Etablering av systemar for tidleg varsling

Tidleg varslingssystemer (EWS) er sentrale elementar i klimatilpasning og reduksjon av katastroferisiko, og har som mål å unngå eller redusere skadar forårsaka av farar. For å vere effektive må systemar for tidleg varsling aktivt involvere menneske og samfunn som er utsett for ei rekkje farar, legge til rette for offentleg utdanning og medvit om risiko, spreie meldingar og åtvaringar effektivt og sikre at det er ein konstant beredskapstilstand og at tidleg handling er aktivert. Betydninga av eit effektivt system for tidleg varsling ligg i anerkjenninga av fordelane til lokalbefolkninga.

Systemar for tidleg varsling av klimarelaterte risikoar må byggje på eit godt vitskapleg og teknisk grunnlag og fokusere på personar eller sektorar som er mest utsett for risiko. Dette inneber vedtaking av ei systemtilnærming som omfattar alle relevante risikofaktorar, anten dei skyldast klimafarar eller sosiale sårbarheiter, og frå kortsiktige eller langsiktige prosessar. Systemar for tidleg varsling inkluderer deteksjon, analyse, prediksjon og deretter varslingsformidling etterfølgd av beslutningstaking og implementering av respons. Slike systemar er på plass, i mange delar av verd, for å overvaka, prognose og åtvara folk om til dømes tropiske syklonar, flaum, stormar, tsunami, snøskred, tornadoar, alvorlege torevêr, vulkanutbrot, ekstrem varme og kulde, skogbrannar, tørke, etc. For å vere effektiv og komplett, må eit tidleg varslingssystem bestå av fire samspelande elementar, nemleg: (i) risikokunnskap, (ii) overvåking og varslingstenester, (iii) formidling og kommunikasjon og (iv) responsevne.

I Europa er det betydeleg erfaring med varslingssystemer, spesielt når det gjeld flaum- og flaumrisiko, stormar, skogbrannar, hetebølgjer og tørke. Systemar for tidleg varsling er direkte relevante for ulike sektorar som primært påverkast av klimarelaterte risikoar som helse, katastroferisikoreduksjon, landbruk, skogbruk, bygningar, kyst- og byområde. Andre kan indirekte dra nytte av tidlege varslingssystemer som transportsektoren, viss vegar eller skin er stengde på førehand før menneske blir negativt påverka, eller turisme, når ein sikrar at turistgrupper vert åtvara om å få tilgang til eit bestemt område eller unngå utandørsaktivitetar i ekstreme vêrperiodar.

Nokre EWS tilbyr tenester og produkter for meir enn ein spesifikk klimarelatert risiko. Meteoalarm er ein felles innsats frå EUMETNET (Network of European Meteorological Services) som gjev varsel i Europa for ekstreme vêrforhold, inkludert kraftig regn med risiko for flaum, alvorleg torevêr, storm-force vind, varmebølgjer, skogbrannar, tåke, snø eller ekstrem kulde med snøstormar, snøskred eller alvorleg kyst tidvatn. Copernicus Climate Change Service (C3S) gjev pålitelege høgkvalitets klimadata og skreddarsydd informasjon for sosioøkonomiske sektorar på europeisk nivå, som sikkert er relevante for klimatilpasning. Også Risk Data Hub i Disaster Risk Management Knowledge Centre (DRMKC) administrert av DG JRC gjev kuraterte EU-brede risikodata via hosting datasett og gjennom kopling til nasjonale plattformer.

Andre EWS fokuserer på spesifikke klimarelaterte risikoar og/eller sektorar, inkludert dei europeiske døma som er nemnde i følgjande tekst. I tillegg til desse storskalainitiativa er EWS også utforma og gjennomført på lågare nivåer (nasjonalt, subnasjonalt og lokalt), t.d. i: (i) Austerrike, der det er utvikla ein EWS for jernbanetransport (ii) ) Nord-Makedonia med fokus på varmebølgjer og som ein del av tiltaka som gjennomfører den nasjonale handlingsplanen for varmehelbreiing, (iii) Tatabanya (Ungarn), for å varsle om urbane varmebølgjer og skogbrannar, (iv) Emilia Romagna-regionen (Italia), der ein regional Weather Alert Web Portal er utvikla parallelt med utviklinga og foredlinga av sanntids hydrometeorologiske overvåkingsteknologiar og eit omfattande risikokommunikasjonsprogram, og (v) Sogn og Fjordane (Noreg) som omhandlar multifarar (skred, jordskred, stormflod og flaum).

Varmebølgjer og ekstrem varme

Europa har opplevd flere ekstreme sommarvarmebølgjer sidan 2000 (sjå EEA-indikatoren for global og europeisk temperatur), noko som har ført til høg dødelegheit og samfunnsøkonomiske konsekvensar. Varmebølgjer forventast å bli hyppigare og vare lenger over heile Europa i løpet av dette århundret og under alle RCP-scenari. Under eit høgt utslepp scenario (RCP8.5) svært ekstreme hetebølgjer (mykje sterkare enn anten 2003 eller 2010 hetebølgjer) er anslått å skje så ofte som kvart 2. år i andre halvdel av det 21. ^århundre. Konsekvensane vil vere spesielt store i Sør-Europa. Som eit svar på ein slik risiko for menneskes helse, så vel som for ulike sektorar som er relevante for økonomien, har mange land innført varmerelaterte varslingssystemer som eit tilpasningsalternativ. På europeisk nivå fungerer EuroHEAT som eit beslutningsstøtteverktøy for klimainformasjon for varme.

Tørke

Alvorsgraden og hyppigheita av tørke ser ut til å ha auka i delar av Europa (sjå EEA-indikatoren for meteorologisk og hydrologisk tørke), særleg i dei sørlege og søraustlege regionane. Tørke forventast å auke i frekvens, varigheit og alvorsgrad i det meste av kontinentet. Ifølgje IPCC AR5 forventast den sterkaste auken for Sør-Europa, der konkurransen mellom ulike vassbrukarar, som landbruk, industri, turisme og hushaldningar, sannsynlegvis vil auke. European Drought Observatory (EDO) inneheld tørkerelevant informasjon frå ulike datakilder. Ulike verktøy gjer det mogleg å vise og analysere tørkerelatert informasjon, medan "Drought News" -tenesta gjev ei oversikt over situasjonen i tilfelle overhengande tørke.

Oversvømmelse

Talet på svært alvorlege flaumar i Europa auka i perioden 1980-2010, men med stor årleg variasjon på grunn av ulike årsaker: betre rapportering, arealbruksendringar og auka kraftig nedbør i delar av Europa. Klimaendringane forventast å intensivere den hydrologiske syklusen og auka førekomsten og hyppigheita av flaumhendingar i store delar av Europa. Pluvial flaum og flash flaum, som utløysast av intense lokale nedbørshendingar, vil truleg bli hyppigare i heile Europa (sjå EEA-indikatoren for elvar). Kyststormar og oversvømmingar er dei hyppigaste og mest kostbare ekstreme vêrhendingane i Europa, og representerer 69 % av dei totale naturkatastrofale tapa. I 2010 vart til dømes Frankrike knapt ramma av vinterstormen Xynthia, med 51 omkomne og skadar på meir enn 1,5 milliardar euro (EØS, 2013). Forbetra evne til å føreseie topputslepp er framleis det mest relevante ikkje-strukturelle tiltaket for flaumvern. Oversvømmelsesvarslingstidene på 3–10 dagar gjev høve til å setje opp dei naudsynte sivile beskyttelses- og naudtiltaka, og minimere konsekvensane når det gjeld menneskeliv og økonomiske tap. European Flood Awareness System (EFAS) støttar førebuande tiltak før store flaumhendingar inntreffar, spesielt i dei store transnasjonale elvebassenga og over heile Europa generelt. EFAS er utvikla og testa ved Joint Research Centre i nært samarbeid med nasjonale hydrologiske og meteorologiske tenester, European Civil Protection og andre forskingsinstituttar.

Brann

Brannrisiko avheng av mange faktorar: klimaendringar, vegetasjon, skogforvaltingspraksis og andre sosioøkonomiske faktorar. I eit varmare klima projiserast meir alvorleg brannvær og som ein konsekvens ei utviding av det brannutsette området og lengre brannsesongar over heile Europa. Verknaden av brannhendingar er særleg sterk i Sør-Europa (sjå EEA-indikatoren for skogbrannar). Det europeiske skogbranninformasjonssystemet (EFFIS) støttar tenestene som har ansvaret for å beskytte skog mot brannar i EU-landa, og gjev EU-kommisjonens tenester og Europaparlamentet oppdatert og påliteleg informasjon om skogbrannar. EFFIS køyrer modul som genererer daglege kart på 1 til 9 dagar med prognostisert brannfarenivå ved hjelp av numeriske vêrprognosar. Modulen er aktiv heile året, sjølv om kjernen i brannsesongen er, i dei fleste land, frå 1. mars ^til 31. oktober.

Helserelaterte risikoar: vektorborne sjukdommar og aeroallergen

Globalisering og miljøendringar, sosiale og demografiske determinantar og helsesystemkapasitet er viktige drivarar for smittsame sjukdommar som òg kan fungera som epidemiske forløparar. Dermed kan overvåking av endringar i desse drivarane bidra til å føresjå, eller til og med prognose, eit oppsving av smittsame sjukdommar. Klimaendringane kan endre dei geografiske områda for vektorborne sjukdommar i Europa, slik at tidleg varsling vert endå viktigare (sjå EEA-indikatoren”Svektorborne sjukdommar”). Ein prototype av Early Warning Systems for Vector-Borne Diseases in Europe er foreslått for European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC): Dei oppstraums miljømessige/klimatiske og sosioøkonomiske drivarane av sjukdom kan gje retteid for ein rask folkehelserespons for å innehalde menneskelege og økonomiske kostnadar forbunde med framvekst og spreiing av vektorborne sjukdommar i EU.

Stigande temperaturar forårsaka av klimaendringar betyr at planter og tre blomstrar tidlegare og lenger, og forlengar lidingane til mange menneske med pollenallergi. European Aeroallergen Network (EAN) er eit basseng for pollen- og soppsporedata frå europeiske polleninformasjonstenester, individuelle målestader og dataleverandørar utanfor Europa. Nettverket dekkjer 38 land og meir enn 600 målestader. EAN-databasen er det grunnleggjande verktøyet for pollenprognosar og dermed uunnværleg for polleninformasjonsteneste i heile Europa. Utviklinga av serviceverksemd dei siste åra (inkludert dei europeiske lastkarta, pollendagboka for pollenallergikarar og den personlege polleninformasjonen) ville ikkje vore mogleg utan den europeiske pollendatabasen. Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) danna eit partnarskap med European Aeroallergen Network (EAN) og utforskar teknologiar for å levere automatiske pollenobservasjonar i nær sanntid over heile Europa.

For å oppretthalde eit system for tidleg varsling er det naudsynt å ha sterkt politisk engasjement og varig institusjonell kapasitet, som igjen er avhengig av offentleg medvit. Offentleg medvit og støtte er ofte høg umiddelbart etter ei stor katastrofehending; slike augneblink kan kapitaliserast for å styrke og sikre berekrafta til tidlege varslingssystemer. Feil bruk av eit system for tidleg varsling kan føre til ein betydeleg auke av konsekvensane for den råka folkesetnaden. Ein korrekt kommunikasjon og pålitelegheit av institusjonen er ein grunnleggjande føresetnad for eit effektivt system for tidleg varsling. Tidleg varsling må òg vurderast i fellesskap med brukarane for å sikre at informasjonen som gjevast, er målretta mot brukaranes behov, og at dei forventa tiltaka treffast på grunnlag av informasjonen som gjevast. Dermed er ei viss grad av samutvikling og samdesign med brukarane av relevans.

Analyse og utarbeiding av informasjon er spesielt kritiske punkter i ei tidleg varslingskjede. Dei ansvarlege beslutningstakarar er vanlegvis konfrontert med store mengder strukturerte og ustrukturerte data. For å mogleggjera påliteleg tidleg varsling, må tilgjengelege data førehandsvelges, analyserast og utarbeidast. Beslutningstakarane bør gjevast ei påliteleg og handterbar mengd informasjon for å treffe førebyggjande tiltak. Begrensningar inkluderer òg manglande høve for ikkje-klimatiske konfunderande faktorar, avgrensa geografisk eller tidsmessig oppløysing, eller mangel på evaluering av prediktiv validitet.

Ei av dei store utfordringane med EWS er etableringa av klare institusjonelle ordningar og kapasitetar på nasjonalt og lokalt nivå som støttar den vedvarande utviklinga av offentleg og institusjonell responsevne. Offentleg forståing av og tillit til systemet kjem med kunnskap og medvit frå sluttbrukarane av systemet og overtydande yting frå den offentlege tenesteleverandøren.

Systemer for tidleg varsling er vanlegvis kostnadseffektive ikkje-strukturelle tiltak. Deira kostnad, ikkje ubetydeleg i absolutte termar, er ekstremt låg i forhold til den potensielle mengda tap som desse systema tillet å redusere. Det er behov for ressursar for å halde ved like systemet og forbetra det ytterlegare. I tillegg fungerer varslingssystemet berre godt dersom nettverket av meteorologiske og hydrologiske stasjonar er veletablert og dermed haldast ved like. Tilgjengelegheita av annan oppdatert informasjon er like viktig for målretta varslingssystemer, som til dømes for vektorborne sjukdommar, aeroallergener, vegetasjonsstatus osb.

Tidleg varslingssystemer er eit viktig tilpasningstiltak for klimaendringar, ved hjelp av integrerte kommunikasjonssystemer for å støtte ulike sektorar og samfunn for å førebu seg på klimarelaterte hendingar. Ein vellukka EWS reddar liv, infrastruktur, land og arbeidsplassar og støttar langsiktig berekraft. Systemar for tidleg varsling har som mål å hjelpe til offentlege tenestemenn og administratorar, samt aktørar i privat sektor, lokalsamfunn og enkeltpersonar i planlegginga, spare pengar på lang sikt og beskytte økonomiar.

Dei europeiske og felleseuropeiske varslings- og deteksjonssystema for vêrdrivne naturkatastrofar (til dømes EFAS, EFFIS og European Drought Observatory) gjev ein meirverdi som strekkjer seg utover nasjonal innsats for grenseoverskridande samarbeid.

Frå eit finansielt synspunkt har EU sørgde for konsekvente investeringar i strategiar knytte til systemet for tidleg varsling. COPERNICUS er det europeiske programmet for etablering av ein europeisk kapasitet for jordobservasjon. COPERNICUS’ tenester, t.d. COPERNICUS-tenester for klimaendringar, brukast til overvåking og prognosar av jordas delsystemer og bidreg direkte til overvåking av klimaendringar. COPERNICUS-tenester tek òg opp beredskapstenester (t.d. ved naturkatastrofar, skogbrannar, teknologiske ulukker eller humanitære kriser) og tryggingsrelaterte spørsmål (t.d. maritim overvåking, grensekontroll).

Politikk fokusert på spesifikk klimarelatert risiko kan ha ei rolle i å drive utviklinga av EWS. EUs rammedirektiv for oversvømmingar og vatn føreset til dømes at flaumprognosar og systemar for tidleg varsling takast i betraktning i risikohandteringsplanar for oversvømmingar. Faktisk er forbetra flaumspådommar på den nasjonale tilpasningsagendaen i mange europeiske land. Eit anna døme er EFAS, som er heilt i tråd med EFs melding «Towards a Stronger European Union Disaster Response», vedteke og godkjend av Rådet i 2010, som understrekar viktigheita av å styrke samordna tiltak i tilfelle naturkatastrofar, herunder flaum, som er blant dei dyraste naturkatastrofane i EU.

Design og implementering av eit system for tidleg varsling krev vanlegvis 1 til 5 år, avhengig av systemets spesifikke mål og eigenskapar.

Levetida til EWS er vanlegvis lang; men det avheng av finansiering tilgjengeleg for EWS vedlikehald og oppdatering, samt for vedlikehald av målenettverket som støttar systemet for tidleg varsling.