Αστικό

Βασικά μηνύματα

• Οι πόλεις είναι ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή λόγω των γεωγραφικών χαρακτηριστικών τους και του υψηλού βαθμού δομημένων περιοχών και αδιαπέραστων επιφανειών, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε υψηλότερες τοπικές θερμοκρασίες και αυξημένες πλημμύρες από αστικές βροχοπτώσεις.
• Με τις προβλεπόμενες αυξήσεις της θερμοκρασίας, τα πιο ακραία φαινόμενα βροχοπτώσεων και το ποσοστό του αστικού πληθυσμού στην ΕΕ που προβλέπεται να αυξηθεί σε πάνω από 83 % από 74 % επί του παρόντος, αυξάνεται η ανάγκη προσαρμογής των πόλεων στις εν λόγω επιπτώσεις.
• Η ΕΕ διαθέτει διάφορα πλαίσια πολιτικής για την αύξηση της ανθεκτικότητας των ευρωπαϊκών πόλεων και των κατοίκων τους, συμπεριλαμβανομένης της στρατηγικής της ΕΕ για την προσαρμογή και της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030. Έχει επίσης αναπτύξει διάφορες πρωτοβουλίες για τη βελτίωση της διαθεσιμότητας γνώσεων και δεδομένων σχετικά με την αστική τρωτότητα και την προσαρμοστική ικανότητα, συμπεριλαμβανομένων του προγράμματος προβολής χαρτών αστικής προσαρμογής και του αστικού άτλαντα του Copernicus· και προσφέρει οικονομική και τεχνική στήριξη στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και στους επαγγελματίες για να καταστούν οι πόλεις πιο ανθεκτικές και προσαρμοστικές, όπως μέσω του προγράμματος-πλαισίου έρευνας και καινοτομίας «Ορίζων Ευρώπη» και του εργαλείου στήριξης της αστικής προσαρμογής.

Επιπτώσεις, τρωτά σημεία και κίνδυνοι

Ine Vandecasteele

Στην Ευρώπη, πάνω από το 74 % του πληθυσμού ζει σε αστικές περιοχές, ποσοστό που προβλέπεται να αυξηθεί σε πάνω από 83 % έως το 2050. Οι ευρωπαϊκές πόλεις και οι κάτοικοί τους πρέπει να προσαρμοστούν και να είναι ανθεκτικές στις αλλαγές του περιβάλλοντός τους, στις καιρικές συνθήκες και στα ακραία φαινόμενα, όπως οι καύσωνες, η λειψυδρία, οι έντονες βροχοπτώσεις με απορροές ομβρίων υδάτων, οι πλημμύρες και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας που προκαλείται από την κλιματική αλλαγή. Οι μακροχρόνιες κλιματικές αλλαγές και τα ακραία φαινόμενα μπορούν να αυξήσουν τις οικονομικές απώλειες, να βλάψουν τα κτίρια, να μειώσουν τη δημόσια υγεία, την ποιότητα ζωής και την παροχή βασικών υπηρεσιών, όπως οι μεταφορές, το νερό, η ενέργεια, η στέγαση, η υγειονομική περίθαλψη, οι κοινωνικές υπηρεσίες σε αστικές περιοχές.

Η ευπάθεια των πόλεων στην κλιματική αλλαγή διαφέρει για πολλούς λόγους, συμπεριλαμβανομένης της γεωγραφικής θέσης και των φυσικών χαρακτηριστικών. Η επικράτηση κατοικημένων περιοχών και η έλλειψη χώρου πρασίνου οδηγούν σε υψηλότερες θερμοκρασίες στις αστικές περιοχές (το λεγόμενο φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας), ενώ ένα μεγάλο ποσοστό αδιαπέραστων επιφανειών μειώνει τη φυσική αποστράγγιση, οδηγώντας σε σοβαρότερες αστικές πλημμύρες κατά τη διάρκεια ισχυρών βροχοπτώσεων. Οι κακές συνθήκες στέγασης και η κακή ποιότητα του αέρα μπορούν να επιδεινώσουν περαιτέρω τις επιπτώσεις της υπερβολικής θερμότητας στις αστικές περιοχές (ευρωπαϊκήεκτίμηση κλιματικών κινδύνων).

Πλαίσιο πολιτικής

Η νέα στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (2021) προωθεί τη χάραξη πολιτικής, τις νέες επενδύσεις και τον πολεοδομικό σχεδιασμό που είναι ενημερωμένοι για το κλίμα και ανθεκτικοί στις μελλοντικές εξελίξεις. Τονίζει επίσης την ανάγκη να αποφεύγονται οι «κλιματικά τυφλές» αποφάσεις με την καταγραφή, τη συλλογή και την ανταλλαγή δεδομένων σχετικά με τους κινδύνους και τις απώλειες που σχετίζονται με το κλίμα μεταξύ διαφόρων τομέων, συμπεριλαμβανομένων των πόλεων.

Η στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 με τίτλο «Επαναφορά της φύσης στη ζωή μας» επισημαίνει ότι η προώθηση υγιών οικοσυστημάτων, πράσινων υποδομών και λύσεων που βασίζονται στη φύση θα πρέπει να ενσωματώνεται συστηματικά στον πολεοδομικό σχεδιασμό, μεταξύ άλλων σε δημόσιους χώρους, υποδομές και στον σχεδιασμό κτιρίων και του περιβάλλοντός τους. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλεί τις ευρωπαϊκές πόλεις τουλάχιστον 20 000 κατοίκων να αναπτύξουν φιλόδοξα σχέδια οικολογικού προσανατολισμού των πόλεων. Η Επιτροπή θα στηρίξει τα κράτη μέλη και τις τοπικές και περιφερειακές αρχές μέσω τεχνικής καθοδήγησης και θα συμβάλει στην κινητοποίηση χρηματοδότησης και στην ανάπτυξη ικανοτήτων. Για να διευκολυνθεί το έργο αυτό, δρομολογήθηκε η πλατφόρμα της ΕΕ για τον οικολογικό προσανατολισμό των πόλεων, στο πλαίσιο ενός νέου Συμφώνου Πράσινων Πόλεων με πόλεις και δημάρχους που συνεργάζονται στενά με το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο των Δημάρχων. Σε συνεργασία με το Eurocities καιτο ICLEI εκπονήθηκε έγγραφο καθοδήγησης για το σχέδιο οικολογικού προσανατολισμού τωνπόλεων (το οποίο βρίσκεται ακόμη στο προσχέδιο) και θα είναι διαθέσιμο προσχέδιο της εργαλειοθήκης για το σχέδιο οικολογικού προσανατολισμού των πόλεων.

Πέρα από την πολιτική της ΕΕ, ο ΟΗΕ, οι εθνικές και περιφερειακές κυβερνήσεις παρέχουν ένα υποστηρικτικό πλαίσιο για την αστική προσαρμογή. Επιπλέον, υπάρχουν διάφορα δίκτυα πόλεων και ενώσεις που δραστηριοποιούνται στην Ευρώπη και παρέχουν ανάπτυξη ικανοτήτων και στήριξη για την αστική προσαρμογή. Το Urban Adaptation Map Viewer on Climate-ADAPT παρέχει μια επισκόπηση των ευρωπαϊκών πόλεων που συμμετέχουν σε διάφορες πρωτοβουλίες προσαρμογής.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Εντοπίζει 36 σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν την ενεργειακή και επισιτιστική μας ασφάλεια, τα οικοσυστήματα, τις υποδομές, τους υδάτινους πόρους, τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υγεία των ανθρώπων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον κίνδυνο για τον αστικό τομέα.

Η έκθεση της IPCC AR6 WG II για την κλιματική αλλαγή 2022: Οι επιπτώσεις, η προσαρμογή και η ευπάθεια τονίζουν ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, σε συνδυασμό με την περαιτέρω αστικοποίηση, θα αυξήσουν τη σοβαρότητα των κυμάτων καύσωνα και τον κίνδυνο πλημμυρών και τονίζει τη σημασία της επιτάχυνσης της ανθεκτικής στην κλιματική αλλαγή ανάπτυξης στις πόλεις.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες για τη βελτίωση της βάσης γνώσεων μέσω της συλλογής και της ανταλλαγής συστημικών δεδομένων. Όλα τα δεδομένα από τους επιστημονικούς φάρους της ΕΕ, π.χ. το Copernicus, είναι ελεύθερα και ανοικτά διαθέσιμα σε όλους τους χρήστες παγκοσμίως. Η υπηρεσία Copernicus για την κλιματική αλλαγή (C3S) έχει ως στόχο να παράσχει βασικούς δείκτες σχετικά με την κλιματική αλλαγή για τη στήριξη των ευρωπαϊκών πολιτικών προσαρμογής και μετριασμού. Ο Αστικός Άτλαντας παρέχει αξιόπιστους και υψηλής ανάλυσης χάρτες χρήσης γης για περισσότερες από 300 μεγάλες αστικές ζώνες (LUZ) στην Ευρώπη.

Η έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) «Urban adaptation in Europe» (2020) παρέχει επικαιροποιημένη βάση τεκμηρίωσης σχετικά με τον σχεδιασμό και τις δράσεις προσαρμογής στην Ευρώπη στο τοπικό πλαίσιο. Μια άλλη πρόσφατη έκθεση του ΕΟΠ με τίτλο «Χρηματοδότηση της προσαρμογής των αστικών περιοχών στην κλιματική αλλαγή» (2017) εξετάζει την πρόκληση της χρηματοδότησης δράσεων προσαρμογής.

Η διαδραστική προβολή χάρτη αστικής προσαρμογής παρουσιάζει δεδομένα σχετικά με τους τρέχοντες και τους προβλεπόμενους κλιματικούς κινδύνους που επηρεάζουν τις ευρωπαϊκές πόλεις, καθώς και σχετικά με την τρωτότητα και την προσαρμοστική ικανότητα των πόλεων. Συνδυάζει δεδομένα από διάφορες πηγές. Επιτρέπει στις πόλεις να διερευνήσουν τους δικούς τους κλιματικούς κινδύνους και τους κλιματικούς κινδύνους των ομοτίμων τους, καθώς και τις πρωτοβουλίες προσαρμογής στις οποίες συμμετέχουν οι ευρωπαϊκές πόλεις.

Μια ειδική σελίδα εισόδου επιτρέπει την πρόσβαση σε όλες τις σχετικές γνώσεις, δεδομένα, εργαλεία και καθοδήγηση της Climate-ADAPT για την προσαρμογή σε αστικό/τοπικό επίπεδο.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εγκαινίασε τον ιστότοπο The Smart Cities Marketplace το 2020. Στόχος των ιστοσελίδων είναι να φέρουν σε επαφή πόλεις, βιομηχανίες, ΜΜΕ, επενδυτές, ερευνητές και άλλους φορείς έξυπνων πόλεων για να μοιραστούν τις ιδέες τους για έργα και να διερευνήσουν δυνατότητες συνεργασίας.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δρομολόγησε το σύμφωνο για το κλίμα στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, προσφέροντας ευκαιρίες σε άτομα, κοινότητες και οργανισμούς να συμμετάσχουν στη δράση για το κλίμα σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Ο ιστότοπος του Intelligent Cities Challenge (ICC) ανταλλάσσει πληροφορίες σχετικά με την πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που υποστηρίζει 136 πόλεις στη χρήση τεχνολογιών αιχμής για να ηγηθούν της έξυπνης, πράσινης και κοινωνικά υπεύθυνης ανάκαμψης.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει θέσει σε εφαρμογή διάφορα προγράμματα χρηματοδότησης της έρευνας και της καινοτομίας για την περαιτέρω ανάπτυξη των γνώσεων σχετικά με την αστική προσαρμογή. Διοργανώνονται εκδηλώσεις ανταλλαγής γνώσεων για τις πόλεις με σκοπό την ανταλλαγή εμπειριών και την άντληση διδαγμάτων μεταξύ τους, όπως το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Αστικής Ανθεκτικότητας.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία (2021-2027) «Ορίζων Ευρώπη» περιλαμβάνει πέντε βασικές αποστολές που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση μεγάλων προκλήσεων στους τομείς της υγείας, του κλίματος και του περιβάλλοντος. Η  σύνοδος της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή εξετάζει την προσαρμογή σε τοπικό επίπεδο, μεταξύ άλλων και στις πόλεις. Η αποστολή για κλιματικά ουδέτερες και έξυπνες πόλεις έχει ως στόχο να στηρίξει, να προωθήσει και να αναδείξει 100 ευρωπαϊκές πόλεις στον συστημικό μετασχηματισμό τους προς την κλιματική ουδετερότητα έως το 2030 και να μετατρέψει τις πόλεις αυτές σε κόμβους καινοτομίας για όλες τις πόλεις, προς όφελος της ποιότητας ζωής και της βιωσιμότητας στην Ευρώπη.

Οι περιφέρειες και οι τοπικές αρχές σε χώρες συνδεδεμένες με το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» ή σε χώρες που διαπραγματεύονται τη σύνδεση με το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» μπορούν να συμμετέχουν στις δράσεις της αποστολής. Οι εταιρείες μπορεί επίσης να είναι επιλέξιμες για συμμετοχή, για παράδειγμα ως φορείς καινοτομίας που παρέχουν καινοτόμες λύσεις ή κλιματικές υπηρεσίες. Ευκαιρίες χρηματοδότησης διατίθενται στη διαδικτυακή πύλη για τις χρηματοδοτήσεις και τους διαγωνισμούς, ιδίως στο πλαίσιο του προγράμματος εργασίας 2023-2024 του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη»

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία παρέχει ένα σχέδιο δράσης που περιγράφει τις επενδύσεις που απαιτούνται και τα χρηματοδοτικά εργαλεία που διατίθενται για την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας το 2050 στην Ευρώπη. Η ΕΕ θα παράσχει επίσης χρηματοδοτική στήριξη και τεχνική βοήθεια για να βοηθήσει όσους πλήττονται περισσότερο από τη μετάβαση προς την πράσινη οικονομία.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συντονίζει την έρευνα και τις επενδύσεις για την ανθεκτικότητα των αστικών περιοχών στην κλιματική αλλαγή μεταξύ των κρατών μελών και χρηματοδοτεί την έρευνα για την κλιματική αλλαγή ειδικά για τις αστικές περιοχές μέσω από κοινού προγραμματισμένων, συγχρηματοδοτούμενων και θεσμοθετημένων προσκλήσεων υποβολής προτάσεων στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη». Η Climate-KIC αποσκοπεί στην ανάπτυξη ελπιδοφόρων κλιματικών καινοτομιών και στη διάθεσή τους στην αγορά. Περιλαμβάνει τόσο την προσαρμογή όσο και τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη μεταξύ των θεμάτων της. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Καινοτομίας στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» στηρίζει τις καινοτομίες και συνδέει περιφερειακούς και εθνικούς φορείς καινοτομίας. Επιπλέον, το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, καθώς και τα προγράμματα ESPON 2020 και COST ασχολούνται με την αστική ανθεκτικότητα και προσαρμογή.

Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης προβλέπει κατανομή πόρων τουλάχιστον 5 % για τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη. Χρηματοδοτεί επίσης προγράμματα διασυνοριακής, διακρατικής και διαπεριφερειακής συνεργασίας INTERREG που αφορούν την αστική προσαρμογή στις προσκλήσεις υποβολής προτάσεων.

Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων εξετάζει το ενδεχόμενο προσαρμογής στο πλαίσιο της χρηματοδότησης για ολοκληρωμένη, βιώσιμη αστική ανάπλαση μέσω του προγράμματός της JESSICA. Ο μηχανισμός χρηματοδότησης φυσικού κεφαλαίου μπορεί να εφαρμοστεί για τη χρηματοδότηση μέτρων προσαρμογής που βασίζονται στη φύση και το μέσο ιδιωτικής χρηματοδότησης για την ενεργειακή απόδοση επιτρέπει στις τοπικές τράπεζες στα κράτη μέλη της ΕΕ να χορηγούν δάνεια για μέτρα ενεργειακής απόδοσης.

Ο διαδραστικός οδηγός χρηματοδότησης του Συμφώνου των Δημάρχων συγκεντρώνει πληροφορίες σχετικά με διάφορες πρωτοβουλίες χρηματοδότησης που είναι ανοικτές σε πόλεις τις οποίες διαχειρίζονται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα κράτη μέλη και βασικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων.

Μια ολοκληρωμένη επισκόπηση διατίθεται στη σελίδα «Χρηματοδότηση των μέτρων προσαρμογής από την ΕΕ».

Στήριξη της εφαρμογής της προσαρμογής

Το Σύμφωνο των Δημάρχων της ΕΕ για το κλίμα και την ενέργεια (ΣτΜ) συγκεντρώνει τις τοπικές και περιφερειακές αρχές που δεσμεύονται οικειοθελώς να επιτύχουν και να υπερβούν τους στόχους της ΕΕ για το κλίμα και την ενέργεια. Προσφέρουν τεχνική και μεθοδολογική υποστήριξη στις τοπικές και περιφερειακές αρχές για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή στρατηγικών προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Σχεδόν 9000 πόλεις και κωμοπόλεις σε ολόκληρη την ΕΕ έχουν προσχωρήσει στην πρωτοβουλία.

Το εργαλείο στήριξης της αστικής προσαρμογής, ως μέρος της βάσης γνώσεων των ΣτΔ, βοηθά τους τοπικούς επαγγελματίες του τομέα της προσαρμογής να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν τις δράσεις προσαρμογής τους στηρίζοντας ολόκληρο τον κύκλο προσαρμογής, από την εξασφάλιση πολιτικής στήριξης έως την αξιολόγηση των κινδύνων και των τρωτών σημείων, τον σχεδιασμό στρατηγικής και σχεδίου δράσης, τη χρηματοδότηση δράσεων και την παρακολούθηση και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων τους.

Η αστική χωροθέτηση και ο χωροταξικός σχεδιασμός αποτελούν απαραίτητα μέτρα για τη βελτίωση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής - για παράδειγμα, η ανάπτυξη πράσινων υποδομών σε ολόκληρη την πόλη ή λύσεων που βασίζονται στη φύση. Η ΕΕ στηρίζει τον βιώσιμο χωροταξικό σχεδιασμό. Για να βοηθήσει τις πόλεις να αναπτύξουν περαιτέρω τις στρατηγικές τους για τις πράσινες υποδομές, ο ΕΟΠ έχει αναπτύξει ορισμένους δείκτες ΠΥ με διαδραστικό χάρτη.

Οι Αστικές Καινοτόμες Δράσεις είναι μια πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ένωσης που παρέχει στις αστικές περιοχές σε όλη την Ευρώπη πόρους για τη δοκιμή νέων και μη αποδεδειγμένων λύσεων για την αντιμετώπιση των αστικών προκλήσεων. Το πρόγραμμα URBACT στηρίζει τις πόλεις της ΕΕ ώστε να συνεργαστούν και να αναπτύξουν ολοκληρωμένες λύσεις για κάθε αστική πρόκληση που αντιμετωπίζουν, συμπεριλαμβανομένης της κλιματικής αλλαγής και της προσαρμογής σε αυτήν. C40 Οι κατευθυντήριες γραμμές για την εκτίμηση των κινδύνων που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή βοηθούν τις πόλεις να διενεργήσουν εκτίμηση των κινδύνων που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή. Η ευρωπαϊκή κατευθυντήρια γραμμή του ICLEI για τη διαχείριση της ανθεκτικότητας προσφέρει στήριξη, π.χ. τεχνικό προσωπικό που εργάζεται για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και την υλοποίηση της αστικής ανθεκτικότητας. Η εταιρική σχέση για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή ως μέρος του αστικού θεματολογίου για την ΕΕ βρίσκει τον καλύτερο τρόπο να μετουσιώσει τις ανάγκες των πόλεων σε συγκεκριμένη δράση.

Επιπλέον, ο σημαντικός ρόλος της προσαρμογής με βάση το οικοσύστημα για την ενίσχυση της τοπικής ανθεκτικότητας αναγνωρίζεται στα δίκτυα πόλεων που αφορούν τους ευρωπαϊκούς δήμους, π.χ. την εκστρατεία «Κάνοντας τις πόλεις ανθεκτικές» (UNDRR), τις ετήσιες διασκέψεις για τις ανθεκτικές πόλεις (τοπικές κυβερνήσεις για τη βιωσιμότητα, ICLEI) και το δίκτυο ανθεκτικών πόλεων.