Door vectoren overgedragen ziekten

Waargenomen effecten

Klimaatverandering is niet langer een toekomstige bedreiging, het is een huidige bedreiging en het verandert actief het landschap van infectieziekten in heel Europa (EEA, 2022). We zijn getuige van een "nieuw normaal" waar tropische ziekten lokaal worden overgedragen in Europa. Invasieve vectoren, zoals de Aziatische tijgermug (Aedes albopictus), zijn nu op het hele continent gevestigd en duwen naar het noorden en naar grotere hoogten waar ze voorheen niet konden overleven (Wereldmuggendag 2025: Europa vestigt nieuwe records voor door muggen overgedragen ziekten).

Het bewijs is duidelijk: recordaantallen lokaal verworven gevallen van West-Nijlvirusinfectie en chikungunyavirusziekte duiken op in regio’s die ooit als veilig werden beschouwd (Wadman, 2025). Deze verschuiving wordt gedreven door biologische aanpassing: muggen ontwikkelen "koude-hardheid" om Europese winters te overleven, terwijl virale pathogenen muteren om zich efficiënter te verspreiden binnen onze lokale omgeving (Delwel en Mordecai, 2025). Om de Europese burgers te beschermen, zijn politieke urgentie en geïntegreerd toezicht nu van het grootste belang voor het beheer van deze toenemende gezondheidsrisico’s (Verordening (EU) 2022/2371 inzake ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid).

Geprojecteerde effecten

Geschiktheid voor het klimaat van tijgermuggen in 2041-2070 bij een scenario met hoge emissies

(Klik op de kaart voor de interactieve versie)

De Tiger Mosquito Climatic Suitability index is relevant voor de menselijke gezondheid. De tijgermug (Aedes albopictus) is een invasieve soort uit Zuidoost-Azië die wordt begunstigd door een warmer klimaat en vormt een ernstige bedreiging omdat het door vectoren overgedragen ziekten zoals dengue en chikungunya overbrengt. Omgevingsfactoren, waaronder weersomstandigheden, beïnvloeden zowel de potentiële aanwezigheid als de seizoensgebonden activiteit van de tijgermug. Hier een voorbeeld van de prognoses uit het midden van de ‑-eeuw (2041-2070) van de geschiktheid van tijgermuggen in EU-landen in een scenario met hoge ‑-emissies (RCP 8.5).
Bron: Copernicus-dienst voor klimaatverandering (C3S)

Stijgende temperaturen, mildere winters en verschuivende neerslag verlengen al muggenseizoenen en breiden de populaties van Aedes en Culex in Europa uit. Op muggendag (20 augustus 2025) verklaarde het ECDC dat warmere en langere zomers en veranderingen in regenval leiden tot een “nieuw normaal” van langere en intensere transmissieseizoenen voor door muggen overgedragen ziekten, waarbij het West-Nijlvirus en het chikungunyavirus in nieuwe gebieden worden gedetecteerd en uitbraken recordaantallen bereiken (https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/world-mosquito-day-2025-europe-sets-new-records-mosquito-borne-diseases).  In de richtsnoeren van het ECDC over door Aedes overgedragen ziekten wordt ook gewaarschuwd dat de klimaatverandering de gunstige milieuperioden voor Aedes-muggen zal verlengen, waardoor het potentieel voor dengue, chikungunya-virusziekte en uitbraken van Zika-virusziekte op het Europese continent zal toenemen.

De Lancet Countdown Europe meldt dat de klimatologische geschiktheid voor het West-Nijlvirus, het denguevirus, het chikungunyavirus, het Zika-virus en de Plasmodium-parasieten (waardoor malaria ontstaat) toeneemt, wat suggereert dat een opwarmend klimaat deze ziekteverwekkers elk jaar verder naar het noorden en langer zal laten voortbestaan (Van Daalen et al. 2024).

Maar klimaatverandering heeft niet alleen invloed op door muggen overgedragen ziekten. Uit de beoordeling van Lymeborreliose door WHO-Europa blijkt dat teken zich al naar grotere breedte- en hoogtegraden in Europa hebben uitgebreid en dat toekomstige opwarming waarschijnlijk verdere verspreiding zal vergemakkelijken en tegelijkertijd het voorkomen in gebieden die te heet en droog worden zal verminderen (https://www.who.int/publications/i/item/9789289022910).

Beleidsreacties

Het EU-beleid inzake door vectoren overgedragen ziekten is geleidelijk verschoven van een grotendeels reactieve aanpak — gericht op het reageren op uitbraken wanneer deze zich voordoen — naar een meer proactief en geïntegreerd kader dat het “nieuwe normaal” van klimaatgestuurde gezondheidsrisico’s weerspiegelt. Stijgende temperaturen, biodiversiteitsverlies en ecologische verstoring, samen met globalisering, breiden het geografische bereik en de seizoensgebonden transmissievensters van door vectoren overgedragen pathogenen uit. In dit verband heeft de EU de paraatheid voor VBD in toenemende mate ingebed in de bredere visie van de Europese gezondheidsunie, die tot doel heeft de veerkracht op lange termijn en het gecoördineerde optreden in de lidstaten te versterken in plaats van te vertrouwen op tijdelijke inperkingsmaatregelen (https://commission.europa.eu/topics/public-health/european-health-union_en).

Een belangrijke pijler van deze zich ontwikkelende strategie is een betere paraatheid door middel van investeringen in innovatie en gezondheidsbeveiliging, zoals een gezamenlijk optreden van de EU voor de opschaling van de nationale systemen van de lidstaten voor de opsporing en beheersing van vectordreigingen. In het kader van deze gezamenlijke actie zullen interdisciplinaire programma’s worden opgezet om de verspreiding van vectoren en de bevolkingsdynamiek te monitoren en zullen tegenmaatregelen worden ontwikkeld en uitgevoerd voor de bestrijding van ziekteoverbrengende vectoren, met inbegrip van fysische, biologische en chemische methoden, aangevuld met voorlichtingscampagnes van het publiek.

Op operationeel niveau maakt het EU-beleid ook vorderingen in de richting van geïntegreerde vectorsurveillance en -controle. In plaats van zich alleen te richten op klinische gevallen bij de mens, bevordert de EU een “één gezondheid”-geïnformeerde aanpak die dierenbewaking (via de missie van de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA)) en entomologische monitoring omvat. Het door het ECDC en de EFSA gefinancierde project VectorNet speelt een centrale rol bij het verzamelen en delen van gegevens over muggen-, teken- en andere vectorpopulaties in heel Europa, waardoor risico’s eerder kunnen worden opgespoord en gerichtere interventies kunnen worden uitgevoerd voordat uitbraken zich op grote schaal verspreiden (https://www.vectornetdata.org/).

Wetenschappelijke coördinatie tussen EU-agentschappen versterkt dit geïntegreerde kader verder. De EFSA verstrekt, met name via haar panel voor diergezondheid en dierenwelzijn, onafhankelijk wetenschappelijk advies over door zoönotische vectoren overgedragen ziekten die dieren treffen (https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/vector-borne-diseases). De EFSA werkt nauw samen met het ECDC om surveillance-informatie uit te wisselen en beide agentschappen beheren gezamenlijk het One-Health VectorNet-netwerk en het project inzake vectoren van veterinair en volksgezondheidsbelang.

Op basis van door de lidstaten verzamelde gegevens bundelen de EFSA en het ECDC hun krachten om de opkomst van het West-Nijlvirus in Europa te beoordelen en gezamenlijke maandelijkse verslagen op te stellen over infecties bij mens en dier, ter ondersteuning van empirisch onderbouwde beleidsvorming en ter versterking van de sectoroverschrijdende samenwerking die centraal staat in de strategie van de EU voor VBD.

Parallel aan deze institutionele en regelgevende ontwikkelingen versterkt de EU ook haar wetenschappelijke en operationele grondslagen voor klimaat-‑gerelateerde gezondheidsbedreigingen via het Europees cluster voor klimaat en gezondheid (klimaatgezondheid), een samenwerking in het kader van Horizon Europa die zes grote onderzoeks- en innovatieprojecten samenbrengt: BlueAdapt, CATALYSE, CLIMOS, HIGH Horizons, IDAlerten TRIGGER. Gezamenlijk genereren deze projecten bewijsmateriaal, gegevens, bewakingsinstrumenten en vroegtijdige-‑waarschuwingscapaciteiten die de paraatheid van de EU voor vector-‑borne en andere klimaat-‑gevoelige ziekten rechtstreeks ondersteunen. De cluster bevordert synergieën tussen onderzoeksgemeenschappen op het gebied van milieu, klimaat en gezondheid, verbetert de vertaling van het ‑-beleid en ontwikkelt geharmoniseerde indicatoren en modelleringsbenaderingen die helpen anticiperen op nieuwe risico’s in plaats van hierop reactief te reageren. Door geavanceerde wetenschappelijke kennis van ‑ te gebruiken in initiatieven zoals de Europese gezondheidsunie, HERA en de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering, fungeert de cluster klimaat-gezondheid als brug tussen onderzoek, beleid en praktijk – waardoor de EU beter in staat is dreigingen te voorspellen, gerichte interventies te sturen en veerkracht op lange termijn op te bouwen in een snel veranderend klimaat.