Europejska ocena ryzyka związanego z klimatem

EUCRA jest pierwszym tego rodzaju sprawozdaniem naukowym, które uzupełnia istniejącą bazę wiedzy na temat oceny zagrożeń związanych z klimatem w Europie.

Celem EUCRA jest pomoc europejskim decydentom w określeniu priorytetów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w sektorach wrażliwych na zmianę klimatu w następnym cyklu polityki UE, po wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2024 r. Sprawozdanie ma również pomóc w określeniu priorytetów przyszłych inwestycji związanych z przystosowaniem się do zmiany klimatu oraz zapewnić ogólnounijny punkt odniesienia dla przeprowadzania i aktualizacji krajowych lub regionalnych ocen ryzyka klimatycznego. 

EUCRA koncentruje się na zagrożeniach dla Europy spowodowanych lub pogłębionych przez zmianę klimatu wywołaną przez człowieka, ale uwzględnia również czynniki ryzyka niezwiązane z klimatem i kontekst polityczny. Dotyczy on: 

• „złożone” ryzyko klimatyczne, w tym ryzyko spowodowane połączeniem zagrożeń klimatycznych lub nieklimatycznych („zagrożenia złożone”), ryzyko kaskadowe za pośrednictwem systemów i sektorów („ryzyko kaskadowe”) oraz ryzyko mające wpływ na Europę spoza Europy („ryzyko transgraniczne”);
• skutki społeczne ryzyka klimatycznego i zarządzania ryzykiem klimatycznym dla sprawiedliwości społecznej, w tym określenie regionów europejskich najbardziej dotkniętych poważnymi zagrożeniami klimatycznymi i grup ludności najbardziej na nie narażonych; 
• Priorytety działań na rzecz integracji ryzyka w odpowiednich obszarach polityki w oparciu o ocenę powagi i pilności ryzyka. Obejmuje to uwzględnienie harmonogramu ryzyka, własności ryzyka i odpowiedniego kontekstu politycznego;
• Ewentualne synergie i kompromisy między zwiększeniem odporności na zmianę klimatu a innymi celami polityki w oparciu o dostępne dowody. 

Z EUCRA wynika, że:

• Wszystkie części Europy doświadczają ekstremalnych zjawisk klimatycznych, które są bezprecedensowe w zapisanej historii. Skrajności te jeszcze bardziej zwiększą częstotliwość lub dotkliwość, w szczególności w przypadku scenariuszy o wysokim ociepleniu;
• Niektóre zagrożenia klimatyczne w Europie są już na krytycznym poziomie, takie jak zagrożenia dla ekosystemów, zagrożenia dla zdrowia wynikające z fal upałów, zagrożenia związane z powodziami śródlądowymi oraz zagrożenia dla europejskich mechanizmów solidarności. Wiele innych zagrożeń może osiągnąć w tym stuleciu poziom krytyczny, a nawet katastrofalny;
• Konieczne są pilne działania, zarówno w odniesieniu do zagrożeń, które znajdują się obecnie na krytycznym poziomie, jak i zagrożeń o długim horyzoncie czasowym, takich jak zagrożenia związane z budynkami, długotrwałą infrastrukturą, planowaniem przestrzennym i leśnictwem. 
• Większość zagrożeń klimatycznych jest współwłasnością UE i jej państw członkowskich. Oznacza to, że decydenci na szczeblu europejskim, krajowym i lokalnym muszą współpracować w celu przeciwdziałania tym zagrożeniom.

EUCRA identyfikuje łącznie 36 głównych zagrożeń klimatycznych dla Europy, które mogą mieć poważne konsekwencje. Zagrożenia te są pogrupowane w pięć szerokich klastrów: ekosystemy, żywność, zdrowie, infrastruktura oraz gospodarka i finanse. Ponadto w ocenie wskazano trzy główne zagrożenia klimatyczne charakterystyczne dla regionów najbardziej oddalonych UE.

Ponad połowa zagrożeń klimatycznych zidentyfikowanych w sprawozdaniu wymaga obecnie więcej działań, a osiem z nich uważa się za szczególnie pilne. Te pilne zagrożenia obejmują różne klastry i obejmują: zagrożenia dla ekosystemów przybrzeżnych; zagrożenia dla ekosystemów morskich; zagrożenia dla zdrowia ludzkiego wynikające ze stresu cieplnego; zagrożenia dla ludności i infrastruktury wynikające z powodzi śródlądowych; oraz zagrożenia dla europejskich mechanizmów solidarności. 

W Europie Południowej dodatkowe zagrożenia o bardzo pilnym charakterze obejmują: zagrożenia dla ekosystemów, ludności i środowiska zbudowanego wynikające z pożarów lasów; zagrożenia dla produkcji roślinnej; oraz zagrożenia związane z falami upałów dla pracowników zewnętrznych.

Niektóre z 36 głównych zagrożeń są już na krytycznym poziomie i przewiduje się, że wszystkie z nich staną się jeszcze poważniejsze w przyszłości. Wiele z nich ma długie horyzonty polityczne, co oznacza, że podejmowane dziś decyzje muszą uwzględniać zmieniający się klimat i rosnącą dotkliwość ryzyka, aby zapobiec potencjalnie katastrofalnym skutkom w przyszłości. 

Zagrożenia klimatyczne różnią się znacznie w obrębie regionów, sektorów i słabszych grup społecznych oraz między nimi. Ryzyko zależy od ich narażenia na zagrożenia klimatyczne oraz od warunków środowiskowych i społeczno-gospodarczych określających ich podatność na te zagrożenia. 

EUCRA identyfikuje następujące hotspoty w Europie, które są szczególnie dotknięte wieloma zagrożeniami klimatycznymi: 

• Europa Południowa. Region ten jest szczególnie zagrożony z powodu rosnącego wpływu upałów i susz na produkcję rolną, pracę na zewnątrz, dostępność wody dla sektorów gospodarki i zagrożenie pożarowe. Na południu Europy szczególnie zagrożone są obszary wiejskie i lokalne gospodarki zależne od rolnictwa, usług ekosystemowych i turystyki letniej. 
• Nisko położone regiony przybrzeżne, w tym wiele gęsto zaludnionych miast. Są one zagrożone powodziami, erozją i wtargnięciem do słonej wody, nasilonymi przez podnoszenie się poziomu mórz; 
• regiony najbardziej oddalone UE. Są one szczególnie narażone na ryzyko ze względu na ich odległe położenie, słabszą infrastrukturę, ograniczoną dywersyfikację gospodarczą oraz, w przypadku niektórych z nich, silne uzależnienie od kilku rodzajów działalności gospodarczej. Szczególne zagrożenia klimatyczne mogą mieć hotspoty w regionach innych niż te, na które zwrócono tutaj uwagę. 

Pomiary temperatury pokazują, że Europa ociepla się dwa razy szybciej niż średnia światowa, a tym samym jest najszybciej ocieplającym się kontynentem na Ziemi. Wynika to z kilku czynników, w tym odsetka gruntów europejskich w Arktyce, które ocieplają się jeszcze szybciej, utraty pokrywy lodowej i śnieżnej oraz zmian wzorców cyrkulacji atmosferycznej, które sprzyjają częstszym letnim falom upałów w Europie, w szczególności w Europie Zachodniej. 

Więcej informacji na temat obecnych i prognozowanych warunków klimatycznych w Europie można znaleźć w sprawozdaniu na temat europejskiego stanu klimatu z 2023 r. opublikowanym przez usługę programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S) i Światową Organizację Meteorologiczną (WMO).

Dane EEA pokazują, że ekstremalne zjawiska związane z klimatem w Europie kosztowały od 1980 r. około 650 mld EUR w postaci szkód. W latach 2020–2023 roczne straty przekroczyły około 50 mld EUR. Biorąc pod uwagę poszczególne zdarzenia, powódź w sierpniu 2023 r. w Słowenii spowodowała bezpośrednie i pośrednie szkody, które szacuje się na około 16 % krajowego PKB.

Zgodnie z ostrożnymi szacunkami pogorszenie się skutków zmiany klimatu może doprowadzić do zmniejszenia unijnego PKB o około 7 % do końca stulecia. Skumulowana dodatkowa redukcja PKB dla całej UE może wynieść 2,4 bln EUR w okresie od 2031 r. do 2050 r., jeżeli globalne ocieplenie trwale przekroczy próg 1,5 stopnia określony w porozumieniu paryskim. W przypadku kosztów związanych z określonymi ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi szacuje się, że koszty susz wynoszą 9 mld EUR rocznie, a koszty powodzi – łącznie ponad 170 mld EUR od 1980 r. W przyszłości roczne szkody w Europie spowodowane powodziami przybrzeżnymi mogą przekroczyć 1 bln EUR do 2100 r., przy czym każdego roku na powodzie przybrzeżne narażonych jest 3,9 mln osób (komunikat Komisji Europejskiej „Zarządzanie ryzykiem klimatycznym – ochrona ludzi i dobrobytu”, 2024 r.).

Skala potencjalnych szkód może również mieć dalszy wpływ na konkurencyjność gospodarek i przedsiębiorstw, krajobraz geopolityczny (np. bezpieczeństwo na świecie, ochrona, przepływy handlowe i stabilność gospodarcza), siłę roboczą i pogłębiające się nierówności społeczne.

UE i jej państwa członkowskie poczyniły już znaczne postępy w zrozumieniu zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoją, i w przygotowaniu się na nie. Wdrażanie strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu jest na zaawansowanym etapie, a na szczeblu krajowym krajowe oceny ryzyka klimatycznego są coraz częściej wykorzystywane do kształtowania polityki w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Gotowość społeczna jest jednak nadal niska, ponieważ wdrażanie polityki pozostaje znacznie w tyle za szybko rosnącymi poziomami ryzyka.

W EUCRA podkreślono, gdzie potrzebne są dodatkowe działania zarówno na szczeblu UE, jak i państw członkowskich w obszarach polityki najbardziej narażonych na ryzyko klimatyczne. Pokazuje on, że uwzględnianie obecnych i przyszłych zagrożeń klimatycznych jest wymogiem praktycznie we wszystkich obszarach polityki, w szczególności tych o długim horyzoncie czasowym, oraz że różne szczeble sprawowania rządów muszą ze sobą współpracować, ponieważ większość zagrożeń jest współwłasnością.

W marcu 2024 r. Komisja Europejska wydała komunikat w sprawie zarządzania ryzykiem klimatycznym w Europie w odpowiedzi na EUCRA. Komisja podkreśla cztery główne kategorie działań: 

• Lepsze zarządzanie i ściślejsza współpraca w zakresie odporności na zmianę klimatu między szczeblem krajowym, regionalnym i lokalnym;
• narzędzia umożliwiające właścicielom ryzyka lepsze zrozumienie wzajemnych powiązań między ryzykiem klimatycznym, inwestycjami i długoterminowymi strategiami finansowania;
• wykorzystanie polityki strukturalnej, m.in. związanej z planowaniem przestrzennym i infrastrukturą krytyczną;
• Odpowiednie warunki wstępne finansowania odporności na zmianę klimatu.

Aby przeciwdziałać poważnym zagrożeniom za pomocą działań w terenie i ulepszonego wielopoziomowego sprawowania rządów, spostrzeżenia można również wyciągnąć ze 128 studiów przypadku Climate-ADAPT.  (kwiecień 2024 r.).

W miarę możliwości EUCRA stosuje koncepcję ryzyka klimatycznego zawartą w szóstym sprawozdaniu oceniającym Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) oraz wytyczne dotyczące oceny ryzyka zawarte w normach ISO 31000 i ISO 14091.

Zagrożenia związane z klimatem obejmują zarówno przewlekłe, jak i ostre zmiany warunków klimatycznych, które mogą powodować zagrożenia dla systemów ludzkich lub ekologicznych. Terminy w dużej mierze synonimiczne obejmują zagrożenia klimatyczne, zagrożenia klimatyczne, zagrożenia związane ze zmianą klimatu, czynniki wpływające na klimat i czynniki ryzyka klimatycznego. 

Nieklimatyczne czynniki ryzyka obejmują te procesy i warunki, które określają, w jaki sposób niektóre zagrożenia związane z klimatem, indywidualnie lub łącznie, wpływają na system ludzki lub ekologiczny. Obejmują one środowiskowe czynniki stresogenne, takie jak zanieczyszczenie lub fragmentacja ekosystemów; czynniki techniczne, takie jak standardy projektowania infrastruktury krytycznej; czynniki społeczno-gospodarcze, takie jak dostęp do ubezpieczenia przeciwpowodziowego i powszechnej opieki zdrowotnej; oraz aspekty polityczne, takie jak wyznaczanie obszarów zagrożenia powodziowego i egzekwowanie zakazów budowy w ich obrębie. 

W oparciu o istniejące dowody naukowe przeprowadzono uporządkowany wybór, analizę i ocenę ryzyka. W ramach wyboru ryzyka zidentyfikowano poważne zagrożenia klimatyczne dla Europy w oparciu o wspólne kryteria. W analizie ryzyka sklasyfikowano te rodzaje ryzyka w zależności od ich dotkliwości w czasie, w oparciu o ich potencjalne poważne konsekwencje dla Europy. Na etapie oceny ryzyka oceniono pilny charakter działań UE, biorąc pod uwagę dotkliwość ryzyka w czasie, zaufanie do oceny dotkliwości ryzyka oraz czasowe aspekty potencjalnych działań dostosowawczych wraz z poczuciem odpowiedzialności za ryzyko, gotowością polityczną i horyzontem politycznym. Ustrukturyzowana ocena ryzyka obejmowała zarówno zespoły autorów odpowiednich rozdziałów, jak i niezależny zespół ds. przeglądu ryzyka. Więcej informacji można znaleźć w załączniku 2 do sprawozdania EUCRA.

EUCRA została opracowana w oparciu o dostępne dane i wiedzę z poprzednich ocen zagrożeń i ryzyka związanych z klimatem w Europie i na świecie oraz była skoordynowana z bieżącymi ocenami europejskimi w celu zapewnienia komplementarności wyników.

Kluczowe źródła danych i wiedzy obejmowały:

• sprawozdania i dane z usługi programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S);
• Szóste sprawozdanie oceniające Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) (AR6);
• Publikacje pochodzące z projektów badawczych finansowanych w ramach programów „Horyzont 2020” i „Horyzont Europa”
• projekty PESETA realizowane przez Wspólne Centrum Badawcze (JRC);
• sprawozdania i źródła wiedzy opracowane przez Komisję Europejską;
• Inne produkty EOG, w tym portal Climate-ADAPT.

Pierwsza ocena EUCRA została przeprowadzona w trybie przyspieszonym i trwała zaledwie półtora roku. Ze względu na ograniczony czas sprawozdanie nie było w stanie objąć wszystkich aspektów wpływu zmiany klimatu na Europę, w związku z czym niektórym zagrożeniom związanym z klimatem poświęcono ograniczoną uwagę lub nie poświęcono jej wcale. Obejmują one ryzyko związane ze wspólną polityką zagraniczną i bezpieczeństwa UE (takie jak ryzyko geopolityczne i ryzyko związane z niekontrolowaną migracją) oraz ryzyko klimatyczne zarządzane głównie przez podmioty prywatne. Ponadto w sprawozdaniu nie dokonano przeglądu polityk i działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na szczeblu krajowym ani nie oceniono konkretnych rozwiązań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu ani ich wykonalności, kosztów i korzyści. 

EUCRA została przygotowana przez EEA we współpracy z wieloma organizacjami i ekspertami pod wspólnym kierownictwem Komisji Europejskiej (reprezentowanej przez Dyrekcję Generalną ds. Działań w dziedzinie Klimatu) i EEA. Głównymi partnerami wykonawczymi są:

• EOG
• Partnerzy konsorcjum Europejskiego Centrum Tematycznego ds. Przystosowania się do Zmiany Klimatu i LULUCF (ETC CA):
• Eurośródziemnomorska Fundacja Centrum ds. Zmian Klimatu
• EURAC Research – Europejska Akademia w Bozen-Bolzano
• Centrum Superkomputerowe w Barcelonie
• Predictia Inteligentne rozwiązania danych SL
• Fiński Instytut Środowiska
• Sztokholmski Instytut Środowiska
• Uniwersytet Wageningen, Wydział Nauk o Środowisku
• PBL Niderlandzka Agencja Oceny Środowiska
• Wspólne Centrum Badawcze (JRC) oraz
• Copernicus Climate Change S ervice (C3S) (w jęz. angielskim)
• Uczestnicy zewnętrzni

Łącznie do sprawozdania wpłynęło 96 autorów, w tym 4 z EEA, 54 z ETC CA, 14 z JRC, 2 z C3S i 22 z zewnątrz.

Przygotowanie EUCRA było dodatkowo wspierane przez wspólnotę praktyków składającą się z następujących grup:

• Grupa robocza Komisji Europejskiej
• Ekspercka grupa doradcza
• Zespół ds. przeglądu ryzyka
• Grupa Eionet ds. wpływu zmiany klimatu, podatności na nią i przystosowania się do niej

Tak, w rzeczywistości trwają już prace nad drugą europejską oceną ryzyka klimatycznego (EUCRA-2). EUCRA-2 wzmocni uwzględnianie wymiaru gospodarczego, społecznego i bezpieczeństwa w analizie ryzyka związanego z klimatem, zwiększając jednocześnie zaangażowanie ekspertów i zainteresowanych stron. Nacisk zostanie położony na zintegrowanie oceny ryzyka z praktycznymi środkami i strategiami politycznymi mającymi na celu ograniczenie tego ryzyka, dostosowanymi do szerszych priorytetów polityki UE. Publikacja zaplanowana jest na III kwartał 2028 r.  Więcej o EUCRA-2