Fire pilarar i Hamburgs strategi for grønt tak: Økonomisk incitament, dialog, regulering og vitskap

Ifølgje National Assessment on Climate Change for Germany (2017) viser prognosar fram til slutten av^{det 21. århundre} samanlikna med referanseperioden (1971 — 2000) ein auke i den gjennomsnittlege lufttemperaturen nær overflata i Tyskland på 1,2 til 3,2 °C (med tanke på høvesvis eit moderat og mellomliggande scenario) eller på 3,2 til 4,6 °C (med tanke på vidareføring av dagens høge utslepp). Ein sterkare auke forventast om sommaren, med temperaturar som forventast å auke opp til 4,8 °C innan slutten av århundret. Under uforminska klimagassutslepp utfordrar betydeleg intensivering av temperaturekstremar og sommarvarmebølgjer heile Vest-Europa, inkludert Tyskland. Samanlikna med referanseperioden (1971 — 2000) viser dei fleste simuleringar for^{det 21. århundre} ein auke i nedbør om vinteren med eit område for moderat scenario på -3 til + 17 %, og frå + 8 til + 32 % for eit scenario med uforminska klimagassutslipp. I tillegg indikerer tilgjengeleg på nasjonalt nivå eit auka potensial for alvorlege stormar og flaum med tilhøyrande risiko og auka press på urbane dreneringssystemer.

Grøne tak kan gje ein del av ei løysing på desse forventa klimaendringane ved å redusere auka temperatur og ekstreme nedbørshendingar.

Hamburg har nokre aukande få innbyggjarar som fører til ein urban ekspansjonspolitikk som krev nokre få ekstra bustader. For å oppretthalde Hamburgs kompakte bystruktur ermålet å forbetre kvaliteten (i staden for kvantiteten) på opne grøne byområde. Hamburgs mål er i denne samanheng å bli grønare — på toppen.

Den grøne takstrategien for Hamburg tek sikte på å grøne minst 70 % av både nye bygningar og eigna flate eller forsiktig skråtak som vert renovert. Dette tilsvarar å plante totalt 100 hektar grøn takflate med planter og blomster i storbyområdet, tilsvarande det dobbelte av overflata til «Planten un Blomen» bypark (45 hektar). Omtrent 20 % av desse nyleg grøne opne områda bør gjerast tilgjengeleg for rekreasjonsbruk (idrettsfelt og parkar, eller som hagar i felles bruk av bustadsamfunnet) til innbyggjarar og arbeidarar. Ved å fremje grøne tak, har byen som mål å oppmuntre til plasseffektive fritidsområde, forbetra byens regnvassretensjonskapasitet, auka biologisk mangfald og redusere ekstreme temperatureffektar.

Hamburg er ein stadig veksande by, og viser at etableringa av nytt buareal og grønt medvit kan vere kompatibelt. Byens miljøstrategi slik den kjem fram av klimaplanen frå 2016 tek for seg effektar av klimaendringar som auka kraftig regnvêr, flaum og hetebølgjer. Grøne tak i denne samanheng forbetrar både byklimaet og vassforvaltinga.

Med omsyn til byens klima avkjøler grøne tak omgivnadane og aukar luftfuktigheita, noko som reduserer den urbane varmeøyeffekten. Grøne tak gjev òg betre isolasjon til bygningar og dermed betre tilpasning til meir ekstreme temperaturar. Vidare forbetrar grøne tak vassforvaltinga gjennom regnvassretensjon og naturleg fordamping. Dei beheld mellom 50 og 90 % av den årlege nedbøren og opptil 30-40 % av kraftig nedbør (Hamburgby, Grøne tak retningslinjer for planlegging).

Strategien for grønt tak (2014) utfyller byens RISA (RainInfrastructure Adaptation 2030),byens strategi for berekraftig forvalting av regnvatn. Mindre vatn kan drenerast bort i den stadig tettare byen, medan tyngre nedbør på grunn av klimaendringar vert hyppigare. Som ein konsekvens er kloakksystemet overbelasta og elvar sprenger sine breidder. Dette har gjort «Hamburg Wasser», byens vassverk, til å innføra strenge restriksjonar på vassutslepp per hus og tid. Denne strenge kvoten inneber at overskytande regnvatn bør mellombels behaldast for å unngå overbelasting av kloakksystemet. Berekningar viser at i gjennomsnitt 60 % av regnvatnet må behaldast for å unngå overbelasting av kloakk. Å handtere overvatn i Hamburg er eit tverrfagleg og tverradministrativt mål og anbefalingar finst i dokumentet «RISA Structural Plan Rainwater 2030» (Strukturplan Regenwasser 2030), som vart utgjeve i 2016. Hamburgs grøne tak kan bidra til å avlaste dreneringsinfrastrukturen ved å redusere den totale mengda regnvassavrenning og redusere snøggleiken på gjenverande avrenning.

Grøne tak reinsar òg lufta ved å absorbere støv og skadelege stoff. Vidare gjev grøne tak ny plass for rekreasjon i det tett folkesette sentrum. Bedrifter og utleigarar vil ha eit klart konkurransefortrinn med eit grønt tak. Desse nye grøne områda midt i byen er spesielt attraktive for innbyggjarar og arbeidarar. Dei kan slappa av, gjera sport, eller plante grønnsaker og blomster.

For å lykkast med den grøne takstrategien kombinerer byen forfremjing, dialog, politikk og forsking:

• Forfremjing: Med eit insentivprogram gjev byen subsidiar til 2024 for kvar eigar (privat eller offentleg) frivillig å bestemme seg for eit grønt tak. Tilskotet betalast både for oppussing av taket samt grøne tak i nybygg.
• Kommunikasjon og dialog: Incentivprogrammet er sterkt kommunisert med ein medvitskampanje over heile byen”On Your Roofs, Get Set, Green!”. Ved hjelp av plakatar, brosjyrar, presseartiklar og internettmarknadsføring delast fordelane med det grøne taket med innbyggjarar og vitjande i Hamburg. Grønning av offentlege tak er eit utmerkt salsfremjande døme. Ein dialog er naudsynt med lokale politikarar, styresmakter, arkitektar, ingeniørar og økonomar. Ein kommunikasjonsansvarleg på heiltid i Hamburgs miljø- og energidepartement er ansvarleg for alle kommunikasjonshandlingar.
• Politikk og regulering: Bygg inn den grøne takstrategien i urban landskapsplanlegging. Strategien tek sikte på å innlemme eller forbetra grøne tak i juridisk bindande instrumentar som Hamburg-byggelova, avløpsvasslova, planteforskrifter om strukturelle systemer og arealplanar.
• Vitskapleg støtte: HafenCity University gjev vitskapleg støtte (RISAPilot Project, sjå avsnittet om kostnadar og fordelar) til Green Roof Strategy. Forskarar ved universitetet evaluerer internasjonale funn på grøne tak for å utvikle eigne anbefalingar for Hamburgs grøne takkonstruksjon, og samlar inn data om vassretensjon og vassstyringseffektiviteten til grøne tak, spesielt med alvorlege cloudbursts (sistnemnde for å overtyde skeptikarar som stiller spørsmål ved det grøne takets vassretensjonskapasitet på store tak). Faktisk vil byen Hamburg og HafenCity University utvikle rettleiing for å fremje grøne tak som andre byar deretter kan bruke til å lage sine eigne tiltak for tilpasning av klimaendringar. Det vitskaplege arbeidet er delvis finansiert av Tysklands føderale regjering som ein del av prosjektet “Measures to Adapt to Climate Change”.

Sidan 2014, då den grøne takstrategien vart lunsjet, har ca 44 ha grøne tak vorte implementert og nådde totalt 168 ha (leggje til eksisterande) i storbyområdet, derav 40 % er på bustader, 35 % på industri og bedrifter og 25 % på andre overflater (2020 estimat). Overvegande grøne tak er installert på nye bygningar (75 %). Det store arealet av underjordiske parkeringsplassar med intensive grøne tak er ikkje inkludert i 168 hektar. I tillegg er 20 hektar vegetasjon planlagt på lokket på motorvegen A7 som går gjennom Hamburg, og ytterlegare 1,85 hektar er planlagt på Schnelsen-motorveglokket, som er under bygging. For tida er det 10.000 planleggings- og byggetillatingar for bustader per år, og dei fleste av dei med grøne tak er i gang.

Grøne tak som fremjast av Green Roof Strategy inkluderer omfattande, ganske enkelt intensive og intensive grøne tak. Omfattande grøne tak er den enklaste og rimeleg løysing, som krev ei låg lagtykking (5-15 cm) og svært lite vedlikehald. Den enkle intensive grønninga er ei overgangsform mellom intensiv og omfattande grønning. Det krevst ein substratstruktur på minst 12 centimeter for variasjon av gras, buskar og små tre. Berre intensive grøne tak kan utviklast som brukbare takhagar eller som naturlege hageområde med biotopkarakter. Intensivt grønt tak inkluderer brukbare og tilgjengelege hagelandskap med gras, buskar, treaktige plantar eller dammar på taket. Intensive grøne tak tilbyr byen nye opne område som kan brukast som hagar, leikeområde eller rekreasjonsområde. Den intensive grønninga krev ei substrattykking på minst 25 centimeter.

Hamburg brukar eit breitt spekter av nettverk og samarbeid med andre byar for å presentere seg som eit klimahandlingssenter på regionalt, nasjonalt, europeisk og internasjonalt nivå. Røynsla som er oppnådd i denne prosessen, brukast i sitt eige svar på klimaendringar. Ved utviklinga av insentivprogrammet for grøne tak, involverte Hamburg andre byar i eit søk etter god praksis og ba om tilbakemelding på utkast til versjonar av insentivprogrammet. Basert på dette samspelet med andre byar bestemte Hamburg seg for å ha sitt økonomiske insentivprogram basert på overflata og tjukkinga på dei grøne taka i staden for vassretensjonskapasitet som det er tilfelle i dei fleste program i andre byar. Denne beslutninga førte til at konstruktørar ikkje berre fokuserte på vassretensjon, men òg vurderer andre fordelar som grøne tak kan ha, til dømes i samanheng med biologisk mangfald og plassutnytting.

Innanfor byen vart det etablert ei interessentgruppe med bustadselskaper, konstruktørar, landskapsarkitektar og byplanleggjarar, som sette saman det felles målet om «100 hektar på 10 år». Parallelt med dialogen med andre byar var denne gruppa med på å definere insentivprogrammet. Det er sett opp flere interessentgrupper for å arbeide med spesifikke tema, til dømes brannvern av grøne fasadar på lang sikt og kostnadsvurdering av grøne tak (byggjekostnader, livssykluskostnader, kostnadssparingar).

Grøn takstrategi passar inn i Hamburgs mål om å vera ein veksande, men likevel klimavennleg og robust, kompakt by. For dette føremålet gjev grøne hustak ei multifunksjonell løysing, som favoriserer suksessen til det overordna initiativet. I tillegg til å redusere truslar mot klimaendringar, forbetrar dei grønt kvalitetsrom i byen. Investering i grøne tak for tilpasning til auka overvasshandtering og flaumrisiko er økonomisk gunstig og minimerer kostnadene ved oppgradering av dagens kloakksystem. Det tyske forbundsdepartementet for miljø, naturvern og atomtryggleik (BMU) støttar Hamburgs grøne takstrategi som eit pilotprosjekt innanfor programmet «Tiltakfor tilpasning til klimaendringar»,som gjev økonomisk støtte, nettverksbygging og kunnskapsoverføring.

Ein viktig suksessfaktor er støtteordninga som er implementert for å støtte frivillige (intensive eller omfattande) grøne taktekkingstiltak i bustad- og næringsbygg (se avsnittet «Kostnader og fordelar» for ytterlegare detaljar). Vidare kan installasjon av grøne tak på staden òg bidra til naturkompensasjon, slik det krevst av den tyske bygningslova og Federal Nature Conservation Act i tilfelle bygging av nye bygningar og garasjar som påverkar naturen.

Suksessen til initiativet har vorte styrkt gjennom deltaking i europeiske initiativer som Det europeiske grøne kapitalnettverket, med sikte på å setje berekraft i hjartet av lokal politikk. Som ein del av dette initiativet vart Hamburgs strategi for grønt tak inkludert i Future-proof Toolkit. Vidare var det ein del av Horizon 2020-prosjektet CLEVER Cities, som bidreg til å forbetra naturbaserte løysingar i byar.

Framme og kommunikasjon av den grøne takstrategien er ein topp prioritet, og flere hindringar må framleis takast. Til dømes har det vorte stilt spørsmål ved om grøne tak faktisk gjev den naudsynte vassretensjonskapasiteten, spesielt med ei kraftig stormvasshending. Bekymringa er at støtte for denne tilnærminga berre stammar frå småskala eksperimentelle innstillingar, og at ekte og store tak ikkje ville gje tilstrekkeleg oppbevaringsteneste. For å løyse saka har HafenCity University forska på dette spørsmålet i RISA Pilot Project (2017-2021; Sjå avsnittet om kostnadar og fordelar for meir informasjon).

Vidare vart det ved igangsetjinga av den grøne takstrategien utfordra om Hamburg hadde tilstrekkelege flate tak til å lykkast med strategien. Gis-basert forsking løyste dette spørsmålet, og viste at over 40 % av byens tak er flate og eigna for grønning. Ei anna spesiell utfordring som krev sterk kommunikasjon innsats på dei positive fordelane med grøne tak har vore utsjånaden på bestemte dyr på dei grøne taka. På ein av bransjens flate tak har ein havmåsekoloni på > 5000 personar funne ein ny heim, og utsett andre bedrifter for å også installere grøne tak. På same måte tiltrekkjar grøne tak insektar som kan føra til at folk bestemmer seg for ikkje å velja eit grønt tak. Kommunikasjon og forsking har difor vist seg å vera ein avgjerande komponent for å lykkast med den grøne takstrategien.

Vidare er måla for å skape rimelege bustader framleis oppfatta av bustadsektoren å vere i strid med grøne tak, til trass for at vitskapen ikkje viser nokon livssyklusauke i kostnadene. Intensjonen om å gjere grøne tak lovpålagt i kombinasjon med solcellepaneler, oppfattast òg som ei begrensning av industrisektoren som er motvillige til å akseptere ytterlegare reguleringssystemer.

I samsvar med Hamburgs strategi for grønt tak er grøne tak ei investering med klår framtidig avkasting. Eit grønt tak kan skape eit meir behageleg bygningsklima og bidra til å redusere oppvarmings- eller kjølekostnader. Det isolerer om vinteren og kjøler om sommaren, noko som resulterer i energibesparingar som varierer frå 3-10 % for omfattande grøne tak (grønetak retningslinjer for planlegging)og opptil 44 % for intensive grøne tak, avhengig av takisolasjonstiltak. Tiltaket viser dermed klare synergier med avbøtande tiltak. Det beskyttar også takvasssikringa mot forvitringseffektar, slik at grøne tak varer opptil dobbelt så lenge som konvensjonelle flate tak. Plantar og substrat på grøne tak behalde ei stor mengd regnvatn, noko som resulterer i ytterlegare innsparingar på ca 50 % på regnvatn avgifter i gjennomsnitt for huseigarar i Hamburg. I dei tilfelle der vassutsleppet ikkje krev tilkopling til kloakksystemet, kan avgifter eliminerest heilt.

Testar av retensjonskapasitet på fire forskjellige typar grøne tak vart utført på 220 m² og samanlikna med eit tradisjonelt grustak på tre tilstøytande bustadblokker i bustadsområdet "Am Weißenberge" i Hamburg (RISAPilot Project). Dei grøne taka vart utstyrte med regnvasslagring under substratnivået kombinert med ein gass for å tillate auka oppbevaring og forseinka frigjering av vatn frå taka, spesielt nyttig under ekstreme nedbørshendingar. I løpet av 12 månader reduserte dei grøne taka køyre av mellom 100 % og 76 % samanlikna med 13 % av grustaket. Ein 8-års returhending som skjedde over to timar førte til praktisk talt ingen løp av under arrangementet, og dei grøne taka klarte å behalde vatnet i løpet av dei neste 24 timane. Grøne tak kan vera meir enn eit vanleg tak på ein varm sommardag. Hamburg ser på å kvantifisere effekten av andre fordelar med grøne tak, spesielt Urban Heat Island (UHI) reduksjon.

Kostnadane for dei fleste omfattande grøne tak er i storleiksorden 40-45 EUR/m^2, medan intensive grøne tak kan koste ca 58 EUR/m^2. Samanliknande studiar av livssykluskostnadane for grøne tak og svarte tjæretak i Hamburg har vist at kostnadene utliknar etter 40 år (Hamburgsøkonomiske evaluering av grøne tak). Studien inkluderte imidlertid berre kostnader og ikkje velferdsfordelar som vassretensjonspåverknad på det breiare byområdet, UHI-reduksjon og estetikk.

Hamburgs departement for miljø, klima, energi og landbruk investerer om lag 500 000 EUR av eigne ressursar for gjennomføringa av den overordna grøne takstrategien, inkludert innsats på alle fire aktivitetsområde: framme/støtte, dialog og kommunikasjon, vitskapleg støtte og politikk/regulering. I tillegg er det tilsett ein fulltidstilsett i departementet. I tillegg mottek departementet og Harbour City University EUR 300,000 i føderale tilskot på utgiftsbasis frå det tyske miljødepartementet under eit finansieringsprogram som støttar lokale aktivitetar for tilpasning til klimaendringar. Dette føderale stipendet på utgiftsbasis brukast til å betale ein kommunikasjonsoffiser på heiltid og ein deltids HafenCity-forskar i 2-3 år.

Den grøne takstrategiens insentivprogram disponerer 3 millionar euro fram til utgangen av 2024. Dette beløpet omfattar den samla godtgjersla som skal utbetalast i samsvar med det finansielle insentivprogrammet som gjennomførast via Hamburgs investerings- og utviklingsbank (IFB), som handterer alle søknader og transaksjonar for insentivprogrammet for grønt tak. Av dei samla EUR 3 millionar er EUR 2 millionar henta frå budsjettlinja for «implementering og service» frå departementet med ansvar for byutvikling og miljø, Den andre EUR 1 million stammar frå innovasjonsfondet til senatkontoret (Forbundsstatens regjering i Hamburg). Sidan 1.^juni 2020 inkluderer tilskotssystemet også økonomisk og praktisk støtte til grøne fasadar, med ei samla finansiering på EUR 0,5 millionar. Minst 13,5 millionar euro er investert i grøne tak i Hamburg dei siste seks åra, derav 1,5 millionar euro er offentlege midlar som kjem frå Green Roof-strategiens insentivprogram.

Multifunksjonaliteten til grøne tak gjenspeglast i tilskotssystemet som støttar Green Roof-strategien. Byen subsidierer 30-60 % av kostnadene ved frivillige grøne tiltak og opp til EUR 50.000. Ytterlegare subsidiar er gjevne viss taket ligg i indre by, brukast til å generera solenergi eller tilgjengeleg for flere brukarar for rekreasjon og nyte urban natur.

Den noverande grøne takstrategien kombinerer dei byutviklingspolitiske måla for berekraftig områdeutvikling med måla for tilpasning til global oppvarming og klimaendringar. Også i samsvar med naturvernloven anses grøne tak som eit mogleg tiltak i samanheng med å kompensere bygningens innverknad på naturen. Hamburg jobbar på tvers av avdelingar og med bustadbransjen for å gjere grøne tak og grøne fasadar obligatoriske ved lov for alle eigna bygningar, men står overfor avvegingar med eit politisk mål om å auke rimelege bustader og ein industri som er motvillige til å godta vidare regulering.

Byen Hamburg går gjennom òg regelmessig si lovgiving om grønt tak, spesielt med omsyn til dei økologiske kvalitetsstandardane for taka. Spesielt sidan 2018 har det standard grøne taket vorte regulert til 12 cm underlagstjukring for bustader og kontorer, medan grøne tak på store industribygningar som eit minimum må vere 8 mm underlagstjukring.

Grøn takstrategi starta i 2014 då Hamburg allereie hadde ca 124 ha grøne tak. Hamburgs departement for miljø, klima, energi og landbruk støttar incentivprogrammet fram til utgangen av 2024.

Eit grønt tak varer omtrent dobbelt så lenge som eit vanleg flatt tak. Fraunhofer-instituttet for bygningsfysikk (Fraunhofer-Institut für Bauphysik) estimerte levetida til eit grønt tak til å vere 40 år. Det finst òg døme på grøne tak i Tyskland som allereie er 100 år gamle. Vegetasjonslaget beskyttar taket mot UV-stråling og direkte påverknad av vêret. I tillegg forhindrar det skadelege temperatursvingingar i takkledningen, som på konvensjonelle flate tak kan føre til sprekkdanning i takets vasstetting.

Bart Jan Davidse

Free and Hanseatic City of Hamburg

Ministry for Environment, Climate, Energy and Agriculture,

Neuenfelder Straße 19, 21109 Hamburg, Germany

Tel.: +49 40 42840-0

General e-mail: stabsstelleklimafolgenanpassung@bukea.hamburg.de

Hanna Bornholdt

Ministry for Environment, Climate, Energy and Agriculture

General E-mail: gruendach@bukea.hamburg.de

Hamburgs grøne tak og økonomisk evaluering, (2017)

Grøne tak — Retningslinjer for planlegging, (2019)

EØS-tillegget til Den europeiske unions tidende (2021). Naturbaserte løysingar i Europa: Politikk, kunnskap og praksis for klimatilpasning og katastroferisikoreduksjon. EØS-rapport 1/2021.