5.4 Πολυεπίπεδος συντονισμός και υποστηρικτικό πλαίσιο διακυβέρνησης

5.4 Πολυεπίπεδος συντονισμός και υποστηρικτικό πλαίσιο διακυβέρνησης

Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει όλα τα επίπεδα κυβερνητικής, διοικητικής και εδαφικής οργάνωσης, από το ενωσιακό και το εθνικό επίπεδο έως το υποεθνικό, το περιφερειακό και το τοπικό/δημοτικό επίπεδο. Ως εκ τούτου, όλα τα επίπεδα πρέπει να σχεδιάζουν και να αναλαμβάνουν προληπτική δράση για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή εντός της αντίστοιχης σφαίρας αρμοδιότητάς τους. Ως εκ τούτου, η προσαρμογή αποτελεί τυπικό καθήκον πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Η εφαρμογή της προσαρμογής σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης με συνεκτικό και αποτελεσματικό τρόπο απαιτεί κατάλληλους μηχανισμούς και ρυθμίσεις για πολυεπίπεδο συντονισμό και συνεργασία. Το εθνικό επίπεδο διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην ευθυγράμμιση των πολιτικών προσαρμογής με το ενωσιακό και το διακρατικό επίπεδο και στη στήριξη των διαδικασιών προσαρμογής σε κατώτερα επίπεδα, καλύπτοντας όλα τα στάδια του κύκλου προσαρμογής. Η κάθετη διακυβέρνηση για την προώθηση της προσαρμογής σε χαμηλότερα επίπεδα συνεπάγεται την παροχή σαφούς στρατηγικού και νομικού πλαισίου, χρηματοδοτικών και χρηματοδοτικών μηχανισμών, καθώς και ενός πλαισίου διευκόλυνσης, διευκόλυνσης και ενδυνάμωσης, συμπεριλαμβανομένης της παροχής πληροφοριών και άλλων μη χρηματικών μορφών στήριξης.

Η στήριξη δραστηριοτήτων προσαρμογής σε χαμηλότερα επίπεδα από υψηλότερα επίπεδα αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία καθώς η εθνική διαδικασία πολιτικής προσαρμογής εισέρχεται στη φάση εφαρμογής. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής πλήττουν πιο άμεσα σε πιο τοπικές κλίμακες και είναι κυρίως το περιφερειακό και το τοπικό επίπεδο όπου πρέπει να ληφθεί μεγάλο μέρος συγκεκριμένων μέτρων προσαρμογής. Ταυτόχρονα, οι αρχές χαμηλότερου επιπέδου συχνά περιορίζονται σοβαρά από περιορισμένους πόρους και ικανότητες (προϋπολογισμός, προσωπικό, εμπειρογνωμοσύνη, επαφές με σχετικά δίκτυα φορέων κ.λπ.) και, ως εκ τούτου, χρειάζονται «βοήθεια εκ των άνω». Η Climate-ADAPT προσφέρει το εργαλείο υποστήριξης της αστικής προσαρμογής για να καθοδηγήσει τις πόλεις, τις κωμοπόλεις και άλλες τοπικές αρχές στη διαδικασία προσαρμογής και να τις βοηθήσει να εκπληρώσουν τις απαιτήσεις του Συμφώνου των Δημάρχων για το Κλίμα και την Ενέργεια. Το εργαλείο στήριξης της περιφερειακής προσαρμογής (RAST) αναπτύχθηκε για να βοηθήσει τις τοπικές και περιφερειακές αρχές με πολύ πρακτικό τρόπο να σχεδιάσουν και να αναθεωρήσουν στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.

Τα υψηλότερα (εθνικά ή υποεθνικά) επίπεδα μπορούν να στηρίξουν τη χάραξη πολιτικής προσαρμογής σε χαμηλότερα επίπεδα μέσω διαφόρων μηχανισμών και προσπαθειών, συμπεριλαμβανομένων των νομικών απαιτήσεων, των εισροών πολιτικής, της χρηματοδότησης, της παραγωγής και μεταφοράς γνώσεων, της ανάπτυξης ικανοτήτων και άλλων μέτρων μη χρηματικής στήριξης. Με τον τρόπο αυτό, είναι δυνατόν να αξιοποιηθούν παράγοντες διευκόλυνσης:

Πλαίσιο υποστηρικτικής διακυβέρνησης και μη νομισματικά μέτρα στήριξης:

• Νομικές απαιτήσεις από την κορυφή προς τη βάση: Οι νομικές υποχρεώσεις των αρχών σε χαμηλότερα επίπεδα να καταρτίσουν σχέδια προσαρμογής μπορούν να αποτελέσουν σημαντική κινητήρια δύναμη, αλλά μέχρι σήμερα υπάρχουν μόνο σε μια μειοψηφία ευρωπαϊκών χωρών. Ορισμένες εθνικές στρατηγικές προσαρμογής απαιτούν από τους δήμους να αναπτύξουν τις στρατηγικές τους σε τοπικό επίπεδο, ενώ οι νομικές υποχρεώσεις μπορούν επίσης να προέρχονται από τομεακές πολιτικές, μεταξύ άλλων σε επίπεδο ΕΕ. Μπορεί επίσης να είναι μια επιλογή να συμπεριληφθεί ρητά η προσαρμογή στα καταστατικά καθήκοντα των δήμων. Σε κάθε περίπτωση, οι απαιτήσεις από την κορυφή προς τη βάση πρέπει να συμβαδίζουν με τη στήριξη για την εκπλήρωση αυτού του καθήκοντος, συμπεριλαμβανομένης της παροχής χρηματοδότησης.
• Εισροές πολιτικής από υψηλότερα επίπεδα: Ακόμη και αν οι περισσότερες εθνικές στρατηγικές προσαρμογής και σχέδια δράσης είναι ήπιες πολιτικές χωρίς νομικά δεσμευτικά αποτελέσματα, παρέχουν μια βάση γνώσεων, ένα πλαίσιο αναφοράς και ένα μοντέλο για χαμηλότερα επίπεδα. Εκτελούν σημαντικές λειτουργίες όσον αφορά την ευαισθητοποίηση, τον καθορισμό της ημερήσιας διάταξης, την επικοινωνία, την παροχή κινήτρων και την ανάπτυξη ικανοτήτων, και νομιμοποιούν τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής που επιθυμούν να καταρτίσουν σχέδια προσαρμογής στα δικά τους επίπεδα. Κατά παρόμοιο τρόπο, η στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή έχει τονίσει την ανάγκη για δράση προσαρμογής σε επίπεδο κρατών μελών.
• Παραγωγή και παροχή γνώσης: Ένας σημαντικός ρόλος των φορέων προσαρμογής υψηλότερου επιπέδου έγκειται στη δημιουργία μιας βάσης γνώσεων για την προσαρμογή και στην παροχή χρησιμοποιήσιμων πόρων γνώσης και προϊόντων πληροφοριών σε φορείς προσαρμογής σε χαμηλότερα επίπεδα με εφαρμόσιμο τρόπο. Στα παραδείγματα περιλαμβάνονται κλιματικά σενάρια, εκτιμήσεις κλιματικών επιπτώσεων, τρωτότητας και κινδύνων, καθώς και εργαλεία υποστήριξης αποφάσεων (εγχειρίδια, καθοδήγηση, βοηθήματα εργασίας κ.λπ.). Οι πόροι αυτοί θα πρέπει να προετοιμάζονται με εξατομικευμένους, προσαρμοσμένους και προσανατολισμένους στην ομάδα-στόχο τρόπους, να είναι εύκολα κατανοητοί και εντυπωσιακοί, π.χ. με τη χρήση μορφότυπων απεικόνισης. Η συμμετοχή των τοπικών ή περιφερειακών μελών της ομάδας-στόχου στον από κοινού σχεδιασμό των εν λόγω προϊόντων πληροφοριών ωφελεί τη χρηστικότητά τους.
• Μεσιτεία γνώσεων: Οι διαδικτυακές πύλες προσαρμογής, όπως η Climate-ADAPT, οι διακρατικές πλατφόρμες και οι εθνικές πύλες προσαρμογής, παρέχουν ευρεία πρόσβαση σε γνώσεις προσαρμογής με κεντρικούς, ομαδοποιημένους, εγγυημένους ως προς την ποιότητα και φιλικούς προς τον χρήστη τρόπους. Ιδίως για τους φορείς σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν παρόμοιοι κεντρικοί κόμβοι πληροφόρησης σε υποεθνικό ή περιφερειακό κυβερνητικό επίπεδο, οι οποίοι θα παρέχουν εξατομικευμένες πληροφορίες σε αυτές τις συγκεκριμένες ομάδες-στόχους και θα προσφέρουν πρόσθετες προσωπικές συμβουλές.
• Συμβουλευτικές υπηρεσίες: Η εξατομικευμένη, δια ζώσης μεσιτεία γνώσεων σε διαδραστικά περιβάλλοντα είναι πιο αποτελεσματική από την παροχή μονοκατευθυντικών πληροφοριών μόνο από την κορυφή προς τη βάση. Ορισμένες χώρες παρέχουν συμβουλευτικές υπηρεσίες προσαρμογής στους δήμους, δηλαδή ειδικευμένο προσωπικό που παρέχει συμβουλές για τοπικές δραστηριότητες προσαρμογής κατά τη διάρκεια επιτόπιων επισκέψεων.
• Προγράμματα κατάρτισης για περιφερειακούς και τοπικούς φορείς: Η διοργάνωση μαθημάτων κατάρτισης και μορφών μάθησης μεταξύ ομοτίμων σχετικά με την προσαρμογή που απευθύνονται σε τοπικούς (π.χ. δημοτικούς υπαλλήλους αρμόδιους για το κλίμα) και περιφερειακούς φορείς (π.χ. περιφερειακούς διαχειριστές) και —σύμφωνα με την αρχή της «εκπαίδευσης των εκπαιδευτών»— στο προσωπικό των οργανισμών μετάθεσης (π.χ. Συμμαχία για το Κλίμα, περιφερειακοί οργανισμοί ενέργειας) είναι καίριας σημασίας για την ανάπτυξη ικανοτήτων.
• Συνεργασία με οργανισμούς μεταβίβασης: Εάν υπάρχουν, οι υφιστάμενοι οργανισμοί μεταβίβασης, οι ενδιάμεσοι οργανισμοί και οι πολλαπλασιαστές θα πρέπει να συμμετέχουν για την κοινοποίηση της προσαρμογής στις περιφέρειες και τους δήμους, την προώθηση του καθορισμού θεματολογίου, την παροχή υποστήριξης στις διαδικασίες και την παροχή πληροφοριών και συμβουλών. Τέτοιοι οργανισμοί και δίκτυα, όπως η Συμμαχία για το Κλίμα ή οι οργανισμοί περιφερειακής ανάπτυξης, έχουν συνηθίσει να συνεργάζονται με τοπικούς φορείς σε επίπεδο ματιών και ενσωματώνουν όλο και περισσότερο την προσαρμογή στις συμβουλευτικές τους δραστηριότητες.
• Διοργάνωση μορφών διαλόγου: Τα ανώτερα διοικητικά επίπεδα διαδραματίζουν ρόλο στη διοργάνωση περιφερειακών εκδηλώσεων, διασκέψεων, εργαστηρίων ανταλλαγών, συνεδριάσεων δικτύωσης και μορφών μάθησης μεταξύ ομοτίμων σχετικά με την προσαρμογή. Πρόκειται για συγκριτικά χαμηλού κόστους μέτρα ανάπτυξης ικανοτήτων και επικοινωνίας που μπορούν ακόμη να έχουν υψηλό δυναμικό μόχλευσης. Ομοίως, θα πρέπει να οργανωθούν πολυεπίπεδες μορφές διαλόγου για την προώθηση των ανταλλαγών και της μάθησης μεταξύ των φορέων προσαρμογής σε διάφορα επίπεδα και του γραμματισμού στην προσαρμογή.
• Ευθυγράμμιση με τις υφιστάμενες δομές και διαδικασίες: Οι υφιστάμενες και καλά λειτουργούσες δομές και διαδικασίες που στοχεύουν, π.χ., σε ζητήματα που σχετίζονται με τον μετριασμό, τη βιώσιμη ανάπτυξη, τη μείωση του κινδύνου καταστροφών ή τις οικοσυστημικές υπηρεσίες σε τοπικό/περιφερειακό επίπεδο, προσφέρουν κατάλληλα σημεία εισόδου για προσαρμογή.

Δημόσια χρηματοδότηση και χρηματοδότηση από υψηλότερα επίπεδα:

• Χρηματοδότηση σε επίπεδο ΕΕ για την προσαρμογή: Η χρηματοδότηση και η χρηματοδότηση για την προσαρμογή στην Ευρώπη διατίθενται μέσω ευρέος φάσματος χρηματοδοτικών μέσων της ΕΕ, πολλά από τα οποία παρέχουν επίσης χρηματοδοτική στήριξη σε περιφέρειες και δραστηριότητες σε τοπικό επίπεδο. Ολοκληρωμένες επισκοπήσεις των μηχανισμών χρηματοδότησης διατίθενται στην πλατφόρμα Climate-ADAPT στο τμήμα χρηματοδότησης της ΕΕ, στο τμήμα περιφερειακής πολιτικής της ΕΕ, στον οδηγό χρηματοδότησης της αστικής προσαρμογής και στο εργαλείο στήριξης της αστικής προσαρμογής και στο εργαλείο στήριξης της περιφερειακής προσαρμογής (RAST). Οι εθνικές κυβερνήσεις θα πρέπει να αναλάβουν ρόλο στη διευκόλυνση της πρόσβασης των υποεθνικών φορέων σε αυτές τις πηγές χρηματοδότησης και στην παροχή εθνικής συγχρηματοδότησης.
• Ειδική χρηματοδότηση για την υλοποίηση: Είναι σαφώς πλεονέκτημα εάν τα εθνικά σχέδια προσαρμογής περιλαμβάνουν ρητά κονδύλια του προϋπολογισμού ή εάν διατίθενται με άλλο τρόπο συνεπείς χρηματοδοτικοί πόροι για την υλοποίηση δράσεων προσαρμογής σε όλα τα επίπεδα. Ωστόσο, στις περισσότερες χώρες, οι εθνικοί συντονιστές προσαρμογής δεν διαθέτουν σημαντική χρηματοδότηση προς κατανομή, αλλά η εφαρμογή πρέπει να χρηματοδοτείται μέσω «τυποποιημένων δημοσιονομικών μηχανισμών», συμπεριλαμβανομένων τακτικών προϋπολογισμών τομεακών κρατικών πολιτικών.
• Κατάρτιση προγραμμάτων δημόσιας χρηματοδότησης για την προσαρμογή: Η εθνική δημόσια χρηματοδότηση της προσαρμογής αποτελεί προφανή παράγοντα επιτυχίας και ισχυρό έναυσμα για την υιοθέτηση πολιτικών προσαρμογής σε χαμηλότερα επίπεδα. Πάνω απ’ όλα, η χρηματοδοτική στήριξη συμβάλλει στην υπέρβαση των περιορισμών όσον αφορά την ικανότητα σε επίπεδο περιφερειακής και τοπικής αυτοδιοίκησης. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να θεσπιστούν χρηματοδοτικά μέσα για τη στήριξη της προσαρμογής σε όλα τα επίπεδα, είτε με τη δημιουργία νέων κινήτρων είτε με την ενσωμάτωση της προσαρμογής σε άλλα υφιστάμενα προγράμματα, όπως για τον μετριασμό, τη βιώσιμη ανάπτυξη ή τη μείωση του κινδύνου καταστροφών. Για να είναι αποτελεσματικοί στην προσέγγιση των τοπικών αρχών, οι φορείς χρηματοδότησης θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη ορισμένες συμπληρωματικές προϋποθέσεις: σαφή και συνεκτική δομή του χρηματοδοτικού τοπίου· αποφυγή παράλληλων ή ανταγωνιστικών χρηματοδοτικών μέσων· ευθυγράμμιση των μηχανισμών χρηματοδότησης σε διάφορα επίπεδα (ΕΕ, εθνικό κράτος, υποεθνικές κυβερνήσεις)· μακροπρόθεσμη συνέχεια και θεματική σταθερότητα των προσφορών χρηματοδότησης, που επιτρέπουν τη στήριξη μακροπρόθεσμων διαδικασιών προσαρμογής και μετασχηματιστικών αλλαγών.
• Πρόσβαση σε χρηματοδότηση με χαμηλό κατώτατο όριο: Ιδιαίτερα οι μικρότεροι δήμοι δεν διαθέτουν την εμπειρογνωσία και τη διοικητική ικανότητα να έχουν πρόσβαση σε πολλές ευκαιρίες χρηματοδότησης. Ως εκ τούτου, τα προγράμματα χρηματοδότησης από εθνικές ή υποεθνικές κυβερνήσεις θα πρέπει να μειώσουν το όριο πρόσβασής τους, να μειώσουν τον διοικητικό φόρτο και να προσφέρουν υπηρεσίες καθοδήγησης και παροχής συμβουλών στους ενδιαφερόμενους δικαιούχους.
• Κατεύθυνση της χρηματοδότησης στα πλέον αποτελεσματικά θέματα: Καταρχήν, διατίθεται ευρύ φάσμα θεμάτων χρηματοδότησης για τη στήριξη της προσαρμογής χαμηλότερου επιπέδου, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων: εξωτερική εμπειρογνωμοσύνη, ανάλυση τρωτότητας και κινδύνου, προετοιμασία εννοιών προσαρμογής, διαδικασίες προσαρμογής ή σχεδιασμός της εφαρμογής. Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι είναι πιο αποτελεσματική η παροχή χρηματοδοτικής στήριξης για τις ικανότητες συντονισμού (δαπάνες προσωπικού των τοπικών υπευθύνων προσαρμογής/περιφερειακών διαχειριστών προσαρμογής), την οργάνωση διαδημοτικών ή διαπεριφερειακών δικτύων και την ανάπτυξη ικανοτήτων (κατάρτιση) για τους τοπικούς/περιφερειακούς φορείς. Αξίζει να εξεταστεί το ενδεχόμενο χρηματοδότησης των επενδυτικών δαπανών για την επιτόπια εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων προσαρμογής, π.χ. με τη μορφή πιλοτικών έργων προσαρμογής. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η υλοποίηση μέτρων με συγκεκριμένα, ορατά αποτελέσματα μπορεί να αποτελέσει κίνητρο για μια βιώσιμη και ολοκληρωμένη διαδικασία προσαρμογής.
• Συνδυασμός χρηματοδότησης με «ήπιο εξαναγκασμό»: Συνιστάται να συνδυαστεί η χορήγηση δημόσιας χρηματοδότησης με δεσμευτικές απαιτήσεις, οι οποίες διασφαλίζουν τη συμμόρφωση με ποιοτικά κριτήρια «καλής προσαρμογής», ευνοώντας προσεγγίσεις προληπτικής προσαρμογής και συμβάλλοντας στον πολυεπίπεδο συντονισμό των πολιτικών προσαρμογής. Παραδείγματα τέτοιων απαιτήσεων είναι η υποχρεωτική ανάλυση κλιματικών επιπτώσεων, τρωτότητας ή κινδύνου· γραπτό σχέδιο προσαρμογής· κατανομή ειδικών καθηκόντων συντονισμού (υπεύθυνος/διευθυντής προσαρμογής κ.λπ.)· εξέταση σχεδίων προσαρμογής υψηλότερου επιπέδου και υποχρεωτικές επαφές με τους συντονιστές τους· συμμετοχή του κοινού, συμπεριλαμβανομένων των ευάλωτων ομάδων.
• Πρότυπη περιοχή ή πιλοτικά προγράμματα προσαρμογής: Τα προγράμματα, τα οποία χρηματοδοτούν δομημένες δραστηριότητες προσαρμογής σε επιλεγμένες περιφέρειες ή δήμους, έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα επιτυχημένα σε ορισμένες χώρες. Προωθούν πρωτοπόρους στην προσαρμογή, δημιουργούν παραδείγματα ορθών πρακτικών και εμβληματικά έργα για να εμπνεύσουν άλλους δήμους και περιφέρειες. Διευκόλυνση των χαρακτηριστικών αυτών των τύπων προγραμμάτων είναι ότι συνδυάζουν διατάξεις από την κορυφή προς τη βάση με τον καθορισμό προτεραιοτήτων από τη βάση προς την κορυφή, προωθούν τη μάθηση μεταξύ ομοτίμων και τα περιφερειακά δίκτυα και επιτρέπουν τον πειραματισμό με καινοτόμες λύσεις χωρίς φόβο αποτυχίας. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι εν λόγω πιλότοι δεν θα πρέπει να καλύπτουν μόνο τις πλούσιες μεγάλες κοινότητες, αλλά και τις μικρότερες με λιγότερους πόρους.

Πρόσθετοι πόροι

• Προφίλ Coutry
• Χαρτογράφηση της διακυβέρνησης της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στον αλπικό χώρο