Δίκαιη ανθεκτικότητα

Αστικό

Βασικά μηνύματα

• Από την τοπική έως την παγκόσμια κλίμακα, τα πλέον ευάλωτα άτομα και κοινότητες διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, έχουν τη μικρότερη ικανότητα προσαρμογής και είναι λιγότερο πιθανό να ακουστούν, να αναγνωριστούν και να επωφεληθούν από τις δράσεις προσαρμογής. Οι δίκαιες στρατηγικές ανθεκτικότητας αναγνωρίζουν την άνιση κατανομή των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στους ανθρώπους και τους τόπους, τις άνισες προϋποθέσεις και τις ικανότητες (κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές, σχετικές με την υγεία κ.λπ.) προσαρμογής και συμμετοχής στα οφέλη που παρέχουν οι δράσεις προσαρμογής.
• Η έννοια του «κανείς στο περιθώριο» αποτελεί βασικό στοιχείο των πρόσφατων και επικείμενων πολιτικών της ΕΕ που σχετίζονται με την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, συμπεριλαμβανομένης της δέσμης μέτρων πολιτικής της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και της αποστολής της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Ειδικότερα, η νέα στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή έχει δώσει σαφή έμφαση στη δίκαιη ανθεκτικότητα.
• Η διασφάλιση ότι κανείς δεν θα μείνει στο περιθώριο απαιτεί εστίαση στις πτυχές της ισότητας σε όλα τα στάδια του σχεδιασμού, της υλοποίησης και της παρακολούθησης της προσαρμογής, καθώς και σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης. Η ουσιαστική συμμετοχή των ευάλωτων ομάδων σε αυτές τις διαδικασίες είναι επίσης απαραίτητη.

Δίκαιη ανθεκτικότητα - αντιμετώπιση των ανισοτήτων όσον αφορά τους κλιματικούς κινδύνους και δράση προσαρμογής

Τα πλέον ευάλωτα άτομα —λόγω της ηλικίας, της υγείας, του τόπου διαμονής ή της κοινωνικοοικονομικής τους κατάστασης— και τα συστήματα διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, έχουν τη μικρότερη ικανότητα προσαρμογής και είναι λιγότερο πιθανό να ακουστούν, να αναγνωριστούν και να επωφεληθούν από δράσεις προσαρμογής. Η δράση προσαρμογής έχει την ικανότητα να διορθώσει ορισμένες από αυτές τις ανισότητες, αλλά ενέχει επίσης τον κίνδυνο να επιδεινώσει τα ήδη υφιστάμενα κενά.

Ως εκ τούτου, η έννοια του «κανείς στο περιθώριο» στην κλιματική αλλαγή, που ονομάζεται επίσης «δικαιοσύνη στην προσαρμογή» ή «δίκαιη ανθεκτικότητα», πρέπει να λαμβάνεται δεόντως υπόψη κατά την εφαρμογή δίκαιης, μετασχηματιστικής και μακροπρόθεσμης προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, ώστε να αποφεύγονται δυσπροσαρμοστικές πρακτικές, η ανακατανομή του κινδύνου ή η ενίσχυση των υφιστάμενων ανισοτήτων και να αποφεύγεται η δημιουργία «νικητών» και «χαμένων» (ΕΕΣ, 2021). Ειδικότερα, πρόκειται για τα εξής:

• Μείωση της άνισης επιβάρυνσης των κλιματικών κινδύνων — Ορισμένες ομάδες και περιφέρειες επηρεάζονται δυσανάλογα από την κλιματική αλλαγή λόγω της άνισης έκθεσης στην κλιματική αλλαγή, των προϋπαρχόντων τρωτών σημείων, των διαφορετικών οικονομικών και πολιτικών ικανοτήτων, καθώς και της διαφορετικής πρόσβασης σε δημόσιες υπηρεσίες και υποδομές (όπως κατάλληλη στέγαση για την προστασία από πλημμύρες και ακραίες θερμοκρασίες). Μια έκθεση του ΕΟΠ παρέχει περαιτέρω πληροφορίες σχετικά με τις ανισότητες όσον αφορά την ευπάθεια και την έκθεση σε κλιματικούς κινδύνους.
• Διασφάλιση της ισότητας στην κατανομή των οφελών (και των επιβαρύνσεων) της προσαρμογής — Τα μέτρα και οι πολιτικές προσαρμογής δεν ωφελούν κατ’ ανάγκην όλους στον ίδιο βαθμό και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί ακόμη και να οδηγήσουν σε «δυσπροσαρμογή». Για παράδειγμα, οι επενδύσεις προσαρμογής (π.χ. χώροι πρασίνου, ασφάλιση έναντι πλημμυρών, τοπικά μέτρα εξοικονόμησης νερού ή ψύξης) που δεν διασφαλίζουν την οικονομική προσιτότητα μπορούν να αποκλείσουν τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος

Ως εκ τούτου, η διασφάλιση ότι κανείς δεν θα μείνει στο περιθώριο απαιτεί εστίαση στις πτυχές της δικαιοσύνης σε όλα τα στάδια του κύκλου πολιτικής προσαρμογής, καθώς και ουσιαστική συμμετοχή των επηρεαζόμενων και ευάλωτων ομάδων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

Πλαίσιο πολιτικής

Αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο η ανάγκη «να μην μείνει κανείς στο περιθώριο» σε όλους τους τομείς πολιτικής της ΕΕ, ιδίως όσον αφορά την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Η δίκαιη ανθεκτικότητα είναι καίριας σημασίας τόσο για το θεματολόγιο των Ηνωμένων Εθνών για το 2030 όσο και για τη νέα στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή, η οποία εφαρμόζει τον νόμο της ΕΕ για το κλίμα. Η στρατηγική τονίζει τη σημασία της επίτευξης ανθεκτικότητας με δίκαιο και ισότιμο τρόπο και του σχεδιασμού μέτρων προσαρμογής ώστε να λαμβάνονται υπόψη οι κοινωνικές πτυχές, συμπεριλαμβανομένων των διεθνών διαστάσεων του κλιματικού κινδύνου και της προσαρμογής. Δεσμεύει την Ευρωπαϊκή Ένωση να στηρίξει τη δίκαιη μετάβαση μέσω μιας σειράς πολιτικών και μηχανισμών χρηματοδότησης, καθώς και μέσω της επιβολής της υφιστάμενης εργατικής και κοινωνικής νομοθεσίας.

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία δίνει έμφαση στη «δίκαιη μετάβαση» σε μια κοινωνία χωρίς καθαρές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου έως το 2050, αναγνωρίζοντας ότι πρέπει να αντιμετωπιστεί η δυσανάλογη επιβάρυνση για ορισμένες χώρες και πληθυσμιακές ομάδες. Η δράση στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, όπως η δέσμη μέτρων προσαρμογής στον στόχο του 55 % (FIT for 55), θα καθοδηγείται από τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων,ώστε να εξισορροπούνται οι οικονομικές και περιβαλλοντικές πολιτικές με τις κοινωνικές.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Αν και ο όρος «δίκαιη ανθεκτικότητα» είναι σχετικά νέος στο τοπίο της πολιτικής για το κλίμα, υπάρχει ήδη ένα καθιερωμένο πεδίο έρευνας σχετικά με τις κοινωνικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και πρόσφατα η βάση γνώσεων σε παγκόσμιο και ευρωπαϊκό επίπεδο αυξάνεται.

Αρκετές εκθέσεις καλύπτουν ειδικά το θέμα, τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε ενωσιακό επίπεδο. Στην 5η έκθεση αξιολόγησης της IPCC (AR5)  αναγνωρίζεται ήδη η άνιση κατανομή των κλιματικών κινδύνων στους διάφορους τομείς, ενώ στην πιο πρόσφατη 6η έκθεση αξιολόγησης της IPCC (AR6) επισημαίνεται ότι η δικαιοσύνη αποτελεί βασική ποιότητα της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης. Ειδικότερα, η συμβολή της ομάδας εργασίας ΙΙ στην AR6 προσδιορίζει τις αρχές της δικαιοσύνης που θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την αξιολόγηση των επιλογών προσαρμογής.

Η όγδοη έκθεση για την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή παρουσιάζει τις τρέχουσες κοινωνικοοικονομικές και εδαφικές ανισότητες στην Ευρώπη και τον τρόπο με τον οποίο επιδεινώνονται από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, υποδεικνύοντας ότι η πολιτική συνοχής θα πρέπει να εξελιχθεί για να ανταποκριθεί σε αυτές τις προκλήσεις.

Το τεχνικό έγγραφο ETC/CCA «Leaving No One Behind» in Climate Resilience Policy and Practice in Europe»(2021) διερευνά τις πρακτικές επιπτώσεις της «δίκαιης μετάβασης» στο πλαίσιο της προσαρμογής και της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή — «δίκαιη ανθεκτικότητα». Παρέχει πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο εξέτασης των πτυχών της δικαιοσύνης σε όλα τα στάδια του κύκλου πολιτικής προσαρμογής σύμφωνα με το εργαλείο στήριξης της προσαρμογής. Άλλα προϊόντα του ΕΟΠ και της ΕΕΣ/ΚΑΑ που είναι σημαντικά για την κατανόηση της δίκαιης ανθεκτικότητας εξετάζουν πτυχές των πολιτικών δίκαιης ανθεκτικότητας που σχετίζονται με την υγεία και τις αστικές περιοχές.

Ο ΕΟΠ αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της συνεκτίμησης των πτυχών της δικαιοσύνης στις πολιτικές μετριασμού και προσαρμογής στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης. Σε ενημερωτικό σημείωμα του ΕΟΠ με τίτλο «Exploring the social challenges of low-carbon energy policies in Europe» (Διερεύνηση των κοινωνικών προκλήσεων των ενεργειακών πολιτικών χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών στην Ευρώπη), οι πτυχές της προσαρμογής εξετάζονται στην αξιολόγηση των αθέμιτων επιπτώσεων των φόρων άνθρακα και ενέργειας και στην ανάλυση πολιτικής για τη μεγιστοποίηση των οφελών για τους στόχους που σχετίζονται με την προσαρμογή.

Ενημερωτικό σημείωμα του ΕΟΠ για το 2022 με τίτλο «Towards ‘just resilience’» (Προς μια δίκαιη ανθεκτικότητα): το να μην μείνει κανείς στο περιθώριο κατά την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τις ευάλωτες ομάδες και τον τρόπο με τον οποίο οι επιπτώσεις αυτές μπορούν να προληφθούν ή να μειωθούν μέσω δίκαιων δράσεων προσαρμογής. Παρουσιάζει επίσης παραδείγματα πολιτικών και μέτρων με γνώμονα την ισότητα από ολόκληρη την Ευρώπη.

Η ΕΕ αναλαμβάνει επίσης διάφορες δράσεις για να βοηθήσει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και τους επαγγελματίες να αποκτήσουν περαιτέρω γνώσεις και μεθοδολογίες για την εφαρμογή δίκαιων πολιτικών και μέτρων ανθεκτικότητας. Για παράδειγμα, η ομάδα εμπειρογνωμόνων για τον οικονομικό και κοινωνικό αντίκτυπο της έρευνας (ESIR) παρέχει τεκμηριωμένες συμβουλές πολιτικής στην Επιτροπή σχετικά με τον τρόπο ανάπτυξης δίκαιης, μακρόπνοης και μετασχηματιστικής πολιτικής έρευνας και καινοτομίας.

Σε συνεργασία με διάφορους ενωσιακούς και παγκόσμιους εταίρους, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και ο ΕΟΠ αναπτύσσουν το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για το Κλίμα και την Υγεία. Παρέχει πρόσβαση στους σημαντικότερους πόρους γνώσης σχετικά με την ευπάθεια των κοινωνικών ομάδων στις κλιματικές επιπτώσεις και κινδύνους που σχετίζονται με την υγεία, καθώς και σχετικά με τη δικαιοσύνη στο πλαίσιο των πολιτικών απαντήσεων.

Η δικαιοσύνη στις πολιτικές για το κλίμα αποτελεί επίσης βασικό θέμα του προγράμματος «Ορίζων 2020», ιδίως για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Όσον αφορά την προσαρμογή, ορισμένα εν εξελίξει έργα μελετούν τις διανεμητικές επιπτώσεις των κλιματικών κινδύνων και των σχετικών πολιτικών. Για παράδειγμα, το έργο CASCADE μελετά τη διάδοση των κλιματικών κινδύνων σε διεθνές επίπεδο στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, αξιολογώντας τα πιθανά κοινωνικοοικονομικά μειονεκτήματα. Οι πολιτικές βρίσκονται στο επίκεντρο του έργου NAVIGATE, το οποίο αναπτύσσει νέα μοντέλα ολοκληρωμένης αξιολόγησης ικανά να μοντελοποιήσουν τις ανισότητες και να αξιολογήσουν τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτικές μετριασμού και προσαρμογής τις επηρεάζουν. Επιπλέον, το έργο JustNature σκοπεύει να ενεργοποιήσει λύσεις που βασίζονται στη φύση ως εργαλεία για τη διασφάλιση του δικαιώματος στην υγεία και την ευημερία σε επτά πιλοτικές πόλεις.

Το πρόγραμμα LIFE συμβάλλει επίσης στην επέκταση της βάσης γνώσεων. Για παράδειγμα, το έργο «Εξελισσόμενες περιφέρειες» θα παράσχει πρακτική εμπειρία σχετικά με τη χαρτογράφηση των ευάλωτων ομάδων για τις εκτιμήσεις κινδύνου και την εξέταση των πτυχών της δικαιοσύνης στον χάρτη πορείας για την προσαρμογή των δήμων και των περιφερειών.

Στήριξη της χρηματοδότησης και των επενδύσεων

Η ΕΕ έχει δεσμευτεί να στηρίξει μια «δίκαιη μετάβαση» μέσω ειδικών χρηματοδοτικών συστημάτων, όπως το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης.

Χρηματοδότηση για την προσαρμογή διατίθεται από διάφορες χρηματοδοτικές ροές της ΕΕ και πολλές από αυτές στηρίζουν επίσης τη δίκαιη ανθεκτικότητα. Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027 διασφαλίζει ότι οι δράσεις προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή έχουν ενσωματωθεί σε όλα τα σημαντικά προγράμματα δαπανών της ΕΕ, όπως προβλέπεται επίσης στη στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέχει επίσης κονδύλια μέσω του προγράμματος Next Generation EU (750 δισ. ευρώ) για την ανάκαμψη από την οικονομική κρίση που συνδέεται με την επιδημία COVID-19. Το πρόγραμμα χρηματοδοτεί τα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας που αποσκοπούν στον ριζικό μετασχηματισμό των ευρωπαϊκών οικονομιών μέσω μιας δίκαιης κλιματικής και ψηφιακής μετάβασης.

Το πρόγραμμα LIFE είναι εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στο περιβάλλον και διαθέτει προϋπολογισμό ύψους 1,9 δισ. ευρώ για τη δράση για το κλίμα, ο οποίος περιλαμβάνει την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Η αντιμετώπιση των ανισοτήτων στην πράσινη μετάβαση βρίσκεται επίσης στο επίκεντρο των βασικών στρατηγικών προσανατολισμών του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» (95,5 δισ. EUR). Σύμφωνα με το στρατηγικό σχέδιο 2021-2024, το πρόγραμμα θα συμβάλει, μέσω της έρευνας, στη δημιουργία μιας πιο ανθεκτικής, χωρίς αποκλεισμούς και δημοκρατικής ευρωπαϊκής κοινωνίας. Για τον σκοπό αυτό, το θέμα της ισότητας στις δράσεις μετριασμού και προσαρμογής διασταυρώνει τα προγράμματα εργασίας του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» και, ειδικότερα, έξι νέες προσκλήσεις υποβολής προτάσεων θα συμβάλουν στην υλοποίηση της αποστολής για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Μολονότι καμία από τις προσκλήσεις δεν αναφέρει ρητά κοινωνικές πτυχές, η εφαρμογή τους θα λαμβάνει υπόψη πτυχές δικαιοσύνης σύμφωνα με τους στόχους της αποστολής της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Άλλα σχετικά ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα είναι:

• Η Κοινή Γεωργική Πολιτική (378,5 δισ. ευρώ) στηρίζει την προσαρμογή του γεωργικού τομέα, με ιδιαίτερη προσοχή στις ευάλωτες ομάδες γεωργών.
• Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+ (ΕΚΤ+) αποτελεί βασικό χρηματοδοτικό μέσο για τη στήριξη των πλέον ευάλωτων ομάδων στην Ευρώπη. Το ΕΚΤ χρηματοδοτεί την εφαρμογή των αρχών του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων: ίσες ευκαιρίες και πρόσβαση στην αγορά εργασίας· δίκαιες συνθήκες εργασίας και κοινωνική προστασία και ένταξη.
• Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) μπορεί επίσης να αφιερωθεί στην προσαρμογή και την κοινωνική διάσταση της προσαρμογής. Οι προτεραιότητες χρηματοδότησης του ΕΤΠΑ περιλαμβάνουν τόσο την «Πιο πράσινη, με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και ανθεκτική [Ευρώπη]» όσο και την «Πιο κοινωνική».

Στήριξη της εφαρμογής

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η δίκαιη ανθεκτικότητα ενσωματώνεται και υλοποιείται μέσω δράσεων που απορρέουν από την ευρωπαϊκή στρατηγική προσαρμογής και μέσω άλλων πρωτοβουλιών της ΕΕ.

Το Σύμφωνο των Δημάρχων ενσωματώνει το θέμα της δίκαιης ανθεκτικότητας στην εφαρμογή των πολιτικών προσαρμογής σε τοπικό επίπεδο. Στο πλαίσιο του μηχανισμού στήριξης πολιτικής, παρέχει καθοδήγηση σχετικά με την εφαρμογή της προσαρμογής, η οποία καλύπτει ρητά την άνιση έκθεση και την ευπάθεια στις κλιματικές επιπτώσεις. Ένα πιλοτικό πρόγραμμα του 2023 με 40 δήμους σε 12 χώρες ξεκίνησε για να βοηθήσει τους εν λόγω δήμους στην πορεία τους για την προώθηση δράσεων προσαρμογής με δίκαιο τρόπο.

Επικεφαλής της αποστολής της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή είναι η ΓΔ CLIMA και έχει σχεδιαστεί για να στηρίξει άμεσα τουλάχιστον 150 ευρωπαϊκές περιφέρειες και κοινότητες ώστε να καταστούν ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή έως το 2030. Η αποστολή επικεντρώνεται σε λύσεις και ετοιμότητα για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής με δίκαιο και ισότιμο τρόπο, μέσω διαδικασιών διακυβέρνησης χωρίς αποκλεισμούς και υποστηρικτικών δράσεων για την προστασία της υγείας και της ευημερίας των ευάλωτων ατόμων. Περιλαμβάνει την αλλαγή συμπεριφοράς και τις κοινωνικές πτυχές, αντιμετωπίζοντας νέες κοινότητες πέρα από τα συνηθισμένα ενδιαφερόμενα μέρη.

Η πρωτοβουλία για το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους προωθεί τη βιωσιμότητα, την ποιότητα της εμπειρίας και την ένταξη στον σχεδιασμό των ευρωπαϊκών χώρων διαβίωσης.