European Union flag

Περιγραφή

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα δάση συνδέονται στενά με το υδρολογικό δίκτυο και παρέχουν στους ευρωπαίους πολίτες περισσότερα από 4 χλμ. 3 νερού ετησίως φιλοξενώντας 870.000 χιλιόμετρα ποταμών (το συνολικό μήκος των ευρωπαϊκών ποταμών είναι περίπου 3,5 εκατομμύρια χιλιόμετρα). Επιπλέον, σχεδόν το 33 % (ή 92,000 km2) των 71,000 λιμνών βρίσκονται σε δασικές λεκάνες απορροής (τεχνική έκθεση του ΕΟΧ 13/2015). Τα δάση συμβάλλουν σημαντικά στην ορθή διαχείριση της ποσότητας και της ποιότητας των υδάτων: 

  • με την αναχαίτιση των βροχοπτώσεων, την εξάτμιση της υγρασίας από φυτικές επιφάνειες, τη διαπνοή της υγρασίας του εδάφους, τη σύλληψη του νερού ομίχλης και τη διατήρηση της διείσδυσης του εδάφους, τα δάση επηρεάζουν θετικά την ποσότητα των διαθέσιμων υδάτων από υπόγεια ύδατα, επιφανειακά υδατορεύματα και υδατικά συστήματα· 
  • με τη διατήρηση ή τη βελτίωση της διείσδυσης του εδάφους και της ικανότητας αποθήκευσης νερού στο έδαφος, τα δάση επηρεάζουν τον χρόνο παροχής νερού· 
  • με την ελαχιστοποίηση της διάβρωσης, τα δάση ελαχιστοποιούν την υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων λόγω της καθίζησης· 
  • με τη διατήρηση της περίσσειας των όμβριων υδάτων, τα δάση συμβάλλουν στημείωσητων προτύπων διαφυγής, αποτρέπονταςτιςακραίεςαποδράσεις, μειώνοντας έτσι τις ζημίες από τις πλημμύρες και συμβάλλοντας στον μετριασμό των επιπτώσεων της ξηρασίας.

Τα δάση μπορούν επίσης να προστατεύσουν τα υδατικά συστήματα και τα υδατορεύματα παγιδεύοντας ιζήματα και ρύπους στα ύδατα απορροής από την ανοδική χρήση της γης. Επιπλέον, κατά μήκος των ρευμάτων, τα δάση παρέχουν σκιά, μειώνοντας έτσι τη θερμοκρασία του νερού. Τέλος, τα δάση είναι επίσης απαραίτητα για τον μετριασμό και την προσαρμογή στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, καθώς και για τη συμβολή στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) αριθ. 3 (Διασφάλιση υγιούς ζωής και προαγωγή της ευημερίας για όλους σε όλες τις ηλικίες), αριθ. 6 (Διασφάλιση της διαθεσιμότητας και της βιώσιμης διαχείρισης του νερού και της αποχέτευσης για όλους) και αριθ. 15 (Βιώσιμη διαχείριση των δασών, καταπολέμηση της απερήμωσης, ανάσχεση και αντιστροφή της υποβάθμισης της γης, ανάσχεση της απώλειας βιοποικιλότητας). Στη διεθνή κοινότητα, αυτά τα πλήθη των υδάτινων οφελών που παρέχουν τα δάση στην κοινωνία αναφέρονται ως ο δεσμός δασών-νερού, ο οποίος πρόσφατα επισημάνθηκε ως ένα ανθρώπινο ζήτημα που απαιτεί επείγουσα κοινωνικο-πολιτική προσοχή.

Ταυτόχρονα, τα δάση κάνουν σημαντική χρήση του νερού. Τα δέντρα χρησιμοποιούν το νερό με τον υψηλότερο ρυθμό όταν έχουν φτάσει στο τελικό τους ύψος και κατά τη διάρκεια του πιο εντατικού σταδίου ανάπτυξης. Η ποσότητα του νερού που χρησιμοποιείται από τα δάση επηρεάζεται από το κλίμα, την τοπογραφία, το έδαφος, την ηλικία των δασών, τη σύνθεση των ειδών και τις πρακτικές διαχείρισης. Είτε πολύ λίγο νερό (λόγω ανεπαρκών βροχοπτώσεων ή μείωσης της διαθεσιμότητας των υπόγειων υδάτων) είτε πάρα πολύ (π.χ. υδατολογισμός), μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία των δασών. Οι πτυχές αυτές μπορούν να επηρεαστούν από την κλιματική αλλαγή, η οποία αναμένεται να επηρεάσει διαφορετικά τα καθεστώτα βροχοπτώσεων, ανάλογα με τη συγκεκριμένη τοποθεσία. Υπό τις συνθήκες της κλιματικής αλλαγής, η ξηρασία και τα υγρά ακραία φαινόμενα αναμένεται να ενταθούν τις επόμενες δεκαετίες.

Τα μέτρα διαχείρισης τωνδασών μπορούν να αυξήσουν την απόδοση του νερού, να ρυθμίσουν τη ροή του νερού και να μειώσουν το άγχος ξηρασίας για ένα δάσος. Ως εκ τούτου, μία από τις προκλήσεις για τους διαχειριστές δασών είναι η μεγιστοποίηση των οφελών για τα δάση με παράλληλη διατήρηση των υδάτινων πόρων. Στο πλαίσιο αυτό, σημαντικοί στόχοι διαχείρισης των υδάτων στα δάση περιλαμβάνουν: 

  • διατήρηση του ιδανικού ύψους των υπόγειων υδάτων (δηλ. του νερού σε κορεσμένο έδαφος, η κορυφή του οποίου είναι γνωστή ως υδροφόρος ορίζοντας) για τη δημιουργία σταθερών συνθηκών ανάπτυξης για τα δέντρα· 
  • διασφάλιση της διατήρησης ή της βελτίωσης της ποσότητας και της ποιότητας του νερού· 
  • προστασία των φυσικών πόρων και των ανθρωπογενών υποδομών από τη ζημία των υδάτων· 
  • διατήρηση ή βελτίωση των συνθηκών ανάπαυσης και αναψυχής στα δάση. 

Τα μέτρα διατήρησης τωνδασών είναι ιδιαίτερα σημαντικά σε περιοχές που είναι κλειστές σε υδάτινα ρεύματα. Μελέτες αναφέρουν ένα ευρύ φάσμα επιπτώσεων στην ποιότητα των υδάτων μετά τις δασικές εργασίες που σχετίζονται με την υλοτομία, συμπεριλαμβανομένης της παροχής ιζημάτων, των απωλειών θρεπτικών ουσιών και των αλλαγών στην οξύτητα και τη θερμοκρασία.

Η διήθηση και η κατακράτηση νερού ενθαρρύνονται στα δασικά εδάφη από πυκνά, βαθιά ριζικά συστήματα και ένα παχύ και πορώδες οργανικό ανώτερο στρώμα. Για να υποστηριχθεί αυτή η ρυθμιστική λειτουργία, οι διαχειριστές δασών θα πρέπει να έχουν ως στόχο τη διατήρηση της μόνιμης φυτικής κάλυψης, τον περιορισμό της συμπύκνωσης των εδαφών, τη διατήρηση υψηλής ποσότητας οργανικής ύλης στο έδαφος και την αύξηση της «τραχύτητας της επιφάνειας» (δηλαδή, την ανομοιομορφία της επιφάνειας του εδάφους, η οποία συμβάλλει στην αύξηση της διείσδυσης του νερού). Η διατήρηση μιας καλής δενδροκάλυψης, με υγιή υποανάπτυξη, είναι αποτελεσματική για την ελαχιστοποίηση των φορτίων ιζημάτων και της διάβρωσης του εδάφους, βελτιώνοντας ή διατηρώντας έτσι την καλή ποιότητα του νερού σε μια δασική περιοχή.

Η δάσωση και η αναδάσωση αποφέρουν οφέλη για τη ρύθμιση της ροής των υδάτων και τη διατήρηση της ποιότητας των υδάτων, μειώνοντας την ένταση των πλημμυρών και τη σοβαρότητα των ξηρασιών. Ιδιαίτερα σημαντικές, στο πλαίσιο αυτό, είναι πρακτικές όπως η συγκομιδή, η αραίωση και η επιλογή μείγματος ειδών. Η δομή του θόλου των φυτειών μικτών ειδών μειώνει τη διαπνοή, επιβάλλοντας λιγότερη πίεση στο νερό σε σύγκριση με τις φυτείες ενός είδους. Με τη μείωση του αριθμού των δέντρων στο περίπτερο, η αραίωση μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για τον μετριασμό της υπερβολικής χρήσης δασικών υδάτων. Ωστόσο, ο θετικός αντίκτυπος του μέτρου αυτού μπορεί να αντισταθμιστεί από την αυξημένη κατανάλωση νερού λόγω της αυξημένης ανάπτυξης των υπόλοιπων δέντρων. Ανάλογα με το κλάσμα της υλοτομημένης γης και τα πρότυπα υλοτόμησης, η απόδοση του νερού αυξάνεται συνήθως μετά τη συγκομιδή ξυλείας. Ως εκ τούτου, τα διαφορετικά καθεστώτα συγκομιδής ενδέχεται να έχουν διαφορετικό αντίκτυπο στην ασφάλεια των υδάτινων πόρων. Τέλος, οι συντομότερες εναλλαγής μειώνουν το χρονικό διάστημα για το οποίο ο θόλος είναι εντελώς κλειστός και, ως εκ τούτου, μπορεί επίσης να μειώσει την κατανάλωση υδάτινων δασών. Ωστόσο, ένας σχετικά σταθερός πληθυσμός του περιπτέρου δίπλα σε νεαρά δέντρα μπορεί να αντισταθμίσει αυτή την επίδραση. Επιπλέον, η χρήση ειδών ταχείας ανάπτυξης είναι συνήθως πιο εντατική από τα βραδέως αναπτυσσόμενα είδη με υψηλότερη εναλλαγή. Τοτελευταίοσημείο είναι κάτι που πρέπει να εξετάσουμε τα τοπία με έλλειμμανερού . Τα μη διαχειριζόμενα ή υπερμεγέθη δάση μπορούν να μειώσουν την παροχή νερού κατάντη. Τοεπιθυμητό χαρακτηριστικό της αναστολής της απορροής νερού μπορεί να γίνει undesirable σε περιπτώσεις όπου το νερό είναι ιδιαίτερα σπάνιο.

Πρόσθετες λεπτομέρειες

Κατηγορίες IPCC
Συμμετοχή των ενδιαφερομένων
Επιτυχία και περιοριστικοί παράγοντες
Κόστος και οφέλη
Νομικές πτυχές
Χρόνος υλοποίησης
Διάρκεια ζωής

Πληροφορίες αναφοράς

Ιστοσελίδες
Πηγή

Λεπτομέρειες προσαρμογής

Κατηγορίες IPCC
Δομική και φυσική: Επιλογές προσαρμογής με βάση το οικοσύστημα
Συμμετοχή των ενδιαφερομένων

Η εφαρμογή αυτής τηςεπιλογήςπροσαρμογής απαιτεί τη συμμετοχή διαφόρων παραγόντων (διαχειριστές ποταμών, γεωργοί, δασικές υπηρεσίες, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής,ιδιώτες ιδιοκτήτες κ.λπ.)οι οποίοι θα πρέπει να συμμετέχουν ώστε να καταστεί εφικτήη υιοθέτηση τηςεπιλογήςπροσαρμογής. Ταενδιαφερόμενα μέρη διαδραματίζουν επίσης καίριο ρόλο στη διαχείριση των εφαρμοζόμενων μέτρων. Οι εκστρατείεςενημέρωσηςκαι άλλες ειδικές δραστηριότητεςσχετικά με τον ρόλο των υγροτόπων και των δασών ως φορέων ύδρευσης θα πρέπει να προωθηθούν για τηνευαισθητοποίηση των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών σε ολόκληρη τη λεκάνη απορροής (εθνικές αρχές, δημόσιος και ιδιωτικός τομέας). 

Επιτυχία και περιοριστικοί παράγοντες

Μια βασική πρόκληση για τους διαχειριστές γης, δασών και υδάτων είναι η μεγιστοποίηση του ευρέος φάσματος των οφελών για τα δάση, χωρίς να θίγονται οι υδάτινοι πόροι και η λειτουργία του οικοσυστήματος. Για την αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης, υπάρχει επείγουσα ανάγκη για καλύτερη κατανόηση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ δασών/δέντρων και υδάτων (ιδίως στις λεκάνες απορροής), για την ευαισθητοποίηση και την ανάπτυξη ικανοτήτων στον τομέα της δασικής υδρολογίας, καθώς και για την ενσωμάτωση αυτών των γνώσεων και των ερευνητικών πορισμάτων σε πολιτικές και δράσεις. Τα οφέλη για τους πληθυσμούς προηγούμενου και επόμενου σταδίου θα πρέπει επίσης να δημοσιοποιούνται, έτσι ώστε οι επιλογές διαχείρισης των δασών να αναγνωρίζονται ως ουσιώδεις και αποδεκτές. Πρέπει επίσης να αναπτυχθούν θεσμικοί μηχανισμοί για την ενίσχυση των συνεργειών σε θέματα δασών και υδάτων, καθώς και για την εφαρμογή και την επιβολή εθνικών και περιφερειακών προγραμμάτων δράσης.

Το κόστος αποτελεί δυνητικό περιορισμό της προσαρμογής των κανόνων διαχείρισης στη δασοκομία για τη βελτίωση της ισορροπίας των υδάτων των δένδρων. Οι ρυθμίσεις που βασίζονται στην αγορά είναι ένας τρόπος ανάκτησης του κόστους διατήρησης της δασικής κάλυψης των χρηστών του προηγούμενου σταδίου, καθώς και ένας τρόπος χρηματοδότησης άλλων πρακτικών διαχείρισης της γης για την προστασία των υπηρεσιών λεκάνης απορροής. Ειδικά όσον αφορά τις ιδιωτικές εκτάσεις, απαιτούνται κίνητρα για τη διασφάλιση της διατήρησης των δασών. Αν και η μεγάλη πλειονότητα των εμπειριών έχει πραγματοποιηθεί εκτός Ευρώπης, οιαγορακεντρικές προσεγγίσεις στις οποίες οι πληρωμές εξαρτώνται από την επίτευξη επιθυμητών αποτελεσμάτων (π.χ. πληρωμές για περιβαλλοντικές υπηρεσίες, ΔΥΑ) μπορούν να οδηγήσουν σε αποτελεσματικότερη κατανομή των πόρων και οικονομικά αποδοτικότερες λύσεις. Αναγνωρίζονται ως κίνητρα για τη ρύθμιση και τη διατήρηση των δασικών υπηρεσιών. Η νέα δασική στρατηγική της ΕΕενθαρρύνει ειδικά τα κράτη μέλη, ανάλογα με την εθνική τους κατάσταση, να θεσπίσουν ένα σύστημα πληρωμών για τις υπηρεσίες οικοσυστήματος για τους ιδιοκτήτες και τους διαχειριστές δασών. Οι πρωτοβουλίες τωνΔΥΑ λαμβάνουν διάφορες μορφές ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της υπηρεσίας, την κλίμακα των οικοσυστημικών διαδικασιών που τις παράγουν, καθώς και το κοινωνικοοικονομικό και θεσμικό πλαίσιο. Κυμαίνονται από ανεπίσημες πρωτοβουλίες σε επίπεδο κοινότητας, μέσω πιο επίσημων, εθελοντικών συμβατικών ρυθμίσεων μεταξύ μεμονωμένων μερών, έως πολύπλοκες ρυθμίσεις μεταξύ πολλών μερών που διευκολύνονται από ενδιάμεσους οργανισμούς.

Τα δικαιώματα ιδιοκτησίας διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στα οικονομικά κίνητρα, διότι καθορίζουν ποιος έχει πρόσβαση σε παροχές και ποιος έχει την ευθύνη για το κόστος παροχής των εν λόγω παροχών. Εάν η κατανομή του κόστους και των οφελών δεν θεωρηθεί δίκαιη και εάν αποκλειστούν ή μειονεκτούν σημαντικά ενδιαφερόμενα μέρη, θα έχουν ελάχιστα κίνητρα για συνεργασία. Για παράδειγμα, χωρίς σαφή τίτλο γης, οι χρήστες της ανώτερης λεκάνης απορροής δεν έχουν την εξουσία να συνάπτουν συμβατικές συμφωνίες και, ως εκ τούτου, δεν είναι σε θέση να επωφεληθούν από τις πληρωμές.

Ωστόσο, η επίδειξη και η ποσοτικοποίηση των πραγματικών οφελών των επιλογών διαχείρισης των δασών για όσους καλούνται να πληρώσουν γι’ αυτές είναι αρκετά δύσκολη. Αυτό απαιτεί την κατανόηση των σύνθετων οικοσυστημικών διαδικασιών, με την πάροδο του χρόνου σε συγκεκριμένους τόπους, τον προσδιορισμό αποτελεσματικών δράσεων διαχείρισης για τη διατήρησή τους και την εύλογη βεβαιότητα ότι οι αγοραστές θα έχουν πρόσβαση σε οφέλη στο μέλλον. Η εξεύρεση των πλέον αποδοτικών και αποτελεσματικών προσεγγίσεων απαιτεί επίσης την ικανότητα μάθησης και προσαρμογής σε νέες πληροφορίες.

Κόστος και οφέλη

Τα δάση εξυπηρετούν πολλαπλές λειτουργίες και παρέχουν διάφορες οικοσυστημικές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με τη διαχείριση των υδάτων, όπως: 

  • διατήρηση και παροχή γλυκού νερού για ποικίλες ανθρώπινες χρήσεις· 
  • η ρύθμιση τηςροής και η διήθηση, που βοηθούν στη διατήρηση της ροής βάσης ή ξηράς εποχής, επιτρέπουν την επαναφόρτιση του νερού που αποθηκεύεται στο έδαφος, τα υπόγεια ύδατα, τους υγροτόπους και τις πλημμυρικές πεδιάδες, και ελέγχουν το επίπεδο των πάγκων υπόγειων υδάτων.
  • Έλεγχος της απορροής των υδάτων, αποτροπή ακραίων φυγών,με αποτέλεσμα τη μείωση των ζημιών από πλημμύρες
  • παγίδευση ρύπων και ιζημάτων που επηρεάζουν την ποιότητα των υδάτων· 
  • διατήρηση της ποικιλότητας των οικοτόπων και της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων· 
  • διατήρηση των πολιτιστικών αξιών, συμπεριλαμβανομένων των αισθητικών ιδιοτήτων που υποστηρίζουν τον τουρισμό, την αναψυχή και τους παραδοσιακούς τρόπους ζωής. 

Επιπλέον, τα μέτρα διαχείρισης που διασφαλίζουν τις σχετικές με το νερό λειτουργίες των δασών μπορούν να εξοικονομήσουν το κόστος που συνδέεται με την επεξεργασία των υδάτων για διάφορες χρήσεις. Πράγματι, αναγνωρίζεται ότι τα ύδατα από δασικές περιοχές απαιτούν λιγότερες επεξεργασίες από ό,τι τα ύδατα από άλλους τομείς που ρυπαίνουν τα ύδατα (Miettinen, 2020). Για κάθε 10 % αύξηση της δασικής κάλυψης λεκάνης απορροής, το κόστος επεξεργασίας των υδάτων μειώνεται περίπου κατά 20 %, έως και 60 % περίπου (κέντρο προστασίας λεκανών απορροής — Δασικό και πόσιμο νερό). Το κόστος επεξεργασίας μειώνεται όταν η δασική κάλυψη κυμαίνεται μεταξύ 70 και 100 %. Οι αξιολογήσεις εξοικονόμησης κόστους μπορεί να διαφέρουν από τόπο σε τόπο και χρειάζονται ειδικές μελέτες που να υποστηρίζουν τον σχεδιασμό οικονομικά αποδοτικών πολιτικών.

Χρόνος υλοποίησης

Ο χρόνος υλοποίησης αυτής της επιλογής είναι εξαιρετικά μεταβλητός, διότι εξαρτάται από τα μέτρα που λαμβάνονται για την προστασία και την αποκατάσταση των δασών και των οικοσυστημικών υπηρεσιώντους. Ο χρόνος εφαρμογής ορισμένων μέτρων μπορεί να είναιπολύ σύντομος, αλλά μπορεί επίσης να απαιτεί κατάλληλη συντήρηση κατά τη διάρκεια της μακροπρόθεσμης περιόδου. Επιπλέον, η πλήρης ανάκτηση της ποιότητας και της ποσότητας του νερού μετά την αποκατάσταση των δασών μπορεί να απαιτήσει πολλά χρόνια (πάνω από 25 χρόνια).

Διάρκεια ζωής

Ατελείωτο εάν το σύστημα διαχείρισης διατηρηθεί και προσαρμοστεί

Πληροφορίες αναφοράς

Ιστότοποι:
http://www.fao.org/sustainable-forest-management/toolbox/modules/en/
Αναφορές:

Miettinen, J., M. Ollikainen, M. Nieminen, L. Valsta, (2020). Προσέγγιση λειτουργίας κόστους για την προστασία των υδάτων στη δασοκομία. Υδάτινοι Πόροι και Οικονομικά, τόμος 31

Springgay, E., S. Casallas Ramirez, S. Janzen, V. Vannozzi Brito (2019). Ο σύνδεσμος δασών-νερών: μια διεθνής προοπτική. Δάση, 10, 915

ΕΟΠ, (2015). Δυναμικόδιατήρησης των υδάτων των δασών της Ευρώπης. Τεχνική έκθεση του ΕΟΠ 13/2015

Δημοσιεύτηκε στο Climate-ADAPT: Apr 11, 2025

Ημερομηνία δημιουργίας:

2023

Μελέτες περιπτώσεων που σχετίζονται με αυτήν την επιλογή:
Λέξεις-κλειδιά:
Forest, management options, risk reduction, water supply, watershed
Μέτρα τύπου κλειδιού:

Δ1: Λύσεις βασισμένες στη φύση και προσεγγίσεις με βάση το οικοσύστημα: Πράσινες επιλογές, Δ2: Λύσεις βασισμένες στη φύση και προσεγγίσεις με βάση το οικοσύστημα: Μπλε επιλογές

Κατηγορίες επιλογών προσαρμογής IPCC:

Δομική και φυσική: Επιλογές προσαρμογής με βάση το οικοσύστημα

Κλιματικές επιπτώσεις:

Ξηρασίες, Πλημμύρα, Λειψία νερού

Προσεγγίσεις προσαρμογής:

Μέτρα και Δράσεις Προσαρμογής, Λύσεις βασισμένες στη φύση

Τομείς:

Προστασία της βιοποικιλότητας, Μείωση Κινδύνου Καταστροφών, Δασοκομία, Ορεινές περιοχές, Διαχείριση νερού

Επίπεδο διακυβέρνησης:
Υποεθνικές Περιφέρειες
Γεωγραφικός χαρακτηρισμός:

Καθολικός

Language preference detected

Do you want to see the page translated into ?

Exclusion of liability
This translation is generated by eTranslation, a machine translation tool provided by the European Commission.