Ponowne wykorzystanie wody

Dostęp do odpowiednich dostaw wody ma kluczowe znaczenie dla zrównoważonej przyszłości, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że oczekuje się, iż zmiana klimatu pogłębi problemy związane z niedoborem wody w kilku regionach Europy. Ponowne wykorzystanie wody uznaje się za środek dostosowawczy. Zmniejsza to presję na zasoby wodne przy jednoczesnym zachowaniu bezpieczeństwa wodnego dla działalności człowieka i dla funkcjonowania ekosystemów.

Ponowne wykorzystanie wody oznacza odzyskiwanie ścieków z różnych źródeł i oczyszczanie ich zgodnie z normą odpowiednią do drugiego celu. Każdy rodzaj ścieków (domowych, komunalnych lub przemysłowych) można rozważyć do ponownego wykorzystania i, w zależności od jego jakości, można go wykorzystać do kilku drugorzędnych celów w różnych sektorach. Do celów drugorzędnych należą na przykład nawadnianie w rolnictwie, zasilanie wód gruntowych, procesy przemysłowe, zaopatrzenie w wodę pitną i niepijące zastosowania miejskie (nawadnianie parków, spłukiwanie toalet itp.). Ponowne wykorzystanie wody jest coraz częściej stosowane do nawadniania w rolnictwie, ponieważ jest niezawodnym źródłem również w czasach ograniczonej dostępności wody. Wykorzystanie oczyszczonych ścieków bogatych w składniki odżywcze w rolnictwie może ponadto prowadzić do ograniczenia (lub wyeliminowania) stosowania nawozów lub zwiększenia wydajności, a także może przyczynić się do bezpieczeństwa żywnościowego, jeżeli spełnione są wymogi określonych przepisów dotyczących wykorzystania wody. Korzystanie z oczyszczonych ścieków może również pomóc w ochronie wód gruntowych, jeśli są one wykorzystywane do nawadniania. Prostym zastosowaniem jest wykorzystanie oczyszczonych ścieków do celów chłodzenia w procesach przemysłowych (sektor biznesowy i przemysłowy), ponieważ potrzebne są niższe wymagania dotyczące jakości wody. Ponowne wykorzystanie wody pitnej odnosi się do wykorzystania odpowiednio oczyszczonych ścieków do celów pojenia; jest to cenna opcja zaopatrzenia w wodę na obszarach, na których woda jest szczególnie ograniczona. Innym potencjalnym zastosowaniem ponownie wykorzystywanej wody może być sektor turystyki, aby wspierać łagodzenie presji turystycznej na zasoby wodne. Turystyka opiera się bezpośrednio lub pośrednio na znacznych zasobach wodnych na potrzeby zakwaterowania, infrastruktury i działalności. Ponowne wykorzystanie wody można na przykład rozważyć w hotelach na baseny, spłukiwanie toalet, nawadnianie ogrodów lub pól golfowych, zarządzanie pożarem i figowanie oraz naśnieżanie do jazdy na nartach. Ponowne wykorzystanie wody jest szczególnie istotne w przypadku kierunków turystycznych, które są szczególnie narażone na ryzyko suszy (np. kraje śródziemnomorskie) lub które nie mają dużych i dostępnych zasobów wodnych, na przykład na wyspach (np. wyspy, rozwiązania dotyczące wody o obiegu zamkniętym w południowej Gotlandii,).

Istnieją dwa rodzaje ponownego wykorzystania wody pitnej: bezpośrednie i pośrednie. Bezpośrednie ponowne wykorzystanie wody pitnej to oczyszczone ścieki, które są przewodzone do systemu zaopatrzenia w wodę bez rozcieńczania ich wcześniej w naturalnym strumieniu, jeziorze lub wodach gruntowych. Pośrednie ponowne wykorzystanie obejmuje mieszanie odzyskanych ścieków z innym zaopatrzeniem w wodę przed uzdatnieniem i ponownym wykorzystaniem. W obu przypadkach konieczne jest przestrzeganie obowiązujących przepisów dotyczących wody pitnej.

Ponowne wykorzystanie wody może służyć jako niezawodne źródło wody w niektórych szczególnych sytuacjach, przyczyniając się do bardziej zrównoważonego wykorzystania zasobów i należytego zarządzania dostawami, w szczególności w warunkach niedoboru wody. Środek ten może zmniejszyć zarówno ogólne zużycie wody, jak i potrzeby w zakresie uzdatniania, co prowadzi do oszczędności kosztów. Ponowne wykorzystanie wody może również przyczynić się do ochrony systemów słodkowodnych i może poprawić odbudowę strumieni, terenów podmokłych i stawów.

Inicjatywy dotyczące ponownego wykorzystania wody mogą być realizowane w różnych skalach przestrzennych i angażować różne podmioty. Środek ten jest trudny do wdrożenia w krajach nieposiadających odpowiedniego zaplecza instytucjonalnego i normatywnego w celu ułatwienia ponownego wykorzystywania lub w których akceptacja społeczno-kulturowa i konflikty mogą utrudniać wdrożenie tego wariantu. Zaangażowanie zainteresowanych stron jest kluczowym elementem ich wdrażania, ponieważ ten wariant przystosowania się do zmiany klimatu może budzić obawy opinii publicznej, zwłaszcza w odniesieniu do jakości ponownie wykorzystywanej wody. Społeczeństwo i zainteresowane strony muszą otrzymywać spójną komunikację i łatwo zrozumiałe komunikaty wyjaśniające korzyści płynące z ponownego wykorzystania wody. Należy zbadać potencjalne zagrożenia związane z wykorzystaniem ścieków i zająć się nimi w celu uzyskania wsparcia od zainteresowanych stron. Projekty demonstracyjne i wymiana udanych spraw mogą być częścią działań partycypacyjnych.

W sprawozdaniu JRC „Ponowne wykorzystanie wody w Europie”(2014 r.) wymieniono następujące główne przeszkody we wdrażaniu programów ponownego wykorzystania wody: 

• Niespójne i niewiarygodne metody identyfikacji i optymalizacji odpowiednich technologii oczyszczania ścieków do zastosowań związanych z ponownym wykorzystaniem, które są w stanie zrównoważyć konkurencyjne wymagania zrównoważonych procesów 
• Trudności w określaniu i wyborze skutecznych technik monitorowania w celu zapewnienia zgodności jakości wody z wymogami dotyczącymi użytkowania 
• Istotne wyzwania związane z wiarygodną oceną zagrożeń/korzyści dla środowiska i zdrowia publicznego wynikających z ponownego wykorzystania wody w różnych skalach geograficznych 
• Słabo rozwinięte modele biznesowe w zakresie programów ponownego wykorzystania wody oraz rynki odzyskanej wody 
• Niski poziom publicznego i rządowego entuzjazmu dla ponownego wykorzystania wody 

• Ograniczona zdolność instytucjonalna do formułowania i instytucjonalizacji środków w zakresie recyklingu i ponownego użycia 
• Brak zachęt finansowych do programów ponownego użycia. 

Jednym z kluczowych czynników sukcesu jest wsparcie i zaangażowanie zainteresowanych stron, aby uniknąć silnego sprzeciwu wobec planowanych programów. Zainteresowane strony powinny uzyskać wystarczającą wiedzę, aby zrozumieć bezpieczeństwo i zastosowanie ponownie wykorzystanej wody. 

Możliwe korzyści z ponownego wykorzystania uzdatnionej wody dla gospodarki, społeczeństwa i środowiska są liczne. Obejmują one zmniejszenie zapotrzebowania gospodarstw domowych na wodę i zmniejszenie presji na publiczne zaopatrzenie w wodę, zmniejszenie kosztów energii na wcześniejszych etapach łańcucha dostaw i kosztów środowiskowych. Koszty recyklingu wody mogą przewyższać koszty bezpośredniego wykorzystania wody słodkiej, ale są uzasadnione kilkoma korzyściami, jakie zapewnia recykling wody: oszczędza wodę wysokiej jakości do pojenia, zmniejsza ilość zanieczyszczonej wody uwalnianej do środowiska i może mieć jakość, dzięki której nadaje się do określonych alternatywnych zastosowań (np. stosunkowo wysoka zawartość składników odżywczych może zapewnić nawozy poprzez jej stosowanie do nawadniania). Jednak oprócz ponownego wykorzystania wody ważne jest również wdrożenie strategii mających na celu zmniejszenie ogólnego zapotrzebowania na wodę, które jest jedną z głównych przyczyn niedoboru wody. Należy również ocenić alternatywne technologie uzdatniania wody i inne rozwiązania w zakresie oszczędzania wody (zob. na przykład warianty adaptacyjne Ograniczenie zużycia wody do chłodzenia ciepłowni oraz ograniczenia dotyczące wody i racjonowanie wody). Całościowe oceny cyklu życia mogą być stosowane w tych ocenach z uwzględnieniem kosztów i korzyści w zakresie oszczędzania zasobów wodnych i redukcji emisji dwutlenku węgla.

Ceny wody ponownie wykorzystywanej powinny uwzględniać wszystkie te dodatkowe korzyści. Dotacje publiczne mogłyby zostać wykorzystane do wsparcia rekompensaty wyższych taryf za wodę.  Ogólnie rzecz biorąc, podział kosztów jest decyzją polityczną, która określa, w jaki sposób zostaną one podzielone między ogólne opodatkowanie i opłaty dla osób zainteresowanych korzyściami płynącymi z ponownego wykorzystania wody.

W komunikacie z 2007 r. w sprawie niedoboru wody i susz ponowne wykorzystanie wody uznano za potencjalne rozwiązanie mające na celu złagodzenie skutków zmiany klimatu w całej Europie. W komunikacie „Plan ochrony zasobów wodnych Europy” podkreślono to jeszcze bardziej w 2012 r., kiedy to jako cel szczegółowy określono maksymalizację ponownego wykorzystania wody. W 2016 r. opublikowano wytyczne UE w sprawie włączenia ponownego wykorzystania wody do planowania i gospodarki wodnej w kontekście ramowej dyrektywy wodnej w celu wdrożenia ramowej dyrektywy wodnej.

W 2020 r. Komisja Europejska opublikowała rozporządzenie w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody do nawadniania w rolnictwie. Nowe przepisy obowiązują od 26 czerwca 2023 r. i mają stymulować i ułatwiać ponowne wykorzystanie wody w UE. W rozporządzeniu określono zharmonizowane minimalne wymogi dotyczące jakości wody w celu bezpiecznego ponownego wykorzystania oczyszczonych ścieków komunalnych do nawadniania w rolnictwie, zharmonizowane minimalne wymogi dotyczące monitorowania, przepisy dotyczące zarządzania ryzykiem w celu oceny i przeciwdziałania potencjalnym dodatkowym zagrożeniom dla zdrowia oraz możliwym zagrożeniom dla środowiska, wymogi dotyczące pozwoleń oraz przepisy dotyczące przejrzystości, zgodnie z którymi kluczowe informacje na temat wszelkich projektów ponownego wykorzystania wody są udostępniane opinii publicznej.

Czas wdrożenia w dużym stopniu zależy od konkretnego zakresu i środka przyjętego w odniesieniu do ponownego wykorzystania wody. Pełne wdrożenie programów ponownego wykorzystania wody może trwać od 5 do 15 lat. Niektóre inicjatywy mogą trwać dłużej, jeśli poziom akceptacji społeczności lokalnych jest niski.

Żywotność programów ponownego wykorzystania wody zależy ściśle od akceptacji społecznej, właściwego utrzymania zastosowanych rozwiązań i dowodów na rzeczywiste występujące korzyści. Zazwyczaj czas życia jest dłuższy niż 25 lat.