Mariene en visserij

Mariene en visserij

Kernboodschappen

• De gevolgen van de klimaatverandering voor het zeewater cumuleren met andere antropogene druk, zowel op zee als in kustgebieden, die reeds gevolgen heeft voor de visserij en de mariene aquacultuur met veranderde opbrengsten en veranderingen in de visgronden en doelsoorten.  Bovendien zal de intensivering van extreme gebeurtenissen, met strengere omstandigheden op open zee, naar verwachting gevolgen hebben voor alle sectoren van de blauwe economie.
• De EU pakt deze gevolgen aan door het opzetten van wetenschappelijke informatiehubs zoals de mariene dienst van Copernicus en het Europees marien observatie- en datanetwerk als gratis en open gegevensleveranciers voor alle gebruikers wereldwijd. Het heeft ook tot doel de goede milieutoestand van de kust- en mariene wateren van de EU te bereiken door de aanpassing aan de klimaatverandering aan te pakken via de kaderrichtlijn mariene strategie en door op de natuur gebaseerde oplossingen voor mariene en kustecosystemen te ontwikkelen en te gebruiken.
• Het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur 2021-2027 ondersteunt innovatieve projecten die bijdragen tot de duurzame exploitatie en het duurzame beheer van aquatische en maritieme hulpbronnen, onder meer op het gebied van aanpassing aan de klimaatverandering.

Impacts en kwetsbaarheden

Zeewater wordt warmer, zuurder en met een verminderd zuurstofgehalte, als gevolg van de wereldwijde klimaatverandering. Wateropwarming leidt tot verschuivingen in de verspreiding van soorten en veranderingen in de groei en verspreiding van vispopulaties. Oceaanverzuring zal het vermogen van calciumcarbonaat afscheidende soorten (zoals weekdieren, planktons en koralen) beïnvloeden om hun schelpen of skeletten te produceren. Deoxygenatie beïnvloedt de ruimtelijke verspreiding van soorten en, vooral in afgesloten bekkens en estuaria, grotere en frequentere gebeurtenissen van hypoxie en anoxie, die het voortbestaan van soorten beïnvloeden en de gezondheid van het ecosysteem aantasten. De klimaatverandering cumuleert zich met andere antropogene druk, zowel op zee als in kustgebieden, met gecombineerde effecten op mariene ecosystemen en belangrijke ecosysteemdiensten. De visserij en de mariene aquacultuur ondervinden reeds de gevolgen van de klimaatverandering, met veranderde opbrengsten en veranderingen in visgronden en doelsoorten.  Bovendien zal de intensivering van extreme gebeurtenissen, met strengere omstandigheden op open zee, naar verwachting gevolgen hebben voor alle sectoren van de blauwe economie, zoals zeevervoer, havenactiviteiten en offshore-energieproductie.

Beleidskader

De EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering (2021) heeft tot doel de visie voor 2050 van een klimaatveerkrachtig Europa te verwezenlijken. De aanpassing zal slimmer zijn door de kloof op het gebied van klimaateffecten en veerkracht te dichten. Oceaanmetingen en -observaties zullen worden versterkt, evenals wetenschappelijke informatiehubs zoals de mariene dienst van Copernicus en het Europees marien observatie-en datanetwerk(EMODnet) als gratis en open gegevensleveranciers voor alle gebruikers wereldwijd. De aanpassing zal systemischer zijn door de koppeling met het gemeenschappelijk visserijbeleid en andere EU-initiatieven ter ondersteuning van lokale aanpassing te versterken en tevens een grotere betrokkenheid van plaatselijke actiegroepen voor de visserij (FLAG's) aan te moedigen. De rol van op de natuur gebaseerde oplossingen voor mariene en kustecosystemen wordt opgemerkt als multifunctionele, no-regret en effectieve oplossingen, ook met potentieel voor koolstofvastlegging. Nieuwe financieringsinitiatieven (waaronder Horizon Europa)zullen de aanpassing versnellen. Ten slotte erkent de aanpassingsstrategie, om de aanpassing internationaal te maken, de noodzaak om klimaatveranderingsoverwegingen op te nemen in toekomstige overeenkomsten ter bescherming van internationale hulpbronnen, zoals internationale visserij en biodiversiteit, zelfs in gebieden buiten nationale jurisdicties.

In mei 2021 heeft de Commissie een nieuwe aanpak voor een duurzame blauwe economie in de EU vastgesteld en de beginselen van de Europese Green Deal onderschreven. Het erkent de verwoestende gevolgen van de klimaatverandering voor oceanen en kusten en de cumulatieve effecten van economische activiteiten op zee. Het moedigt bedrijven aan om hernieuwbare hulpbronnen te gebruiken of te genereren, mariene ecosystemen in stand te houden, vervuiling te verminderen en de weerbaarheid tegen klimaatverandering te vergroten.

Voorts heeft de EU een gearticuleerd kader vastgesteld van sectoroverschrijdend en sectoraal beleid dat relevant is voor het duurzame beheer en bestuur van de zee. Het geïntegreerd maritiem beleid (GMB) van de EU streeft naar een meer samenhangende en gecoördineerde aanpak van mariene en maritieme kwesties, waarbij ook rekening wordt gehouden met de klimaatverandering. De kaderrichtlijn mariene strategie (KRMS) is de milieupijler van het GMB. Zij stelt een gemeenschappelijk kader vast op grond waarvan de lidstaten de nodige maatregelen moeten nemen om een goede milieutoestand van de kust- en mariene wateren van de EU te bereiken en te handhaven. In het kader van de kaderrichtlijn mariene strategie en bij de ontwikkeling van hun respectieve nationale mariene strategieën moeten de lidstaten in voorkomend geval alle bewijzen van de gevolgen van de klimaatverandering specificeren.

Het gemeenschappelijk visserijbeleid (GVB) vormt de basis van het visserijbeleid van de EU. Het GVB stelt een reeks gemeenschappelijke regels vast om ervoor te zorgen dat de visserij en de aquacultuur ecologisch, economisch en sociaal duurzaam zijn en een bron van gezond voedsel voor de EU-burgers vormen. Duurzame visserij, die via het GVB wordt geleverd, is noodzakelijk om de veerkracht te vergroten en de Europese Green Deal uit te voeren.

Verbetering van de kennisbasis

Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability ,presenteert de meest actuele wetenschappelijke kennis over de gevolgen van klimaatverandering voor de visserij en de aquacultuur en voor hun productiviteit, waarbij ook aandacht wordt besteed aan de toenemende moeilijkheden om in menselijke behoeften te voorzien.

De analyse van de gevolgen van de klimaatverandering in verband met de opwarming van de aarde tot 1,5 °C in vergelijking met 2 °C voor de mariene biodiversiteit, visserij en ecosystemen en die van de aanhoudende opwarming van de aarde op de oceaan en de cryosfeer, wordt beschreven in 2 andere specifieke verslagen: het speciaal verslag van het IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C en het speciaal verslag van het IPCC over de oceaan en de cryosfeer in een veranderend klimaat (SROCC).

Na de bespreking in het kader van het SROCC werden de beleidsaanbevelingen van het initiatief “Ocean for Climate” en het “Ocean & Climate Platform”gepresenteerd tijdens de COP25 van het UNFCC, die in december 2019 in Madrid werd gehouden. Deze COP werd door zijn voorzitter aangekondigd als een “blauwe COP”, waarin de nauwe banden tussen de gezondheid van het klimaat en de gezondheid van de oceaan worden erkend.

De uitdaging van de klimaatverandering voor de visserij en de aquacultuur en de aanpassingsmaatregelen vormen de kern van twee FAO-verslagen: Mondiale synthese van de huidige kennis, aanpassings- en mitigatieopties (2018) en adaptief visserijbeheer in reactie op klimaatverandering (2021).

In het kader van haar GMB-beleid spant de EU zich in om mariene gegevens uit verschillende bronnen samen te brengen (Marienekennis 2000). EMODNET biedt toegang tot een breed scala aan gegevens, producten en metadata met betrekking tot bathymetrie, geologie, zeebodemhabitats, chemie, biologie, natuurkunde en menselijke activiteiten. Bovendien biedt de mariene dienst van Copernicus regelmatige en systematische referentie-informatie over de toestand van de fysieke oceanen en regionale zeeën, terwijl de Europese Zeeatlas een breed scala aan ruimtelijke informatie over de Europese zeeën en kusten deelt.

Beschermde mariene gebieden (MPA's) worden internationaal erkend als een instrument om zowel aanpassing als mitigatie te ondersteunen. Een overzicht en perspectieven voor de toekomst van beschermde mariene gebieden staan in het EMA-verslag MPA-netwerken in de Europese zeeën (2015). Op basis van de ETC/ICM-studie Spatial Analysis of Marine Protected Area Networks in Europe's Seas is een EEA-briefing  (2018) over beschermde mariene gebieden gepubliceerd.

Door de EU gefinancierde projecten (bv. MPA-ADAPT en MPA-ENGAGE voor het Middellandse Zeegebied, ATLAS voor de Atlantische Oceaan) hebben belangrijke inzichten opgeleverd voor de aanpassing aan de klimaatverandering op dit gebied. Besluitondersteunende kaders en instrumenten zijn ontwikkeld om besluitvormers te helpen zich aan te passen. Het Adaptation Support Tool for Islands is ontwikkeld door het SOCLIMPACT-project om beleidsmakers te helpen bij het ontwerpen van op maat gemaakte strategieën en plannen voor aanpassing aan de klimaatverandering voor hun eilanden. Het ClimeFish  beslissingsondersteunend kader bevat beslissingsondersteunende middelen en systemen met als algemeen doel te helpen zorgen voor een duurzame productie van vis en schaal- en schelpdieren in het licht van de klimaatverandering.

Ondersteuning van investeringen en financiering

Het nieuwe MFK 2021-2027 voorziet in 30 % van zijn begroting om de klimaatverandering te bestrijden. Het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur 2021-2027 (EFMZVA)ondersteunt innovatieve projecten die bijdragen tot de duurzame exploitatie en het duurzame beheer van aquatische en maritieme hulpbronnen, en die ook bijdragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europese Green Deal, de routekaart voor het klimaat- en milieubeleid van de EU.

Het LIFE-programma cofinanciert projecten die het herstel van mariene en kustecosystemen omvatten, waardoor de weerbaarheid tegen klimaatverandering wordt vergroot. Het nieuwe Horizon Europa omvat drie pijlers: Excellente wetenschap, mondiale uitdagingen en Europees industrieel concurrentievermogen en innovatief Europa. Binnen de tweede pijler is een specifieke cluster (n.6) gewijd aan voedsel, bio-economie, natuurlijke hulpbronnen, landbouw en milieu en omvat deze, als onderzoeksgebieden, zeeën en oceanen. Er worden nieuwe kansen verwacht door “Mission Starfish 2030” en “Restoreour Ocean and Waters”die gericht zijn op de ontwikkeling van kennis over, het herstel en de bescherming van onze oceanen en wateren tegen 2030. JPI Oceans is een intergouvernementeel platform voor samenwerking op lange termijn dat openstaat voor alle EU-lidstaten en geassocieerde landen die investeren in marien en maritiem onderzoek. Klimaatverandering is een strategisch gebied van de strategie 2021-2025 van het JPI Ocean, binnen een kader van onderling verbonden prioritaire gebieden voor veerkrachtige oceanen.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina EU-financiering van aanpassing.

Ondersteuning van de uitvoering

Farnet is de gemeenschap van mensen die vanuit de gemeenschap geleide lokale ontwikkeling uitvoeren in het kader van het EFMZVA. Dit netwerk brengt FLAG's, beheersautoriteiten, burgers en deskundigen uit de hele EU samen om te werken aan de duurzame ontwikkeling van visserij- en kustgebieden. In het kader van de aanpassingsstrategie van de EU wordt een grotere betrokkenheid van regionale organen via deze groepen beoogd. In de FARNET-gids “Vooruitziende strategieën voor visserijgebieden”werd gemeld dat FLAG’s door middel van lokale bewustmakings- en ondersteuningsprojecten voor initiatieven ter bevordering van veranderingen in levensstijl die lokale en duurzame producten en diensten bevorderen, gemeenschappen kunnen helpen bij de mitigatie van en aanpassing aan de klimaatverandering.

MRE van aanpassing

Uit het verslag over de eerste uitvoeringscyclus van de kaderrichtlijn mariene strategie (2020) blijkt dat het EU-kader voor de bescherming van het mariene milieu een van de meest uitgebreide en ambitieuze ter wereld is. Het moet echter worden versterkt om de overheersende druk aan te kunnen pakken, zoals overbevissing en niet-duurzame visserijpraktijken, plastic zwerfvuil, overtollige nutriënten, onderwatergeluid, vervuiling en andere vormen van milieudruk. Hoewel klimaatverandering wordt genoemd als een van de belangrijkste vormen van druk op het mariene milieu die de lidstaten naar voren hebben gebracht, zijn belangrijke onderwerpen zoals de verzuring van de oceanen in de Europese zeeën en de gevolgen van mariene hittegolven voor de mariene biodiversiteit niet goed vastgelegd in de monitoringregelingen op EU-niveau. Doeltreffend beheerde beschermde mariene gebieden maken deel uit van het maatregelenprogramma van de nationale mariene strategieën, dat tot doel heeft verlies en aantasting van soorten en habitats te voorkomen, de kustbescherming en de veerkracht van ecosystemen te vergroten in het licht van mondiale veranderingen.