyzwania, na które zwrócono uwagę, powstały w znacznym stopniu w wyniku wcześniejszych interwencji człowieka. Na przykład modyfikacje rzek w regionie, w tym rzeki Musone, na południu obszaru plaży w Numana, zmniejszyły ich transport osadów do morza i na plaże. Innym przykładem jest praca nad umieszczeniem dużych bloków u podstawy klifu morskiego Mount Conero: Jego celem była ochrona klifu. Wydaje się, że podkreślają one energię fal.

Wdrożenie dyrektywy z 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim (dyrektywa 2007/60/WE) umożliwiło określenie trzech scenariuszy powodzi morskich dla regionu Marche. Scenariusze te uwzględniają dwa procesy: tymczasowy wzrost poziomu wody spowodowany epizodycznymi falami sztormowymi (wzrost spowodowany niskim ciśnieniem atmosferycznym i wiatrem w pobliżu wybrzeża) oraz nastawieniem fal (wzrost spowodowany obecnością fal zrywających), a także ich występowaniem w związku z przypływem astronomicznym. Zmiana klimatu i podnoszenie się poziomu mórz mogą jeszcze bardziej zwiększyć ryzyko powodzi i erozji. Wzrost poziomu mórz spowodowany zmianą klimatu został uwzględniony poprzez 10-procentowy dodatek do maksymalnych referencyjnych wysokości fal. W trzech scenariuszach powodzi morskich uwzględniono trzy okresy powrotu ekstremalnych poziomów mórz: 20 lat, 100 lat i > 100 lat (w przeciwnym razie wyrażone jako prawdopodobieństwo wystąpienia odpowiednio 5%, 1% lub więcej niż 1% w ciągu roku). Poziomy wody związane z trzema okresami powrotu, w tym również dodanie 10% ze względu na wzrost poziomu morza, wynoszą odpowiednio 1,79 metra, 2,45 metra i 3,20 metra powyżej średniego poziomu morza. Scenariusze te wykorzystano do zidentyfikowania terenów, które mogą zostać zalane w regionie marcowym, a następnie do zaplanowania środków ochrony i zarządzania nimi.

Głównym celem realizowanej interwencji jest ochrona terenów plażowych (w szczególności dolnych odcinków plaży) oraz klifów przed erozją. Jednocześnie realizowane działania mają na celu ochronę osiedli i opartej na turystyce gospodarki obszaru przybrzeżnego. Ponadto ogólne podejście strategiczne określone w regionalnym planie ZZSP koncentruje się na działaniach mających na celu rozwiązanie problemu braku równowagi między erozją osadów a ich akrecją wzdłuż wybrzeża oraz zmniejszenie wpływu ochrony wybrzeża na środowisko i krajobraz.

Oprócz tych celów skoncentrowanych na ochronie interwencje mają również na celu wzmocnienie możliwości rekreacyjnych oferowanych przez linię brzegową (a tym samym turystykę) i poprawę ochrony przyrody.

W ramach pierwszego planu ZZSP (2005–2016) na 176 km wybrzeża Marche wdrożono 277 środków ochrony wybrzeża. Obejmowały one zarówno utrzymanie i realizację nowych środków strukturalnych (tj. falochronów i ścian morskich), jak i wdrożenie środków miękkich (tj. odżywianie plaż, głównie za pomocą materiałów pochodzących z kamieniołomów śródlądowych i złóż rzecznych). W gminie Sirolo około 156 000 m3 piasku i żwiru zostało wykorzystanych do odżywiania plaży wzdłuż linii brzegowej o długości 1200 m w zatoce San Michele. W gminie Numana usunięto falochron położony na północ od wsi i około 172 000 m3 piasku i żwiru wykorzystano wzdłuż 1500 m plaży. Piasek i żwir wykorzystywane do odżywiania plaży zostały wydobyte ze źródeł śródlądowych i przetransportowane na obszary plaży, gdzie występowała erozja. Materiały spełniały lokalne precyzyjne wymagania: były pochodzenia aluwialnego i miały podobny skład mineralogiczny, kolor i wymiary cząstek w porównaniu z oryginalnymi materiałami plażowymi. W ramach tej samej interwencji zrealizowano dwa groyny, a jeden został przywrócony. Ponadto prace obejmowały działania mające na celu ustabilizowanie bazy klifowej na górze Conero, w pobliżu Sirolo. Góra ta została wyznaczona jako obszar Natura 2000, a prace obejmowały potrzebę utrzymania warunków na tym obszarze.

Drugi plan ZZSP wszedł w życie w 2019 r. i jako pierwszy plan przewiduje zarówno okresowe utrzymanie wcześniej wdrożonych środków twardych i miękkich, jak i nowe interwencje. Plan przewiduje również interwencje związane z ponowną naturalizacją wzdłuż plaż. Obejmują one usunięcie lub dostosowanie stałych zabezpieczeń wybrzeża, takich jak grojny, oraz zastąpienie istniejących środków strukturalnych innymi środkami strukturalnymi lub miękkimi. Celem renaturalizacji jest z jednej strony zwiększenie dostępności wybrzeża do celów rekreacyjnych poprzez zwiększenie dostępnej przestrzeni plażowej, a z drugiej strony odbudowa ekosystemów wodnych i wydm przybrzeżnych. W szczególności planuje się 37 nowych interwencji strukturalnych wzdłuż całej regionalnej linii brzegowej.

Biorąc pod uwagę wysoką wartość przyrodniczą obszarów Sirolo i Numana, nowy plan ZZSP nie przewiduje wdrożenia środków strukturalnych; planowane są jednak działania w zakresie konserwacji i okresowego odżywiania plaż, aby zapewnić dostępność plaż dla mieszkańców i turystów.

Plan ZZSP zachęca do odżywiania plaż z wykorzystaniem materiałów, które są zewnętrzne wobec systemu przybrzeżnego, głównie powtarzających się w kamieniołomach i złożach rzecznych. Jedynie w przypadku kilku interwencji przewiduje się wykorzystanie źródeł wewnętrznych (złóż przybrzeżnych). Wybór źródeł żwiru i piasku opiera się na kryteriach prawnych i naukowych mających na celu zminimalizowanie wpływu na środowisko. Ponadto preferowane jest zintegrowane podejście; zachęca się gminy do osiągnięcia pozytywnego sprzężenia zwrotnego między ekologicznie zrównoważonymi działaniami pogłębiającymi a odżywianiem plaż, łącząc popyt i podaż. W tym kontekście region Marche zamierza przejąć inicjatywę w tworzeniu „Piaskowego Banku”, projektu mającego na celu określenie z wyprzedzeniem zapotrzebowania na osady z pogłębiania i ich przeznaczenia, minimalizując te rozwiązania, które przewidują ich unieszkodliwianie na składowiskach lub na morzu. W ten sposób można zoptymalizować dostępność materiałów osadowych.

Działania prowadzone w ramach planu ZZSP z 2005 r. przewidywały już zaangażowanie zainteresowanych stron. Administracja regionalna Marche udzielała lokalnym obywatelom informacji za pośrednictwem ulotek i biuletynów. Ponadto przeprowadzono wywiady z operatorami turystycznymi w dwóch gminach Sirolo i Numana, a także spotkania z kluczowymi zainteresowanymi stronami, w tym z sektorami rybołówstwa i turystyki.

Plan ZZSP z 2019 r. opracowano wraz z publicznymi i prywatnymi zainteresowanymi stronami, stale informowano o planowanych działaniach i konsultowano się z nimi. Propozycja planu została przedstawiona i omówiona na posiedzeniach publicznych zorganizowanych w 2017 r. W spotkaniach tych uczestniczyli przedstawiciele stowarzyszeń branżowych, radni regionalni, zarządcy gmin, organizacje ekologiczne, technicy, obywatele i zainteresowane strony. Uwagi na temat proponowanych środków otrzymano od 52 stron, z których 24 miały charakter publiczny, a 28 prywatny. 65% proponowanych zmian zostało zaakceptowanych. Wyniki konsultacji opublikowano również w internecie. Obecnie utrzymanie istniejących struktur jest możliwe na wniosek podmiotów prywatnych, po dokonaniu oceny przez gminy.

Główne czynniki sukcesu obejmują:

• wykorzystanie analizy kosztów i korzyści w celu wzmocnienia planowania projektu;
• Silne informowanie społeczeństwa, konsultacje z zainteresowanymi stronami i współpraca ze społecznościami lokalnymi.

Główne czynniki ograniczające to:

• Odżywianie plaż będzie musiało być powtarzane ze względu na trwającą erozję (proponowane prace mające na celu przywrócenie transportu osadów rzecznych mogłyby w dłuższej perspektywie ograniczyć erozję w przyszłości). Należy dokładnie ocenić dostępność materiałów do odżywiania plaż. Wybór źródła, składu i granulometrii piasku i żwiru musi odpowiadać surowym wymogom prawnym.
• Niepewność budżetowa związana z działaniami następczymi spowodowanymi kryzysem gospodarczym.

Całkowite koszty interwencji zrealizowanych w obszarze przybrzeżnym Marche w ramach pierwszego planu ZZSP wyniosły 93,81 mln EUR. Koszty te były współfinansowane przez region Marche (56 %), państwo włoskie (24 %), władze lokalne (12 %), podmioty prywatne (4 %) i koleje włoskie (4 %).

Koszty prac przeprowadzonych w Sirolo i Numanie wyniosły odpowiednio 5,69 mln euro i 5,28 mln euro.

Plan na 2019 r. przewiduje 37 interwencji strukturalnych rozdzielonych między 23 gminy nadbrzeżne wzdłuż regionu Marche, których szacunkowy koszt wynosi 290 mln EUR.

Korzyści obejmują wzmocnioną ochronę przed falami burzowymi i innymi zagrożeniami, a także dodatkowe korzyści dla lokalnej turystyki, a tym samym lokalnej gospodarki. Monitorowanie satelitarne wykazało ogólną tendencję do rozwoju linii brzegowej po uruchomieniu planowanych interwencji. Wybrzeże było podzielone na transekty. Postęp i odwrót były rejestrowane dla każdego transektu i sumowane w celu uzyskania całkowitej liczby metrów linii brzegowej zdobytych lub utraconych. W 2008 roku linia brzegowa Marche cofnęła się o 2 257 m w porównaniu do 1999 roku. W 2012 r. przeanalizowano pozytywną tendencję – wzrost o 2445 m w porównaniu z 1999 r. W 2015 r. odwrót linii brzegowej był ponownie widoczny w porównaniu z 2012 r., ale ogólna pozytywna tendencja utrzymuje się w porównaniu z 1999 r.

W 2013 r., po wdrożeniu środków w Sirolo i Numanie, przygotowano analizę kosztów i korzyści w ramach finansowanego przez UE projektu Shape „Shaping an Holistic Approach to Protect the Adriatic Environment between coast and sea” [Kształtowanie holistycznego podejścia do ochrony środowiska adriatyckiego między wybrzeżem a morzem]. Analiza koncentrowała się głównie na przychodach z turystyki jako dodatkowej korzyści. W szczególności w analizie porównano nakłady finansowe niezbędne do wprowadzenia środków ochrony wybrzeża w celu ochrony plaży ze stratą, jaką poniósłby lokalny system turystyczny w związku ze zmniejszeniem dostępnej plaży. W badaniu zakwestionowano kryteria, które należy wprowadzić w celu ustalenia, kto powinien ponosić koszty ochrony. Stwierdzono w nim, że podmioty prywatne, takie jak lokalne przedsiębiorstwa turystyczne, które korzystają z inwestycji w obronę obszarów przybrzeżnych, mogą zostać wezwane do bezpośredniego udziału w mobilizacji zasobów niezbędnych do wdrożenia takich środków.

Prace opierają się na celach i podejściach określonych w planie zintegrowanego zarządzania strefą przybrzeżną Marche, zatwierdzonym w 2005 r. i zaktualizowanym w 2019 r. Procedura zatwierdzania planu została poddana strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko (SEA) obejmującej konsultacje publiczne. Ponadto plan na 2019 r. jest aktualizowany również w odniesieniu do przepisów dyrektywy z 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim (dyrektywa 2007/60/WE).

Działania przewidziane w pierwszym planie ZZSP rozpoczęły się w Marche w 2004 r. Interwencje wzdłuż całego wybrzeża Marche były realizowane przez okres 10 lat. Rzeczywiste prace w gminach Sirolo i Numana trwały dwa lata, od kwietnia 2009 r. do kwietnia 2011 r. Plan drugiej generacji przewiduje również 10-letni okres realizacji.

Należy regularnie stosować środki miękkie, takie jak pożywienie plażowe i ruchy piasku. Należy utrzymać środki strukturalne. Środki wdrożone w ramach planu pierwszej generacji (2005–2016) rzeczywiście są w trakcie konserwacji w ramach planu drugiej generacji.

Marche Regional Administration
Infrastructure, Transport and Energy Service
Via Palestro 19
60100 Ancona - Italia

Giorgio Filomena
E-mail: giorgio.filomena@regione.marche.it 

Gianni Scalella
E-mail: gianni.scalella@regione.marche.it 

Region Marche: strona internetowa i plan ZZSP