Rechtvaardige veerkracht

Stedelijk

Kernboodschappen

• Van lokale tot mondiale schaal lopen de meest kwetsbare mensen en gemeenschappen het grootste risico op de gevolgen van de klimaatverandering, hebben zij het minste vermogen om zich aan te passen en worden zij het minst gehoord, erkend en profiteren zij het minst van aanpassingsmaatregelen. In strategieën voor rechtvaardige veerkracht wordt rekening gehouden met de ongelijke verdeling van de gevolgen van klimaatverandering voor mensen en plaatsen, de ongelijke voorwaarden en het ongelijke vermogen (sociale, economische, politieke, gezondheidsgerelateerde enz.) om zich aan te passen en deel te nemen aan de voordelen van aanpassingsmaatregelen.
• Het concept “niemand aan zijn lot overlaten” is een belangrijk element in het recente en toekomstige EU-beleid inzake aanpassing aan de klimaatverandering, met inbegrip van het beleidspakket voor de Europese Green Deal en de EU-missie voor aanpassing aan de klimaatverandering. Met name in de nieuwe aanpassingsstrategie van de EU is expliciet de nadruk gelegd op rechtvaardige veerkracht.
• Om ervoor te zorgen dat niemand aan zijn lot wordt overgelaten, moet de nadruk worden gelegd op billijkheidsaspecten in alle stadia van de planning, uitvoering en monitoring van de aanpassing, alsook op alle bestuursniveaus. Een zinvolle betrokkenheid van kwetsbare groepen bij deze processen is ook essentieel.

Rechtvaardige veerkracht – ongelijkheden op het gebied van klimaatrisico’s en aanpassingsmaatregelen overwinnen

De meest kwetsbare mensen - vanwege hun leeftijd, gezondheid, woonplaats of sociaal-economische status - en systemen lopen het grootste risico op de gevolgen van klimaatverandering, hebben het minste vermogen om zich aan te passen en zijn het minst geneigd om te worden gehoord, erkend en baat te hebben bij aanpassingsmaatregelen. Aanpassingsacties kunnen sommige van deze ongelijkheden verhelpen, maar dreigen ook bestaande lacunes te verergeren.

Het concept “niemand aan zijn lot overlaten” op het gebied van klimaatverandering, ook wel “rechtvaardige aanpassing” of “rechtvaardige veerkracht” genoemd, moet dus naar behoren in aanmerking worden genomen bij de uitvoering van rechtvaardige, transformatieve klimaatadaptatie op lange termijn om maladaptieve praktijken te voorkomen, risico’s te herverdelen of bestaande ongelijkheden te versterken en te voorkomen dat “winnaars” en “verliezers” worden gecreëerd (ETS, 2021). Dit houdt met name het volgende in:

• Vermindering van de ongelijke last van klimaatrisico’s – Bepaalde groepen en regio’s worden onevenredig zwaar getroffen door klimaatverandering als gevolg van de ongelijke blootstelling aan klimaatverandering, reeds bestaande kwetsbaarheden, uiteenlopende economische en politieke capaciteiten en verschillende toegang tot openbare diensten en infrastructuur (zoals adequate huisvesting ter bescherming tegen overstromingen en extreme temperaturen). Een rapport van het EEA biedt verder inzicht in ongelijkheden in kwetsbaarheid en blootstelling aan klimaatrisico’s.
• Zorgen voor billijkheid bij de verdeling van de voordelen (en lasten) van aanpassing – Adaptieve maatregelen en beleidsmaatregelen komen niet noodzakelijkerwijs iedereen in dezelfde mate ten goede en kunnen in sommige gevallen zelfs leiden tot “onaangepastheid”. Zo kunnen aanpassingsinvesteringen (bv. groene gebieden, overstromingsverzekeringen, lokale waterbesparings- of koelingsmaatregelen) die de betaalbaarheid niet waarborgen, huishoudens met een laag inkomen uitsluiten.

Om ervoor te zorgen dat niemand aan zijn lot wordt overgelaten, moet daarom in alle stadia van de aanpassingscyclus aandacht worden besteed aan justitiële aspecten en moeten getroffen en kwetsbare groepen op zinvolle wijze bij de besluitvormingsprocessen worden betrokken.

Beleidskader

Er is steeds meer erkenning voor de noodzaak om “niemand aan zijn lot over te laten” in alle beleidssectoren van de EU, niet in de laatste plaats op het gebied van aanpassing aan de klimaatverandering. Rechtvaardige veerkracht staat centraal in zowel de Agenda 2030 van de VN als de nieuwe aanpassingsstrategie van de EU, waarmee de EU-klimaatwet wordt uitgevoerd. In de strategie wordt benadrukt dat veerkracht op een rechtvaardige en eerlijke manier moet worden bereikt en dat aanpassingsmaatregelen moeten worden ontworpen om rekening te houden met sociale aspecten, waaronder de internationale dimensies van klimaatrisico en klimaatadaptatie. Zij verbindt de Europese Unie ertoe een rechtvaardige transitie te ondersteunen door middel van een reeks beleidsmaatregelen en financieringsregelingen, alsook door middel van de handhaving van de bestaande werkgelegenheids- en sociale wetgeving.

In de Europese Green Deal wordt de nadruk gelegd op een “rechtvaardige transitie” naar een samenleving zonder nettobroeikasgasemissies tegen 2050, waarbij wordt erkend dat de onevenredige last voor bepaalde landen en bevolkingsgroepen moet worden aangepakt. De actie in het kader van de Europese Green Deal, zoals het FIT for 55-pakket, zal worden geleid door de Europese pijler van sociale rechten,om het economisch en milieubeleid in evenwicht te brengen met het sociale beleid.

Verbetering van de kennisbasis

Hoewel de term 'Just Resilience' relatief nieuw is in het klimaatbeleidslandschap, is er al een gevestigd onderzoeksgebied naar de sociale gevolgen van klimaatverandering, en sinds kort groeit de kennisbasis op mondiaal en Europees niveau.

Verschillende verslagen hebben specifiek betrekking op dit onderwerp, zowel op mondiaal als op EU-niveau. In het vijfde IPCC-beoordelingsverslag (AR5)  werd de ongelijke verdeling van klimaatrisico’s in de verschillende sectoren al erkend, en in het meest recente zesde IPCC-beoordelingsverslag (AR6) wordt justitie benadrukt als een kernkwaliteit van klimaatadaptatie op alle bestuursniveaus. In de bijdrage van werkgroep II aan het AR6 worden met name de beginselen van rechtvaardigheid genoemd die in aanmerking moeten worden genomen bij de evaluatie van aanpassingsopties.

In het achtste verslag over economische, sociale en territoriale cohesie worden de huidige sociaal-economische en territoriale verschillen in Europa gepresenteerd en wordt aangegeven hoe deze worden verergerd door de gevolgen van de klimaatverandering, en wordt aangegeven dat het cohesiebeleid moet evolueren om deze uitdagingen het hoofd te bieden.

In het technisch document van de ETS/CCA “Leaving No One Behind” in Climate Resilience Policy and Practice in Europe” (2021) worden de praktische gevolgen van de “rechtvaardige transitie” in de context van aanpassing en klimaatbestendigheid — “rechtvaardige veerkracht” onderzocht. Het biedt inzichten over hoe justitieaspecten in alle stappen van de aanpassingsbeleidscyclus in aanmerking kunnen worden genomen volgens het Adaptation Support Tool. Andere EEA- en ETC/CCA-producten die belangrijk zijn voor het begrip van rechtvaardige veerkracht, houden rekening met gezondheids- en stedelijke aspecten van beleid inzake rechtvaardige veerkracht.

Het EEA heeft tot doel de aandacht voor justitiële aspecten in het mitigatie- en adaptatiebeleid in een geïntegreerde aanpak aan te pakken. In een EEA-briefing Exploring the social challenges of low-carbon energy policies in Europe worden aanpassingsaspecten in aanmerking genomen bij de beoordeling van oneerlijke effecten van koolstof- en energiebelastingen en beleidsanalyse om de voordelen voor adaptatiegerelateerde doelstellingen te maximaliseren.

De EEA 2022-briefing Naar “rechtvaardige veerkracht”: Niemand aan zijn lot overlaten bij de aanpassing aan de klimaatverandering kijkt naar de gevolgen van de klimaatverandering voor kwetsbare groepen en hoe deze gevolgen kunnen worden voorkomen of verminderd door middel van billijke aanpassingsmaatregelen. Het bevat ook voorbeelden van op gelijkheid gerichte beleidslijnen en maatregelen uit heel Europa.

De EU onderneemt ook verschillende acties om beleidsmakers en beroepsbeoefenaars meer kennis en methoden te bieden om beleid en maatregelen op het gebied van rechtvaardige veerkracht uit te voeren. Zo verstrekt de deskundigengroep inzake de economische en sociale impact van onderzoek (ESIR) empirisch onderbouwd beleidsadvies aan de Commissie over de wijze waarop een eerlijk, toekomstgericht en transformatief onderzoeks- en innovatiebeleid kan worden ontwikkeld.

In samenwerking met verschillende EU- en mondiale partners ontwikkelen de Europese Commissie en het EEA de Europese waarnemingspost voor klimaat en gezondheid. Het biedt toegang tot de meest relevante kennisbronnen over de kwetsbaarheid van sociale groepen voor gezondheidsgerelateerde klimaateffecten en -risico’s en over justitie in beleidsreacties.

Justitie in het klimaatbeleid is ook een belangrijk onderwerp van het Horizon 2020-programma, met name voor de mitigatie van klimaatverandering. Wat aanpassing betreft, bestuderen sommige lopende projecten de verdelingsimplicaties van klimaatrisico’s en aanverwant beleid. Het CASCADE-project bestudeert bijvoorbeeld de verspreiding van klimaatrisico’s op internationaal niveau op Europese samenlevingen en beoordeelt de mogelijke sociaal-economische nadelen. Beleid staat centraal in het NAVIGATE-project, dat nieuwe geïntegreerde beoordelingsmodellen ontwikkelt waarmee ongelijkheden kunnen worden gemodelleerd en kan worden beoordeeld hoe mitigatie- en aanpassingsbeleid daarop van invloed is. Bovendien wil het JustNature-project op de natuur gebaseerde oplossingen activeren als instrumenten om het recht op gezondheid en welzijn in zeven proefsteden te waarborgen.

Het LIFE-programma draagt ook bij tot de uitbreiding van de kennisbasis. Zo zal het project Evolving regions praktische ervaring opleveren met het in kaart brengen van kwetsbare groepen voor risicobeoordelingen en het in aanmerking nemen van justitiële aspecten in het stappenplan voor gemeentelijke en regionale aanpassing.

Financiering en investeringen ondersteunen

De EU is vastbesloten een “rechtvaardige transitie” te ondersteunen door middel van specifieke financieringsregelingen zoals het Fonds voor een rechtvaardige transitie.

Aanpassingsfinanciering is beschikbaar uit verschillende EU-financieringsstromen en veel ervan ondersteunen ook rechtvaardige veerkracht. Het meerjarig financieel kader 2021-2027 zorgt ervoor dat maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn geïntegreerd in alle belangrijke uitgavenprogramma’s van de EU, zoals ook is voorzien in de aanpassingsstrategie van de EU. Daarnaast verstrekt de Europese Commissie ook middelen via het programma NextGenerationEU (750 miljard EUR) om te herstellen van de economische crisis in verband met de COVID-19-epidemie. Het programma financiert de nationale herstel- en veerkrachtplannen die bedoeld zijn om de Europese economieën radicaal te transformeren door middel van een eerlijke klimaat- en digitale transitie.

Het LIFE-programma is volledig gewijd aan het milieu en beschikt over een begroting van 1,9 miljard euro voor klimaatactie, met inbegrip van aanpassing aan de klimaatverandering.

Het aanpakken van ongelijkheden in de groene transitie staat ook centraal in de belangrijkste strategische oriëntaties van Horizon Europa (95,5 miljard EUR). Volgens het strategisch plan 2021-2024 moet het programma door middel van onderzoek bijdragen tot de totstandbrenging van een veerkrachtigere, inclusievere en democratischere Europese samenleving. Daartoe kruist het thema rechtvaardigheid in mitigatie- en aanpassingsacties de werkprogramma’s van Horizon Europa, en met name zes nieuwe oproepen zullen bijdragen tot de uitvoering van de missie Aanpassing aan de klimaatverandering. Hoewel in geen van de oproepen expliciet sociale aspecten worden genoemd, zal bij de uitvoering ervan rekening worden gehouden met justitiële aspecten overeenkomstig de doelstellingen van de EU-missie voor aanpassing aan de klimaatverandering.

Andere relevante Europese financieringsprogramma's zijn:

• Het gemeenschappelijk landbouwbeleid (378,5 miljard euro) ondersteunt de aanpassing van de landbouwsector, met bijzondere aandacht voor de kwetsbare groepen landbouwers
• Het Europees Sociaal Fonds Plus (ESF+) is een belangrijk financieringsinstrument ter ondersteuning van de meest kwetsbare groepen in Europa. Het ESF financiert de uitvoering van de beginselen van de Europese pijler van sociale rechten: gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt; eerlijke arbeidsvoorwaarden en sociale bescherming en inclusie.
• Het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) kan ook worden besteed aan aanpassing en de sociale dimensie van aanpassing. De financieringsprioriteiten van het EFRO omvatten zowel “groener, koolstofarm en veerkrachtig [Europa]” als “meer sociaal”.

Ondersteuning van de uitvoering

Op Europees niveau wordt de rechtvaardige veerkracht geïntegreerd en uitgevoerd door middel van acties die voortvloeien uit de Europese aanpassingsstrategie en andere EU-initiatieven.

Het Burgemeestersconvenant integreert het thema “rechtvaardige veerkracht” in de uitvoering van aanpassingsbeleid op lokaal niveau. In het kader van haar beleidsondersteuningsfaciliteit verstrekt zij richtsnoeren voor de uitvoering van adaptatie, die uitdrukkelijk betrekking hebben op ongelijke blootstelling aan en kwetsbaarheid voor klimaateffecten. Er is een proefproject voor 2023 gestart met 40 gemeenten in 12 landen om die gemeenten te helpen op hun traject om op rechtvaardige wijze vooruitgang te boeken met aanpassingsmaatregelen.

De EU-missie voor aanpassing aan de klimaatverandering wordt geleid door DG CLIMA en is bedoeld om ten minste 150 Europese regio’s en gemeenschappen rechtstreeks te ondersteunen om tegen 2030 klimaatbestendig te worden. De missie richt zich op oplossingen en paraatheid voor de gevolgen van klimaatverandering op een rechtvaardige en eerlijke manier, door middel van inclusieve bestuursprocessen en ondersteuning van acties ter bescherming van de gezondheid en het welzijn van kwetsbare mensen. Het omvat gedragsverandering en sociale aspecten door nieuwe gemeenschappen aan te pakken die verder gaan dan de gebruikelijke belanghebbenden.

Het Nieuw Europees Bauhaus-initiatief bevordert duurzaamheid, kwaliteit van de ervaring en inclusie in het ontwerp van Europese leefruimten.