Κτίρια

Βασικά μηνύματα

• Τα κτίρια μπορεί να είναι ευάλωτα στην κλιματική αλλαγή, η οποία μπορεί να επηρεάσει τόσο τα δομικά χαρακτηριστικά του κτιρίου όσο και τις εσωτερικές συνθήκες του κτιρίου. Η αδυναμία σωστής ρύθμισης των εσωτερικών θερμοκρασιών μπορεί να οδηγήσει σε θερμική δυσφορία για τους χρήστες, με δυνητικά αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία, την ευημερία και την παραγωγικότητα.
• Η ΕΕ εργάζεται για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος σε διάφορα μέτωπα. Έχει εργαστεί για την προώθηση της ενσωμάτωσης της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στα πρότυπα κτιρίων, έχει θεσπίσει οδηγίες για την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και απόδοσης και έχει αναπτύξει πολιτικές για την ενθάρρυνση της ανακαίνισης κτιρίων που οδηγεί σε βελτίωση της αποδοτικότητας των πόρων και της ενέργειας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε κατευθυντήριες γραμμές σε επίπεδο ΕΕ σχετικά με την ανθεκτικότητα των κτιρίων στην κλιματική αλλαγή τον Μάρτιο του 2023.
• Οι γνώσεις σχετικά με τον τρόπο αύξησης της ανθεκτικότητας του δομημένου περιβάλλοντος επικαιροποιούνται και αναπτύσσονται μέσω διαφόρων ερευνητικών προγραμμάτων και η ΕΕ προσφέρει χρηματοδοτική στήριξη, για παράδειγμα μέσω του Νέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαους, για καινοτόμες ιδέες και λύσεις.

Επιπτώσεις, τρωτά σημεία και κίνδυνοι

Cesare Barillà, Climate Change PIX /EEA

Η κλιματική αλλαγή μπορεί να προκαλέσει ζημίες τόσο σε οικιστικά όσο και σε μη οικιστικά κτίρια [μεγάλος κίνδυνος στην ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων (EUCRA)]. Μπορεί να προκαλέσει αυξημένο κίνδυνο κατάρρευσης, υποβάθμισης των δομικών υλικών και ακόμη και της δομικής ακεραιότητας των κτιρίων. Μπορεί επίσης να προκαλέσει σημαντική απώλεια αξίας λόγω περισσότερων καταιγίδων, χιονιού ή ζημιών καθίζησης, καταπάτησης νερού, επιδείνωσης του εσωτερικού κλίματος και μειωμένης διάρκειας ζωής των κτιρίων.

Εκτός από τον αντίκτυπο στα δομικά χαρακτηριστικά ενός κτιρίου, η κλιματική αλλαγή μπορεί να επηρεάσει τις συνθήκες υπό τις οποίες οι άνθρωποι ζουν, εργάζονται και αλληλεπιδρούν σε εσωτερικούς χώρους (μεγάλος κίνδυνος στην EUCRA). Οι χρήστες των κτιρίων πρέπει να χρησιμοποιούν συστήματα θέρμανσης και ψύξης για την αντιμετώπιση της θερμικής δυσφορίας που προκαλείται από ακραίες θερμοκρασίες. Οι ευάλωτες ομάδες της κοινωνίας συχνά κατοικούν σε φτωχότερες κατοικίες, γεγονός που τις καθιστά πιο ευάλωτες στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Οι άνθρωποι που ζουν σε αστικές περιοχές διατρέχουν ιδιαίτερο κίνδυνο, λόγω του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας, προκαλώντας διάφορα προβλήματα ανθρώπινης υγείας. Οι εγκαταστάσεις υγείας και κοινωνικής πρόνοιας διατρέχουν επίσης κίνδυνο επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, όπως η ζέστη, οι πλημμύρες και οι καταιγίδες, οι οποίες τελικά επηρεάζουν την ανθρώπινη υγεία.

Πλαίσιο πολιτικής

Η στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή περιλαμβάνει διάφορες δράσεις για την αντιμετώπιση των κλιματικών τρωτών σημείων του δομημένου περιβάλλοντος, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη την οριζόντια σημασία των κτιρίων στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πολιτικής για το κλίμα. Η στρατηγική επισημαίνει την ανάγκη βελτίωσης της ετοιμότητας των κτιρίων έναντι της κλιματικής αλλαγής. Επιπλέον, η στρατηγική λαμβάνει υπόψη τον ρόλο των κτιρίων στην προσαρμογή μεγάλης κλίμακας, για παράδειγμα στον περιορισμό του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας μέσω πράσινων στεγών και τοίχων, καθώς και την ανάγκη για ακριβέστερες προβλέψεις των πιέσεων που ασκεί η κλιματική αλλαγή στο δομημένο περιβάλλον. Σε επίπεδο κτιρίων, οι αποφάσεις επενδυτικής πολιτικής πρέπει να υποστηρίζονται από αξιόπιστα κλιματικά δεδομένα —συμπεριλαμβανομένων αποφάσεων σε κλίμακα νοικοκυριών σχετικά με το αν θα ανακαινιστούν. Όσον αφορά την ασφάλιση των κτιρίων, βασική προτεραιότητα της στρατηγικής είναι η γεφύρωση του χάσματος προστασίας του κλίματος για τις υποδομές και το δομημένο περιβάλλον. Η σχέση νερού-ενέργειας είναι επίσης ζωτικής σημασίας και ο κατασκευαστικός τομέας μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση των σχετικών τρωτών σημείων.

Η στρατηγική δίνει προτεραιότητα σε λύσεις που βασίζονται στη φύση, όπως οι πράσινες στέγες και οι πράσινοι τοίχοι, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της κακής προσαρμογής, πρακτική την οποία η στρατηγική συνιστά να αποφεύγεται. Στα κτίρια, για παράδειγμα, οι λύσεις που βασίζονται στη φύση μπορούν να αποτελέσουν βιώσιμη εναλλακτική λύση αντί της αποκλειστικής χρήσης κλιματισμού για ψύξη. Τα μέτρα για τις πράσινες υποδομές (πράσινοι διάδρομοι, πράσινες αστικές περιοχές, δέντρα στις πόλεις, καθώς και πράσινες στέγες και τοίχοι) μπορούν να αυξήσουν την ανθεκτικότητα του δομημένου περιβάλλοντος, ιδίως όταν ενσωματώνονται στον πολεοδομικό σχεδιασμό και συνδυάζονται με λύσεις που βασίζονται στη φύση.

Προβλέπεται ρητά η ενσωμάτωση της στρατηγικής προσαρμογής και της ανακοίνωσης για το κύμα ανακαινίσεων του 2020. Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, το κύμα ανακαινίσεων αποσκοπεί στον διπλασιασμό των ποσοστών ανακαίνισης κατά την επόμενη δεκαετία και στη διασφάλιση υψηλότερης ενεργειακής απόδοσης και αποδοτικής χρήσης των πόρων. Όσον αφορά την προσαρμογή, επισημαίνει την ανάγκη επανεξέτασης των προτύπων για τη θέρμανση και την ψύξη των κτιρίων, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τα ευάλωτα άτομα και βελτιώνοντας την ετοιμότητα της κοινωνίας έναντι των κυμάτων καύσωνα. Αυτό επιδιώκεται περαιτέρω στη σύσταση του 2020 για την ενεργειακή φτώχεια, η οποία αποτελεί επίσης μέρος του κύματος ανακαινίσεων.

Το 2021 δρομολογήθηκε αναθεώρηση των κριτηρίων του 2016 για τις πράσινες δημόσιες συμβάσεις για κτίρια γραφείων (στο πλαίσιο του κύματος ανακαινίσεων). Καλύπτει κριτήρια ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και βασίζεται σε δείκτες που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του νέου ευρωπαϊκού πλαισίου για βιώσιμα κτίρια. Η τελευταία, η οποία δρομολογήθηκε το 2020, αποσκοπεί στην αξιολόγηση των επιδόσεων βιωσιμότητας των κτιρίων καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής τους, με βάση μια σειρά δεικτών που καλύπτουν τους κινδύνους ακραίων καιρικών φαινομένων για την υγεία και τη θερμική άνεση, τη βιώσιμη αποστράγγιση και την κατανάλωση νερού.

Οι πολιτικές της ΕΕ σχετικά με τη θέρμανση και την ψύξη των κτιρίων περιγράφονται στη σελίδα Climate-ADAPT Health. Η οδηγία για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων και η οδηγία για την ενεργειακή απόδοση παρέχουν σχετικές κατευθυντήριες γραμμές.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Εντοπίζει 36 σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν την ενεργειακή και επισιτιστική μας ασφάλεια, τα οικοσυστήματα, τις υποδομές, τους υδάτινους πόρους, τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υγεία των ανθρώπων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον κίνδυνο για τον κτιριακό τομέα.

Η έκθεση της IPCC AR6 WG II για την κλιματική αλλαγή 2022: Οι επιπτώσεις, η προσαρμογή και η ευπάθεια καλύπτουν τα τρωτά σημεία και τις επιλογές προσαρμογής για το δομημένο περιβάλλον, τόσο από παγκόσμια όσο και από διάφορες περιφερειακές προοπτικές (συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης και της Μεσογείου), καθώς και στο πλαίσιο ευρύτερων συγκεντρωτικών μεγεθών, όπως οι αστικοί οικισμοί, η υγεία και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας.

Οι φυσικές απειλές για τα κτίρια που προκαλούνται από την κλιματική αλλαγή είναι οι δασικές πυρκαγιές, η απόψυξη του μόνιμου πάγου και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας —μια σημαντική ευπάθεια για πολλές παράκτιες πόλεις χαμηλού υψομέτρου, συμπεριλαμβανομένων των ευρωπαϊκών. Ως εκ τούτου, το δομημένο περιβάλλον θεωρείται τομέας για επείγουσες δράσεις προσαρμογής, όπως η αναθεώρηση των οικοδομικών κωδίκων με πιο ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή προοπτική· τη χρήση καινοτόμων κτιριακών προσεγγίσεων· ή ακόμη και μετεγκατάσταση σε ασφαλέστερες περιοχές, όταν θα εξαντληθούν οι επιλογές για τη διάσωση ορισμένων εξαιρετικά ευάλωτων οικισμών. Οι αναφερόμενες άνισες διανεμητικές επιπτώσεις των μέτρων προσαρμογής που πρέπει να αντιμετωπιστούν στο πλαίσιο πολιτικών δίκαιης προσαρμογής περιλαμβάνουν υψηλότερο κόστος, επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης σε εσωτερικούς χώρους (ιδίως για τους μειονεκτούντες, λόγω των κατώτερων δομικών υλικών που είναι προσιτά στους φτωχούς, και προσαρμογή στον εξευγενισμό που προκαλείται από την κλιματική αλλαγή. Η ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C εξέτασε τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και τις επιλογές προσαρμογής στον κτιριακό τομέα που μπορούν να συμβάλουν στον περιορισμό της υπερθέρμανσης στους 1,5 °C.

Ο αστικός έλεγχος της Eurostat παρέχει πληροφορίες βάσει δεικτών σχετικά με την προσαρμοστική ικανότητα των πόλεων, συμπεριλαμβανομένων των υποδομών και των κτιρίων. Το Urban Adaptation Map Viewer παρέχει δείκτες, π.χ. σφράγιση του εδάφους και πράσινες αστικές περιοχές.

Ο Αστικός Άτλας από την υπηρεσία παρακολούθησης ξηράς του Copernicus παρέχει εναρμονισμένες πληροφορίες σχετικά με χάρτες κάλυψης γης και χρήσης γης σε αρκετές εκατοντάδες πόλεις και τα περίχωρά τους.

Στο πλαίσιο του προγράμματος έρευνας και καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Ορίζων 2020», η γνώση για την προσαρμογή των κτιριακών υποδομών στην κλιματική αλλαγή είναι ένα από τα θέματα που καλύπτονται στο πρόγραμμα εργασίας. Το έργο RESIN βοηθά τις πόλεις να αναπτύξουν ισχυρές στρατηγικές προσαρμογής στις πιο κρίσιμες υποδομές τους. Το έργο EU-CIRCLE αναπτύσσει ένα πλαίσιο σε επίπεδο Ένωσης για τη στήριξη υποδομών ζωτικής σημασίας ώστε να είναι προετοιμασμένες για φυσικούς κινδύνους, συμπεριλαμβανομένης της κλιματικής αλλαγής. Στόχος του έργου ABC21 είναι η μελέτη των βέλτιστων βιώσιμων σχεδίων για θερμές κλιματικές ζώνες, ώστε να αξιοποιηθεί το δυναμικό αγοράς και έρευνας. Το έργο επικεντρώνεται σε μια προσέγγιση βιοκλιματικού σχεδιασμού, τεχνικές ψύξης χαμηλής ενέργειας και τοπικά δομικά υλικά που χρησιμοποιούνται ήδη στα θερμότερα μέρη του κόσμου, όπως η Αφρική, και τα οποία μπορούν να προσδιοριστούν και να προσαρμοστούν σε άλλες γεωγραφικές περιοχές.

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την αστική προσαρμογή παρέχονται στη σελίδα Climate-ADAPT Urban.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Η χρηματοδότηση της ΕΕ για την προσαρμογή υποστηρίζεται από το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027, το οποίο διασφαλίζει ότι οι δράσεις προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή έχουν ενσωματωθεί σε όλα τα σημαντικά προγράμματα δαπανών της ΕΕ.

Η χρηματοδότηση της ΕΕ για τη στήριξη της ανθεκτικότητας των υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των κτιρίων, οργανώνεται κυρίως από την πολιτική συνοχής, ειδικότερα μέσω των Ευρωπαϊκών Ταμείων Περιφερειακής Ανάπτυξης.

Το Ταμείο Αλληλεγγύης της ΕΕ παρεμβαίνει σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, μετά την πρόκληση ζημιών. Μπορούν επίσης να χρηματοδοτηθούν εκδηλώσεις που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή.

Από το 2021, το ερευνητικό πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» καλύπτει κτίρια στο πλαίσιο του προορισμού 4 «Αποδοτική, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς χρήση ενέργειας» της ομάδας 5 «Κλιματική ενέργεια και κινητικότητα». Δύο θέματα στο πλαίσιο του προορισμού 4 του εν λόγω προγράμματος, τα οποία εστιάζουν αντίστοιχα στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των ιστορικών κτιρίων στην κλιματική αλλαγή και στην ανθεκτικότητα σε ανατρεπτικά συμβάντα ευάλωτων κτιρίων, είχαν προθεσμία για την υποβολή προτάσεων τον Σεπτέμβριο του 2023· ως εκ τούτου, νέα έργα για την προσαρμογή των κτιρίων μπορούν να χρηματοδοτηθούν τον προσεχή χειμώνα. Τα κτίρια αποτελούν έναν από τους τομείς δράσης στους οποίους στοχεύει η αποστολή της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», το οποίο προωθεί την «κινητοποίηση των διαθέσιμων κονδυλίων για το κύμα ανακαινίσεων με σκοπό τη μετασκευή και την προστασία των δημόσιων κτιρίων και των κοινωνικών κατοικιών από την κλιματική αλλαγή, ώστε να καταστούν αποδοτικά ως προς τους πόρους και την ενέργεια, υγιή και σύμφωνα με τις αρχές της κυκλικής οικονομίας» σε πνεύμα ενσωμάτωσης των αρχών του κύματος ανακαινίσεων και της στρατηγικής προσαρμογής.

Άλλα είδη χρηματοδοτικής προσαρμογής της ΕΕ στον τομέα των υποδομών είναι οι επιχορηγήσεις από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων. Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων προωθεί ενεργά την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή στα χρηματοδοτούμενα έργα.

Οι ασφάλειες αποσκοπούν στην οικονομική αποζημίωση ζημιών από καταστροφές, οι οποίες αναμένεται να αυξηθούν λόγω της κλιματικής αλλαγής. Η ασφαλιστική κάλυψη αποτελεί πολύ σημαντικό μέσο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στον τομέα των υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των κτιρίων.

Μια ολοκληρωμένη επισκόπηση διατίθεται στη σελίδα «Χρηματοδότηση των μέτρων προσαρμογής από την ΕΕ».

Στήριξη της εφαρμογής της προσαρμογής

Από το 2014, οι ευρωπαϊκοί οργανισμοί τυποποίησης, η CEN και η CENELEC, προωθούν την ενσωμάτωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στα οικοδομικά πρότυπα, προωθώντας την ανάπτυξη και την εναρμόνισή τους με στόχο την ενσωμάτωση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, των τεχνολογικών εξελίξεων και των κοινωνικών απαιτήσεων στις επενδυτικές αποφάσεις, σύμφωνα με την εντολή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Αντλώντας έμπνευση από το δημιουργικό κίνημα πριν από έναν αιώνα , η ΕΕ δρομολόγησε, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Κύμα ανακαινίσεων», το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους ως πλατφόρμα για την προώθηση της δημιουργικής συνδημιουργίας νέων λύσεων για ένα βιώσιμο και όμορφο δομημένο περιβάλλον στην ΕΕ. Η πρωτοβουλία αποσκοπεί στη διευκόλυνση της ανταλλαγής ιδεών σχετικά με πιο προσιτούς, προσβάσιμους βιώσιμους χώρους διαβίωσης, κινητοποιώντας τη δημιουργικότητα σχεδιαστών, αρχιτεκτόνων, μηχανικών, επιστημόνων, φοιτητών και εμπνευσμένων ανθρώπων οποιουδήποτε υπόβαθρου, με απώτερο σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας της εμπειρίας ζωής μας. Θα παρέχει επίσης χρηματοδοτική στήριξη μέσω ad hoc προσκλήσεων υποβολής προτάσεων και προγραμμάτων στο πλαίσιο του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου. Η αρχική φάση έχει ήδη οδηγήσει σε διάφορες αρχικές συνεισφορές, βάσει των οποίων η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση στις 15 Σεπτεμβρίου 2021.

Το Σύμφωνο των Δημάρχων για το Κλίμα και την Ενέργεια παρέχει στήριξη σε δράσεις προσαρμογής στο αστικό περιβάλλον. Περισσότερες πληροφορίες είναι διαθέσιμες στη σελίδα ClimateAdapt Urban.