Διαχείριση των δασών με ευαισθησία στα ύδατα

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα δάση συνδέονται στενά με το υδρολογικό δίκτυο και παρέχουν περισσότερα από 4 km ³ νερού στους Ευρωπαίους πολίτες ετησίως, φιλοξενώντας 870.000 km ποταμών (το συνολικό μήκος των ευρωπαϊκών ποταμών είναι περίπου 3,5 εκατομμύρια km). Επιπλέον, σχεδόν το 33 % (ή 92 000 km ²⁾ των 71 000 λιμνών βρίσκονται σε δασικές λεκάνες απορροής (τεχνική έκθεση 13/2015 του ΕΟΠ). Τα δάση συμβάλλουν σημαντικά στην ορθή διαχείριση των πτυχών της ποσότητας και της ποιότητας των υδάτων: 

• αναχαιτίζοντας τις βροχοπτώσεις, εξατμίζοντας την υγρασία από φυτικές επιφάνειες, διαπνέοντας υγρασία του εδάφους, συλλαμβάνοντας νερό ομίχλης και διατηρώντας τη διήθηση του εδάφους, τα δάση επηρεάζουν θετικά την ποσότητα νερού που διατίθεται από τα υπόγεια ύδατα, τα επιφανειακά υδατορεύματα και τα υδατικά συστήματα·  
• με τη διατήρηση ή τη βελτίωση της διήθησης του εδάφους και της ικανότητας αποθήκευσης των υδάτων του εδάφους, τα δάση επηρεάζουν τον χρόνο παροχής του νερού·  
• ελαχιστοποιώντας τη διάβρωση, τα δάση ελαχιστοποιούν την υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων λόγω καθίζησης· 
• με τη διατήρηση της περίσσειας των όμβριων υδάτων, τα δάση συμβάλλουν στον μετριασμό των μοτίβων εκροής ‑, αποτρέποντας τις ακραίες εκροές ‑, μειώνοντας έτσι τις ζημίες από πλημμύρες και συμβάλλοντας στον μετριασμό των επιπτώσεων της ξηρασίας. 

Τα δάση μπορούν επίσης να προστατεύσουν τα υδατικά συστήματα και τα υδατορεύματα παγιδεύοντας ιζήματα και ρύπους στα ύδατα απορροής από την ανάκλιση της χρήσης γης. Επιπλέον, κατά μήκος των ρεμάτων, τα δάση παρέχουν σκιά, μειώνοντας έτσι τη θερμοκρασία του νερού. Τέλος, τα δάση είναι επίσης απαραίτητα για τον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτές, καθώς και για τη συμβολή στην επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) αριθ. 3 (Διασφάλιση υγιούς ζωής και προώθηση της ευημερίας για όλους και σε όλες τις ηλικίες), αριθ. 6 (Διασφάλιση της διαθεσιμότητας και της βιώσιμης διαχείρισης των υδάτων και της αποχέτευσης για όλους) και αριθ. 15 (Βιώσιμη διαχείριση των δασών, καταπολέμηση της απερήμωσης, ανάσχεση και αντιστροφή της υποβάθμισης της γης, ανάσχεση της απώλειας βιοποικιλότητας). Στη διεθνή κοινότητα, αυτά τα πλήθη οφελών που σχετίζονται με το νερό και τα οποία παρέχουν τα δάση στην κοινωνία αναφέρονται ως ο σύνδεσμος δασών-νερού, ο οποίος επισημάνθηκε πρόσφατα ως ανθρώπινο ζήτημα που απαιτεί επείγουσα κοινωνικοπολιτική προσοχή. 

Ταυτόχρονα, τα δάση κάνουν σημαντική χρήση του νερού. Τα δέντρα χρησιμοποιούν το νερό με τον υψηλότερο ρυθμό όταν έχουν φτάσει στο τελικό τους ύψος και κατά τη διάρκεια του πιο εντατικού σταδίου ανάπτυξης. Η ποσότητα του νερού που χρησιμοποιείται από τα δάση επηρεάζεται από το κλίμα, την τοπογραφία, το έδαφος, την ηλικία των δασών, τη σύνθεση των ειδών και τις πρακτικές διαχείρισης. Είτε πολύ λίγο νερό (λόγω ανεπαρκούς βροχόπτωσης ή μείωσης της διαθεσιμότητας υπόγειων υδάτων) είτε πολύ νερό (π.χ. υπερχείλιση), μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία των δασών. Οι πτυχές αυτές μπορούν να επηρεαστούν από την κλιματική αλλαγή, η οποία αναμένεται να επηρεάσει διαφορετικά τα καθεστώτα βροχοπτώσεων, ανάλογα με τη συγκεκριμένη τοποθεσία. Υπό τις συνθήκες της κλιματικής αλλαγής, η ξηρασία και τα υγρά ακραία φαινόμενα αναμένεται να ενταθούν τις επόμενες δεκαετίες.

Τα μέτρα διαχείρισης των δασών μπορούν να αυξήσουν την απόδοση του νερού, να ρυθμίσουν τη ροή του νερού και να μειώσουν την καταπόνηση από την ξηρασία για ένα δάσος. Ως εκ τούτου, μία από τις προκλήσεις για τους διαχειριστές δασών είναι η μεγιστοποίηση των οφελών για τα δάση με παράλληλη διατήρηση των υδάτινων πόρων. Στο πλαίσιο αυτό, σημαντικοί στόχοι διαχείρισης των υδάτων στα δάση περιλαμβάνουν: 

• διατήρηση του ιδανικού ύψους των υπόγειων υδάτων (δηλαδή του νερού σε κορεσμένο έδαφος, η κορυφή του οποίου είναι γνωστή ως υδροφόρος ορίζοντας) για τη δημιουργία σταθερών (αναπτυξιακών) συνθηκών για τα δέντρα· 
• διασφάλιση της διατήρησης ή της βελτίωσης της ποσότητας και της ποιότητας του νερού· 
• προστασία των φυσικών πόρων και των ανθρωπογενών υποδομών από ζημίες στο νερό·  

• διατήρηση ή βελτίωση των συνθηκών ανάπαυσης και αναψυχής στα δάση. 

Τα μέτρα διατήρησης των δασών είναι ιδιαίτερα σημαντικά σε περιοχές που είναι κλειστές σε υδάτινα ρεύματα. Οι μελέτες αναφέρουν ευρύ φάσμα επιπτώσεων στην ποιότητα των υδάτων μετά από δασικές εργασίες που συνδέονται με την υλοτομία, συμπεριλαμβανομένης της παράδοσης ιζημάτων, των απωλειών θρεπτικών ουσιών και των αλλαγών στην οξύτητα και τη θερμοκρασία. 

Η διείσδυση και η κατακράτηση νερού ενθαρρύνονται στα δασικά εδάφη από πυκνά, βαθιά ριζικά συστήματα και ένα παχύ και πορώδες οργανικό ανώτερο στρώμα. Για τη στήριξη αυτής της ρυθμιστικής λειτουργίας, οι διαχειριστές δασών θα πρέπει να αποσκοπούν στη διατήρηση της μόνιμης φυτικής κάλυψης, στον περιορισμό της συμπύκνωσης των εδαφών, στη διατήρηση υψηλής ποσότητας οργανικής ύλης στο έδαφος και στην αύξηση της «επιφανειακής τραχύτητας» (δηλαδή της ανομοιομορφίας της επιφάνειας του εδάφους, η οποία συμβάλλει στην αύξηση της διήθησης των υδάτων). Η διατήρηση μιας καλής δενδροκάλυψης, με υγιή υποανάπτυξη, είναι αποτελεσματική για την ελαχιστοποίηση των φορτίων ιζημάτων και της διάβρωσης του εδάφους, βελτιώνοντας έτσι ή διατηρώντας την καλή ποιότητα των υδάτων σε μια δασική περιοχή. 

Η δάσωση και η αναδάσωση αποφέρουν οφέλη για τη ρύθμιση της ροής των υδάτων και τη διατήρηση της ποιότητας των υδάτων, μειώνοντας την ένταση των πλημμυρών και τη σοβαρότητα των ξηρασιών. Ιδιαίτερα σημαντικές, στο πλαίσιο αυτό, είναι πρακτικές όπως η συγκομιδή, η αραίωση και η επιλογή μείγματος ειδών. Η δομή θόλου των φυτειών μικτών ειδών μειώνει τη διαπνοή, επιβάλλοντας λιγότερη πίεση στο νερό σε σύγκριση με τις φυτείες ενός είδους. Με τη μείωση του αριθμού των δένδρων στη δασοσυστάδα, η αραίωση μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για τον μετριασμό της υπερβολικής χρήσης δασικών υδάτων. Ωστόσο, ο θετικός αντίκτυπος του μέτρου αυτού μπορεί να αντισταθμιστεί από την αυξημένη κατανάλωση νερού λόγω της αυξημένης ανάπτυξης των υπόλοιπων δένδρων. Ανάλογα με το κλάσμα της υλοτομημένης γης και τα πρότυπα υλοτόμησης, η απόδοση του νερού συνήθως αυξάνεται μετά τη υλοτόμηση της ξυλείας. Ως εκ τούτου, τα διαφορετικά καθεστώτα συγκομιδής ενδέχεται να έχουν διαφορετικό αντίκτυπο στην ασφάλεια των υδάτινων πόρων. Τέλος, η συντομότερη αμειψισπορά μειώνει τη χρονική περίοδο κατά την οποία ο θόλος είναι εντελώς κλειστός και, ως εκ τούτου, μπορεί επίσης να μειώσει την κατανάλωση νερού στα δάση. Ωστόσο, ένας σχετικά σταθερός πληθυσμός της δασοσυστάδας δίπλα σε νεαρά δέντρα μπορεί να αντισταθμίσει αυτό το αποτέλεσμα. Επιπλέον, η χρήση ταχέως αναπτυσσόμενων ειδών είναι συνήθως πιο έντονη από ό, τι τα αργά αναπτυσσόμενα είδη με υψηλότερες εναλλαγές. T he τελευταίο σημείο είναι κάτι για να εξετάσει i n τοπία με έλλειμμα νερού. Τα μη διαχειριζόμενα ή υπεραποθεματοποιημένα δάση ενδέχεται να μειώσουν την κατάντη παροχή νερού. Το επιθυμητό χαρακτηριστικό της παρεμπόδισης της απορροής του νερού μπορεί να καταστεί ανεπιθύμητο όταν το νερό σπανίζει ιδιαίτερα.

Η εφαρμογή αυτής της επιλογής προσαρμογής απαιτεί τη συμμετοχή διαφόρων παραγόντων (διαχειριστές ποταμών, γεωργοί, δασικές υπηρεσίες, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, ιδιώτες ιδιοκτήτες κ.λπ.), οι οποίοι θα πρέπει να συμμετέχουν ώστε να καταστεί εφικτή η υιοθέτηση της επιλογής προσαρμογής. Τα ενδιαφερόμενα μέρη διαδραματίζουν επίσης καίριο ρόλο στη διαχείριση των εφαρμοζόμενων μέτρων. Θα πρέπει να προωθηθούν εκστρατείες ενημέρωσης και άλλες ειδικές δραστηριότητες σχετικά με τον ρόλο των υγροτόπων και των δασών ως φορέων ύδρευσης, ώστε να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών σε ολόκληρη τη λεκάνη απορροής (εθνικές αρχές, δημόσιος και ιδιωτικός τομέας). 

Μια βασική πρόκληση για τους διαχειριστές γης, δασών και υδάτων είναι η μεγιστοποίηση του ευρέος φάσματος των δασικών οφελών χωρίς να βλάπτονται οι υδάτινοι πόροι και η λειτουργία του οικοσυστήματος. Για την αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης, υπάρχει επείγουσα ανάγκη για καλύτερη κατανόηση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ δασών/δέντρων και νερού (ιδίως στις λεκάνες απορροής), για ευαισθητοποίηση και ανάπτυξη ικανοτήτων στον τομέα της δασικής υδρολογίας, καθώς και για ενσωμάτωση αυτών των γνώσεων και των πορισμάτων της έρευνας σε πολιτικές και δράσεις. Το όφελος για τους ανάντη και κατάντη πληθυσμούς θα πρέπει επίσης να δημοσιοποιείται, έτσι ώστε οι επιλογές διαχείρισης των δασών να αναγνωρίζονται ως ουσιώδεις και αποδεκτές. Πρέπει επίσης να αναπτυχθούν θεσμικοί μηχανισμοί για την ενίσχυση των συνεργειών σε θέματα δασών και υδάτων, καθώς και για την εφαρμογή και την επιβολή εθνικών και περιφερειακών προγραμμάτων δράσης. 

Το κόστος αποτελεί δυνητικό περιορισμό της προσαρμογής των κανόνων διαχείρισης στη δασοκομία για τη βελτίωση του υδατικού ισοζυγίου των δένδρων. Οι ρυθμίσεις που βασίζονται στην αγορά είναι ένας τρόπος για τους ανάντη χρήστες γης να ανακτήσουν το κόστος διατήρησης της δασικής κάλυψης και ένας τρόπος χρηματοδότησης άλλων πρακτικών διαχείρισης της γης για την προστασία των υπηρεσιών λεκάνης απορροής. Ιδίως στην ιδιωτική γη, απαιτούνται κίνητρα για τη διασφάλιση της διατήρησης των δασών. Αν και η συντριπτική πλειονότητα των εμπειριών έχουν αποκτηθεί εκτός Ευρώπης, οι βασιζόμενες στην αγορά προσεγγίσεις στις οποίες οι πληρωμές εξαρτώνται από την επίτευξη των επιθυμητών αποτελεσμάτων (π.χ. πληρωμές για περιβαλλοντικές υπηρεσίες, ΔΥΑ) μπορούν να οδηγήσουν σε αποδοτικότερη κατανομή των πόρων και σε οικονομικά αποδοτικότερες λύσεις. Αναγνωρίζονται ως κίνητρα για τη ρύθμιση και τη διατήρηση των δασικών υπηρεσιών. Η νέα δασική στρατηγική της ΕΕ ενθαρρύνει συγκεκριμένα τα κράτη μέλη, ανάλογα με τις εθνικές τους συνθήκες, να θεσπίσουν ένα καθεστώς ενισχύσεων για οικοσυστημικές υπηρεσίες για ιδιοκτήτες και διαχειριστές δασών. Οι πρωτοβουλίες των ΔΥΑ λαμβάνουν διάφορες μορφές ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της υπηρεσίας, την κλίμακα των διαδικασιών οικοσυστήματος που τις παράγουν και το κοινωνικοοικονομικό και θεσμικό πλαίσιο. Κυμαίνονται από ανεπίσημες πρωτοβουλίες σε επίπεδο κοινότητας, μέσω πιο επίσημων, εθελοντικών συμβατικών ρυθμίσεων μεταξύ μεμονωμένων μερών, έως πολύπλοκες ρυθμίσεις μεταξύ πολλαπλών μερών που διευκολύνονται από ενδιάμεσους οργανισμούς.

Τα δικαιώματα ιδιοκτησίας διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στα οικονομικά κίνητρα, διότι καθορίζουν ποιος έχει πρόσβαση στα οφέλη και ποιος έχει την ευθύνη για το κόστος της παροχής των εν λόγω οφελών. Εάν η κατανομή του κόστους και των οφελών δεν γίνεται αντιληπτή ως δίκαιη και εάν σημαντικά ενδιαφερόμενα μέρη αποκλείονται ή βρίσκονται σε μειονεκτική θέση, θα έχουν ελάχιστα κίνητρα για συνεργασία. Για παράδειγμα, χωρίς σαφή τίτλο ιδιοκτησίας γης, οι χρήστες γης της άνω λεκάνης απορροής δεν έχουν την εξουσία να συνάπτουν συμβατικές συμφωνίες και, ως εκ τούτου, δεν είναι σε θέση να επωφεληθούν από τις πληρωμές. 

Ωστόσο, η επίδειξη και η ποσοτικοποίηση των πραγματικών οφελών των επιλογών διαχείρισης των δασών σε όσους καλούνται να πληρώσουν για αυτές είναι αρκετά δύσκολη. Αυτό απαιτεί την κατανόηση των πολύπλοκων διαδικασιών του οικοσυστήματος, με την πάροδο του χρόνου σε συγκεκριμένα μέρη, τον προσδιορισμό αποτελεσματικών δράσεων διαχείρισης για τη διατήρησή τους και την εύλογη βεβαιότητα ότι οι αγοραστές θα έχουν πρόσβαση σε οφέλη στο μέλλον. Η εύρεση των πλέον αποδοτικών και αποτελεσματικών προσεγγίσεων απαιτεί επίσης την ικανότητα μάθησης και προσαρμογής σε νέες πληροφορίες.

Τα δάση εξυπηρετούν πολλαπλές λειτουργίες και παρέχουν διάφορες οικοσυστημικές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με τη διαχείριση των υδάτων, όπως: 

• διατήρηση και παροχή γλυκού νερού για διάφορες ανθρώπινες χρήσεις· 
• Η ρύθμιση της ροής και η διήθηση, οι οποίες συμβάλλουν στη διατήρηση της ροής βάσης ή ξηρής περιόδου, επιτρέπουν την επαναφόρτιση του νερού που αποθηκεύεται στο έδαφος, τα υπόγεια ύδατα, τους υγροτόπους και τις πλημμυρικές περιοχές και τον έλεγχο της στάθμης των υπόγειων υδάτων.

• Έλεγχος των απορροών νερού, αποτρέποντας τις ακραίες απορροές ‑, μειώνοντας έτσι τις ζημιές από πλημμύρες 
• παγίδευση ρύπων και ιζημάτων που επηρεάζουν την ποιότητα των υδάτων· 
• διατήρηση της ποικιλότητας των οικοτόπων και της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων·  
• διατήρηση των πολιτιστικών αξιών, συμπεριλαμβανομένων των αισθητικών ιδιοτήτων που υποστηρίζουν τον τουρισμό, την αναψυχή και τους παραδοσιακούς τρόπους ζωής. 

Επιπλέον, τα μέτρα διαχείρισης που διασφαλίζουν τις σχετικές με τα ύδατα λειτουργίες των δασών μπορούν να εξοικονομήσουν το κόστος που συνδέεται με την επεξεργασία των υδάτων για διάφορες χρήσεις. Πράγματι, αναγνωρίζεται ότι τα ύδατα από δασικές περιοχές απαιτούν λιγότερες επεξεργασίες από ό,τι τα ύδατα από άλλους τομείς που ρυπαίνουν τα ύδατα (Miettinen, 2020). Για κάθε αύξηση κατά 10 % της δασικής κάλυψης λεκάνης απορροής, το κόστος επεξεργασίας των υδάτων μειώνεται περίπου κατά 20 %, έως και κατά 60 % περίπου της δασικής κάλυψης (Κέντρο προστασίας λεκάνης απορροής — Δασικό και πόσιμο νερό). Το κόστος επεξεργασίας μειώνεται όταν η δασική κάλυψη κυμαίνεται μεταξύ 70 και 100 %. Οι αξιολογήσεις εξοικονόμησης κόστους μπορεί να διαφέρουν από τόπο σε τόπο και χρειάζονται ειδικές μελέτες που υποστηρίζουν τον σχεδιασμό οικονομικά αποδοτικών πολιτικών. 

Η νέα δασική στρατηγική της ΕΕ, που δημοσιεύτηκε στα τέλη του 2021, αποσκοπεί στη βελτίωση της ποσότητας και της ποιότητας των δασών της ΕΕ και στην ενίσχυση της προστασίας, της αποκατάστασης και της ανθεκτικότητάς τους. Αυτό θα αυξήσει το δυναμικό των δασών όσον αφορά την παροχή διαφόρων οικολογικών και κοινωνικοοικονομικών υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με τη σχέση μεταξύ δάσους και νερού. Επιπλέον, η πρόσφατα εγκριθείσα στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 περιλαμβάνει μεταξύ των στόχων της την αποκατάσταση των υποβαθμισμένων ευρωπαϊκών οικοσυστημάτων με τη φύτευση τουλάχιστον 3 δισεκατομμυρίων επιπλέον δέντρων έως το 2030, γεγονός που θα ενισχύσει τη δασική κάλυψη σε ολόκληρη την Ευρώπη. 

Η κύρια πηγή χρηματοδότησης της ΕΕ για δασοκομικά μέτρα είναι η Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ) και ιδίως το πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης του «δεύτερου πυλώνα». Στο πλαίσιο της μεταρρυθμισμένης ΚΓΠ μετά το 2020, τα κράτη μέλη είναι σε θέση, μέσω των εθνικών στρατηγικών σχεδίων τους, να ενθαρρύνουν τους διαχειριστές δασών να διατηρούν, να καλλιεργούν και να διαχειρίζονται τα δάση με βιώσιμο τρόπο. Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα απαιτεί από τα κράτη μέλη να καταρτίζουν σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού, συμπεριλαμβανομένων προγραμμάτων μέτρων (ΠΜ) για κάθε περιοχή λεκάνης απορροής ποταμού. Τα μέτρα στο πλαίσιο των ΠΜ συνδέονται άμεσα με τα μέτρα του άξονα 2 του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης και με άλλες πολιτικές της ΕΕ που σχετίζονται με δασικά ζητήματα, όπως το σχέδιο δράσης της ΕΕ για τη δασοκομία (FAP), το Natura 2000 και το σχέδιο δράσης για τη βιομάζα (BAP). 

Ο χρόνος υλοποίησης αυτής της επιλογής ποικίλλει σε μεγάλο βαθμό, διότι εξαρτάται από τα μέτρα που λαμβάνονται για την προστασία και την αποκατάσταση των δασών και των οικοσυστημικών υπηρεσιών τους. Ο χρόνος εφαρμογής ορισμένων μέτρων μπορεί να είναι πολύ σύντομος, αλλά μπορεί επίσης να απαιτεί κατάλληλη συντήρηση μακροπρόθεσμα. Επιπλέον, η πλήρης ανάκτηση της ποιότητας και της ποσότητας του νερού μετά την αποκατάσταση των δασών μπορεί να απαιτήσει πολλά χρόνια (πάνω από 25 χρόνια).

Ατελείωτη εάν το σύστημα διαχείρισης διατηρηθεί και προσαρμοστεί