Sikre framtidig vassforsyning på regionalt og lokalt nivå i elva Lavant Valley, Kärnten

Elva Lavantdalen ligg ved den sørlege kanten av den alpine hovudryggen og er omgjeve av fjellkjedene Saualpe i vest og Koralm i aust, som begge strekkjer seg opp til 2 100 m. Kildene i dei to fjellkjedene gjev det meste av drikkevatnet og servicevatnet til kommunane.

Elva Lavantdalen er prega av låge nedbørsmengder. Med ein gjennomsnittleg årleg nedbør på mindre enn 800 mm er dalen eit av dei tørraste områda i Kärnten. Vidare er dei geologiske tilhøva ugunstige for grunnvasslagring, utsleppa av fallande er ganske låge, og berre nokre avgrensa få fallande kan brukast til vassforsyning. På grunn av desse naturlege begrensningane i vasstilgjengelegheit, har regionen allereie vorte påverka av vassmangel dei siste tiåra, spesielt i varme og tørre somrar (EØS 2009; BMLFUW 2016 (engelsk). Det har vore betydelege sesongmessige flaskehalsar i vassforsyninga, til dømes i åra 1993, 2002, 2003 og 2012.

Effektar av klimaendringar har vore merkbare i regionen allereie i løpet av dei siste tiåra. I løpet av dei siste 100 åra er det ein klår trend med fallande årleg nedbør i dei fleste delar av Kärnten sør for den alpine hovudryggen. I Lavantdalen har den årlege nedbøren gått ned med ca. 15-25 %, med den sterkaste sesongmessige nedgangen om vinteren.

Antatt på grunn av plasseringa av Kärnten ved konvergens av middelhavs- og atlanterhavsklimatiske påverknader, har modellbaserte regionale prognosar av framtidige trendar i nedbørsmønster i den sørlege delen av Austerrike alltid vore gjenstand for høg usikkerheit og viser regelmessig uttalt variasjon mellom klimamodellar. Tidlegare regionale scenari for endringar i årleg nedbør har variert frå svakt positive til svakt negative trendar. Nokre scenari projiserte ein betydeleg nedgang i sommarnedbør med opptil -15 % frå 2050 og framover. Dei siste klimascenaria for Austerrike (ÖKS 15) indikerer ein betydeleg auke i årleg gjennomsnittstemperatur på + 1,3 °C (klimareduserande scenario i samsvar med RCP4.5) til 1,5 °C (business-as-usual scenario i samsvar med RCP8.5) for Kärnten og Lavantdalen fram til 2050 (samanlikna med perioden 1971-2000). Ved slutten av århundret kan ein årleg gjennomsnittleg temperaturauke på opptil + 4,2 °C førekomme i eit «business-as-usual» utsleppsscenario (RCP8.5). Scenaria viser òg ein auke i det årlege få varmedagar (dagar med > 30 °C). Desse kan auka med + 3,2 dagar innan 2050 og stige opp til + 5,8 eller til og med + 17,1 dagar innan slutten av århundret. Når det gjeld årleg gjennomsnittsnedbør, anslås det små aukar på mellomlang og lang sikt, noko som hovudsakleg skyldast høgare simulerte nedbørsmengder i vintersesongen, men alle nedbørsrelaterte modellresultatar manglar statistisk signifikans. I motsetnad til temperaturprognosar er framtidige trendar i nedbør framleis prega av betydeleg større usikkerheit.

Sterkare variasjon i grunnvasssnivå og leveransar av kilder, som kulminerte i tilbakevendande periodar med vassmangel, var observert allereie i åra før tilpasningstiltaka vart sett i verk. Sjølv om resultata av regional klimamodellering ikkje er enkle å tolke når det gjeld deira implikasjonar for grunnvassbestandar og grunnvassfornying, forventast det at grunnvasssnivå, akviferar og utslepp av fallande vil bli påverka av aukande variasjon i framtida. Dette resultatet vil sannsynlegvis skyldast dei kombinerte effektane av høgare årleg variasjon i nedbørsregime, moglege reduksjonar i sommarnedbør med lengre periodar med tørke, høgare evapotranspirasjonssnøggleiker og redusert grunnvassoppladning på grunn av mindre snøfall og kortare varigheit av snødekke om vinteren.

Redusert tilgang på vassressursar i tørre og varme sommarperiodar samanfall med ein auke i vassetterspurnaden frå hushaldningar, turisme og landbruk, som tidlegare har bidrege til problemer med vassforsyninga. Sidan det i dei sentrale områda av Lavantdalen forventast ytterlegare vekst i folkesetnads- og bosettingsområde, kan dette auke det totale vassforbruket, og dermed auke sårbarheita for drikkevatnsforsyning. Redusert vasstilgjengelegheit kombinert med høgare uttaksratar i tørre og varme sommarperiodar vart anerkjend som ein trussel mot kontinuitet i offentleg vassforsyning og skapte eit sterkt behov for tiltak frå vassforvaltingssektoren.

Skog dekkjer opptil 50 % av regionens areal, og spesielt skogstativar i fjellskråningar oppfyller viktige vassoppbevaringsfunksjonar og beskyttande funksjonar med omsyn til naturlege farar. På grunn av omfattande innføring i høgder under 900 m i det siste, er Noreg gran fordelt langt utover sitt naturlege utval og er langt den dominerande treslag i regionen. Sidan grantre føretrekkjer kjølige og våte stader, har dei på mange stader allereie nådd grensene for toleranse under dagens klimaforhold. Klimapåført flere belastningar på desse skogane resulterer ikkje berre i produktivitetstap, men trugar òg deira vitalitet, økologisk stabilitet og levering av viktige økosystemtenester av skogar, som vassretensjon, vasslagring og beskyttelse mot gravitasjonelle naturlege farar.

Hovudføremålet med tilretteleggingstiltaka var å sikre vassressursane og den offentlege vassforsyninga på lang sikt. Strategiane forfølgde mål både tilbods- og etterspurnadssida av drikkevatnsstyring. På forsyningssida har reorganisering av vassforsyningssystemet på regionalt nivå, bygging av ny vassforsyningsinfrastruktur og utvikling av nye vassressursar som mål å sikre kontinuiteten i kvantitativ offentleg vassforsyning sjølv i periodar med redusert naturleg vasstilgjengelegheit og toppforbruk. Eit anna mål er å garantere vassforsyninga, sjølv om eit av dei lokale anlegga skulle svikte av ein eller annan grunn.

På etterspørselssida tek eit system for tidleg varsling, informasjon og medvitegjeringstiltak sikte på å oppmuntre til vassbesparande oppførsel av borgarar og hushaldningar. Desse tilpasningstiltaka er for det meste sett i verk som svar på observerte klimapåverknader og opplevd vassmangel, men dei har òg vore motivert av ugunstige klimaprognosar og reflekterer ei førebyggjande tilnærming til dei betydelege usikkerheitene med omsyn til framtidig nedbør.

Målet med ytterlegare tiltak treft av skogforvaltingssektoren er å redusere sårbarheita til regionale skogar for klimaendringar, til dømes vassstress, varmeintoleranse, barkbilleåtak og kjenslevare for stormskadar, og for å oppretthalde eller forbetra vernefunksjonane (oversvømmelse, hellingsstabilisering) og vasslagringskapasiteten til skogøkosystemer.

Dei viktigaste tilpasningsaktivitetane i Lavantdalen fokuserer på å sikre offentleg vassforsyning. Dei suppleres med ytterlegare tiltak for å redusere vassbehovet ved å påverke atferda til vassbrukarar. Tilpasningstiltak er sett i verk både på interkommunalt, det vil seie regionalt nivå, og på lokalt nivå i dei enkelte kommunane. Gjennomføringa av tiltaka starta allereie i 1994. Sidan då har det gradvis utvida seg og er ein pågåande prosess. Følgjande tilpasningsaktivitetar har så langt vist seg vellukka for å møte utfordringane med klimaindusert vassmangel i Lavant-dalen:

• Etablering av det regionale vassforeiningsnettverket Lavantdalen, ei organisatorisk ordning for regional vassforsyning, frå 1994. Ved å kople saman vassforsyningsnettene i dei fire kommunane Wolfsberg, St. Andrä, St. Paul og St. Georgen, kan vassmangel i kvar kommune kompenserast, toppforbruket kan fangast opp, og vassforsyningsrisikoen delast mellom kommunar og reduserast heilt, mellom anna ved å gje infrastrukturelle redundanser i tilfelle systemsvikt. I dag eig vassforeininga eit transportsystem som kan gje ein årleg utsleppsstraum på 260.000 m³. Vatnet kjem frå 12 kilder på privateigde land; Uttak av vatn sikrast av vassforeiningas nettverk gjennom langsiktige kontraktar. Denne strategien for risikostyring har vist seg vellukka for ca 42000 forbrukarar knytte til det offentlege vassforsyningssystemet.
• Etablering av vassforsyningsinfrastrukturen i nettverket innebar utvikling av nye vassressursar i regionen og installasjon av nye overføringsrøyrleidningar. Vatn utvinnast kun frå naturlege kilder, utan bruk av pumpeanlegg. Ein sentral fjernkontroll system sikrar at berre dei mengder vatn er henta som faktisk er naudsynt for å oppretthalde forsyninga. Berre i situasjonar med topp etterspørsel blir ekstra vatn vidarekopla til forsyningssystemet. Vatn frå utvikla kilder som ikkje er naudsynt for å dekkje etterspurnaden, får lov til å halde fram med å vere i det hydrologiske systemet og strøyme inn i naturlege overflatestraumar. Desse tiltaka skal sikre at innverknaden på vassbalansen i det naturlege miljøet er så låg som mogleg.
• Omfattande infrastruktur-, organisasjons- og planleggingstiltak er sett i verk òg på lokalt nivå. I byen Wolfsberg er nye vasskilder, inkludert djupe grunnvassbrønnar, utvikla og kopla til det offentlege forsyningssystemet. For å avgrensa vassutvinning frå djupe grunnvassførekomstar, vert dei respektive brunnane berre slått inn i ekstraordinære situasjonar med flaskehalsar for etterspurnadsforsyning. Den kommunale forsyningsinfrastrukturen er oppgradert og omfattar i dag 400 kilometer forsyningslinjer, 83 fallande, 29 vasstankar på høgt nivå og 7 UV-vassbehandlingsanlegg. For å vere førebudd på situasjonar med vassmangel, er det utarbeidd ein kommunal krisehandteringsplan med tiltak som kontinuerleg overvåking av vassforsyning, tilkopling til det regionale vassforeiningsnettverket og behovsbasert tilkopling av flere djupe grunnvassbrønnar. Ein samarbeidsavtale med ein ekstra kommunal vassleverandør gjer det mogleg å importere ekstra drikkevatn, viss dette skulle vere naudsynt.

Parallelt med å tilpasse vassforsyningsstyringa søkjer dei kommunale vassverka i regionen å handtere vassbehovet ved å gje informasjon om drikkevassforsyningssituasjonen og vassbesparande tiltak til sine kundar. Byen Wolfsberg har eit varslingssystem på plass og gjev dagleg oppdaterte data om drikkevasssituasjonen på si heimeside. Avhengig av nivået på statusen for tidleg varsling, tilrådast ulike vassbesparande tiltak. I situasjonar med høgt vassstress trer regulatoriske tiltak i kraft, til dømes forbod mot å fylle symjebassengar, vatning av hagar og vaske bilar. Medvit om vassforvaltingsspørsmål er òg eit vanleg fokus for kommunalavisa og andre lokale medium.

Tilpasningstiltak er òg sett i verk for skogforvalting, som allereie har vorte negativt påverka av klimaendringar. Silvikulturforvaltinga har som mål å redusere klimasårbarheita i regionens skogar ved å fremje bruk av meir tørketolerante treslag og etablere meir klimarobuste blandingsskogstandar. For å oppretthalde og gjenopprette både produktive og ikkje-produktive funksjonar i skogen, fokuserer tilpasningstiltaka på å justere samansetninga av treslag ved å erstatte svært sårbare norske grantre med andre stadeigne treartar som er betre tilpassa endringane i lokale klimatiske forhold. Rådsgivingstenester under den regionale skogmakta og eit økonomisk støtteprogram er etablert for å oppmuntre og fremje adaptiv skogforvalting av skogeigarar. Ein tiltenkt fordel for å gjenopprette sunne og stabile skogar som er godt tilpassa noverande og framtidige klimatiske tilhøve, er vedlikehald og forbetring av leveringa av deira økosystemtenester, særleg dei som er knytte til skogøkosystemas vassoppbevaring og lagringskapasitet. Skogdekke på åssider og fjellskråningar har sterke effektar på reduksjon av overflatevassavrenning, og bidreg dermed betydeleg til grunnvassfornying og til å redusere oppbygginga av flaum. Tilpasningstiltaka i skogforvaltinga er dermed synergistiske for tilpasningsmåla som vassforvaltingssektoren etterstreber.

Etableringa av det «regionale vassforeiningsnettet» kan klassifiserast som eit vassforvaltingstiltak som byggjer på interkommunalt samarbeid. Dei avgjerande samarbeidsaktørane her er kommunane, og deira kommunale vassforvaltarar. Den provinsielle regjeringa i Kärnten tok ei tilretteleggingsrolle ved å setje det politiske rammeverket for regional vassforvalting, gje økonomisk støtte og installere eit hydrologisk overvåkingsnettverk. Før etableringa av det regionale vassforeiningsnettverket Lavantdalen, arrangerte regjeringa eit informasjonsarrangement for lokalbefolkninga. Vidare offentlege deltakingsprosessar fann ikkje stad, men kommunanes kontinuerlege informasjonsverksemd bidro til å auke medvitet om vassspørsmål og byggje offentleg aksept for tiltaka.

Aktivitetar av provinsregjeringa i Kärnten i form av å gje strategisk state-wide politikk for vassforsyning var ein suksessfaktor, fordi dei ga ein agenda og trendsetjande rammeverk. Sidan 1984 har statlege etatar i Kärnten jobba med ein statleg vassforsyningsstrategi, og presenterer data om vasstilgjengelegheit og vassbehov på regional skala. Basert på denne informasjonen vart det utarbeidd forslag til ei berekraftig vassforsyning for kommunane. Eit av dei prioriterte måla var å kople saman vassforsyningsnettene i kommunane. Vidare er det oppretta eit overvåkingsnettverk med 200 hydrografiske stasjonar i heile provinsen for å oppdaga dei faktiske trendane i hydrologiske parameterar som grunnvassbestandar eller avrenningsmønster.

Grunnlaget for det”regionale vassforeiningsnettverket Lavantdalen” utvikla seg opphavleg frå initiativ frå ein person, som var klar over den lokale situasjonen med omsyn til vassforsyning. Personen var ein anerkjend vassekspert med gode samband til relevante beslutningstakarar på statleg og politisk nivå. Dette sterke personlege engasjementet var ein avgjerande suksessfaktor som pressa prosjektet framover og gjorde det mogleg for regionen å møte desse utfordringane på eit tidleg stadium. I ein første fase var grunnlaget for nettverket kontroversielt og motarbeidd av ein del av lokalbefolkninga av økonomiske grunnar. Men vassmangel dei siste åra understreka viktigheita av prosjektet og bidro til å auke aksepten. Kommunanes langsiktige haldningsskapande arbeid med vassspørsmål og vasssparande tiltak har bidrege betydeleg til at regionen har lukkast.

Eit hovudmål med tilpasningstiltaka har vore å skape strategiske vassreservekapasitetar for tider med uttalt vassmangel. Medan dette innebar utvikling av nye vassressursar, er det sett i verk tiltak for å unngå uhaldbar overutnytting, til dømes mellombels etterspørselsdriven bruk av ekstra vasskildar, samt permanent overvåking av vassbalansesituasjonen. Kjernen i det regionale vassforeiningsnettverket er grunngjevinga for å handtere lokale vassforsyningsproblemer gjennom regional distribusjon i staden for å auke den totale mengda vassutvinning. Gjennom deling av felles vassressursar skal ukoordinerte og individuelle lokale reaksjonar, som å utnytte kvar einaste vesle kilde i ein kommune, unngåast.

Til trass for alle aktivitetane som er gjort av vassforeiningsnettverket, viste ekstremt varme og tørre somrar tidlegare (t.d. 2003) tydeleg at det berre er ei avgrensa mengd vatn tilgjengeleg, som ikkje kontinuerleg dekkjer kommunanes behov. Nettverket (saman med kommunane) søkjer no nye alternativ for å betre vassforsyningstryggleiken i regionen. Eit alternativ som for tida vurderast, er den interregionale utvidinga av vassforeiningsnettverket. Tilkopling av vassforsyningsnettverket til flere regionar med forskjellige klimatiske og geologiske eigenskapar kan føre til større forsyningstryggleik i risikoperiodar.

Tilpasningstiltaka som er beskrive i denne casestudien, er berre effektive for hushaldningar som er kopla til det offentlege vassforsyningssystemet. Men varierande andel hushaldningar på ugunstige stader i kommuneområda er avhengig av individuell vassforsyning frå private brønnar. På grunn av svært spreidde bosettingsmønster i perifere område og høge kostnadar for offentleg sektor, er det ikkje mogleg å kople desse hushalda til det offentlege vassnettet. Sårbarheita i denne folkesetnadsgruppa til vassmangel held fram med å vere høg og forventast å auke i framtida.

Tilpasningstiltaka på regionalt nivå har så langt vore vellukka i å sikre vassforsyning til ca 42000 forbrukarar knytte til det offentlege vassforsyningssystemet. Tiltaka som er sett i verk av dei kommunale organa med ansvar for lokal vassforvalting i distriktshovudstaden Wolfsberg, har sikra vassforsyning til meir enn 7000 husstandar på lang sikt. Kontinuerleg tilgang til drikkevatn under klimatiske tilhøve er ein uunnværleg føresetnad for å oppretthalde regionalt befolkningsnivå, sosialt velvære og berekraftig regionalt utviklingspotensial.

Det "regionale vassforeiningsnettverket Lavantdalen" vart etablert under den austerrikske føderale vasslova 1959.

I situasjonar med høgt vassstress trer reguleringstiltak frå kommunane som forbyr visse former for vassforbruk av borgarar (fylling av symjebassengar, bilvask, vatning av hagar) i kraft.

Vassnettverket Lavantdalen vart etablert i 1994. I dei følgjande åra vart flere byggjearbeid fullført (t.d. vasstårn, vasstankar, røyrleidningar, beslaglegging av fallande). Gjennomføringa av ytterlegare tiltak har gradvis vorte utvida og er framleis ein pågåande prosess.

Det regionale vassforeiningsnettverket Lavantdalen har vorte institusjonalisert som eit permanent vassforvaltingsorgan under føderal vasslovgiving. Alle konstruksjonar og infrastrukturtiltak er langsiktige investeringar. Sidan regelmessig vedlikehald og fornying er ein del av dei ansvarlege institusjonanes faste oppgåver (regionalt foreiningsnettverk og vassverk i Wolfsberg), inneber dette ein livssyklus på 100 år og meir.

Ulrike Marinelli
Wolfsberger Stadtwerke
Schwabenhofstraße 4
9400 Wolfsberg
Tel.: +43 4352/51300-384
E-Mail: ulrike.marinelli@wolfsberg.at

stadtwerke@wolfsberg.at