Rolnictwo

Rolnictwo

Główne przesłania

• Sektor rolny jest nie tylko główną siłą napędową zmiany klimatu, ale również poważnie nią dotknięty. Wysiłki polityczne są zatem ukierunkowane nie tylko na łagodzenie zmiany klimatu w rolnictwie, ale także na wzmocnienie sektora i zminimalizowanie skutków zmiany klimatu.

• Strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, rozporządzenie LULUCF i wspólna polityka rolna UE to instrumenty, które można wykorzystać do stymulowania rozwiązań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i poprawy odporności sektora rolnictwa na zagrożenia klimatyczne. Pojawiły się sieci wiedzy i praktyków w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które ułatwiają wymianę informacji i budowanie zdolności, w tym w ramach kilku programów badawczych finansowanych przez UE.

• Monitorowanie, sprawozdawczość i ocena środków rolnych na szczeblu UE będą w dużej mierze zależeć od formalnego mechanizmu sprawozdawczości w ramach zreformowanej wspólnej polityki rolnej.

Wpływ i podatność na zagrożenia

Sektor rolny jest jednym z głównych czynników napędzających zmianę klimatu, ponieważ emituje metan (CH _4), podtlenek azotu (N ₂O) i dwutlenek węgla (CO ₂), głównie w związku z użytkowaniem gruntów, stosowaniem nawozów i produkcją zwierzęcą. Udział europejskich emisji gazów cieplarnianych wynosi obecnie około 10 %. Z kolei zmiana klimatu wpływa na europejskie rolnictwo i wymaga dostosowania systemów rolnych i rolników. Rosnące temperatury i stężenie CO2 w atmosferze, zmiany w strukturze opadów i częstsze ekstremalne zdarzenia wpływają na plony i wydajność zwierząt gospodarskich w Europie, ale także na gospodarkę wodną i warunki transportu i przechowywania. Oczekuje się, że wydajność upraw ogólnie spadnie w regionach południowych i wzrośnie na północy, podczas gdy częstsze ekstremalne zjawiska pogodowe będą powodować powszechne i szkodliwe skutki w całej Europie.

Ramy polityki

Przyjęta w 2021 r. strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu ma na celu uczynienie przystosowania się do zmiany klimatu inteligentniejszym, szybszym (przyspieszenie wdrażania rozwiązań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu) i bardziej systemowym (zintegrowane rozwiązania i plany). Stymulowanie lokalnej adaptacji, rozwiązania oparte na zasobach przyrody, zrównoważone wykorzystanie i odporność zasobów słodkiej wody są szczególnie istotne dla sektora rolnego, natomiast intensyfikacja działań międzynarodowych ma zasadnicze znaczenie dla uniknięcia zakłóceń w przywozie produktów rolnych do UE.

Wnioski dotyczące dostosowania rozporządzenia w sprawie użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwa (LULUCF) mają na celu zwiększenie wychwytywania dwutlenku węgla w rolnictwie i leśnictwie, co ma istotne konsekwencje dla zmiany pokrycia terenu. Środki służące osiągnięciu tego celu, takie jak utrzymanie użytków zielonych, rolnictwo regeneratywne i odbudowa torfowisk, pomogą również zapobiegać erozji gleby i zmniejszyć ryzyko powodziowe.

Konkretne środki dostosowawcze w sektorze rolnym są wspierane przede wszystkim w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR), przy czym głównymi celami są zrównoważony rozwój i działania w dziedzinie klimatu. W ramach WPR wzmocniono obowiązkowe środki ochrony środowiska i ustanowiono więcej możliwości finansowania gospodarki leśnej, gospodarowania obszarami o niekorzystnych warunkach gospodarowania i ekoprogramów. Na przykład w każdym gospodarstwie co najmniej 3 % gruntów ornych musi być przeznaczone na różnorodność biologiczną i elementy nieprodukcyjne, z możliwością otrzymania wsparcia w ramach ekoprogramów, aby osiągnąć 7 %. Do tej pory specjalne środki przystosowawcze nie odgrywały znaczącej roli w WPR, ale obowiązkowe i dobrowolne środki zazieleniania często zapewniają krótko- i średnioterminowe rozwiązania adaptacyjne na poziomie gospodarstw. Płatność z tytułu zazieleniania w ramach filaru 1 WPR obejmuje dywersyfikację upraw, ustanowienie obszarów proekologicznych i utrzymanie trwałych użytków zielonych. Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w ramach filaru 2 WPR obejmuje rozwój lasów, działania rolno-środowiskowo-klimatyczne, rolnictwo ekologiczne i płatności z tytułu sieci Natura 2000. Uzupełnieniem systemów finansowania są środki szkoleniowe i inne wsparcie mające na celu poprawę wydajności i odporności na zmianę klimatu pochodzące z systemu doradztwa rolniczego, partnerstwa innowacyjnego i badań stosowanych.

Zgodnie z Europejskim Zielonym Ładem, strategią „Od pola do stołu” i strategią na rzecz bioróżnorodności we wnioskach dotyczących WPR na lata 2023–2027 położono większy nacisk na działania w dziedzinie środowiska i klimatu. Ustanawia się środki obowiązkowe i więcej możliwości finansowania w celu zachowania gleb bogatych w węgiel, płodozmianu, gospodarowania składnikami odżywczymi i ekoprogramów.

Poprawa bazy wiedzy

Sektory narażone na zmianę klimatu, takie jak sektor rolny, są szczególnie narażone na zmianę klimatu zgodnie ze sprawozdaniem IPCC AR6 grupy roboczej II pt. „Zmiana klimatu 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [Oddziaływanie, adaptacja i podatność]. Przewiduje się zwiększone ryzyko ekstremalnych zdarzeń pogodowych, suszy, powodzi i zmian w warunkach wzrostu. Skuteczne warianty przystosowania się do zmiany klimatu obejmują hodowlę na potrzeby adaptacyjnego , lub selekcję odpornych upraw/upraw, system rolno-leśny, dywersyfikację krajobrazu i rolnictwo miejskie.

W sprawozdaniu specjalnym IPCC w sprawie globalnego ocieplenia o 1,5 °C odniesiono się do wpływu na sektor rolny w różnych rozdziałach, wskazując na związane z tym potrzeby w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Priorytetem jest poszerzenie wiedzy w tych obszarach, w tym na temat kosztów i korzyści działań dostosowawczych związanych z rolnictwem. W sprawozdaniu specjalnym IPCC w sprawie zmiany klimatu i gruntów oceniono aktualną wiedzę naukową, w tym na temat degradacji gruntów, pustynnienia i bezpieczeństwa żywnościowego, wariantów kształtowania i przystosowania się do zmiany klimatu, a także konkretnych wyzwań i możliwości dla sektora rolnictwa.

Sprawozdanie EEA w sprawie przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze rolnictwa w Europie zawiera przegląd tego, w jaki sposób polityki i programy UE odnoszą się do przystosowania się do zmiany klimatu, oraz przykłady wykonalnych i skutecznych działań przystosowawczych.

Wspólne Centrum Badawcze (JRC) wspiera Komisję Europejską w modelowaniu gospodarczego wpływu zmiany klimatu na sektor rolny oraz w ocenie polityki w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków (np. projekty PESETA). Szereg projektów badawczych dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze rolnictwa sfinansowano w ramach programów LIFE (np. AgriAdapt, ADAPT2CLIMA, LiveAdapt itp.) i H2020 (np. MOSES, BINGO, COACCH, Flourish, FATIMA, RUN4LIFE, RESFOOD, IoF2020).

Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S) zapewnia informacje, narzędzia i dane na temat zmiany klimatu, w tym szereg usług demonstracyjnych dla sektora rolnego. Oferuje bezpłatny i otwarty dostęp do sektorowego systemu informacyjnego (SIS) dostępnego w magazynie danych klimatycznych w celu wspierania regionalnych inicjatyw w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Dalsze usługi dla sektora wodnego zapewniają wskaźniki wody, które można wykorzystać do wyboru odpowiednich upraw i planowania infrastruktury nawadniania, a także demonstracje w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Usługa programu Copernicus w zakresie monitorowania obszarów lądowych zapewnia dane z teledetekcji dotyczące pokrycia terenu i zmian pokrycia terenu, fenologii roślinności i produktywności, które pomogą w określeniu plonów. W przyszłości dane z teledetekcji mogą informować o regionalnych zmianach pokrycia terenu wynikających ze środków przystosowawczych, a także o zagregowanych tendencjach na szczeblu UE.

Inicjatywa wspólnego planowania w zakresie rolnictwa, bezpieczeństwa żywnościowego i zmiany klimatu koncentruje badania w 24 krajach na sprostaniu wzajemnie powiązanym wyzwaniom związanym ze zrównoważonym rolnictwem, bezpieczeństwem żywnościowym i skutkami zmiany klimatu.

Kilka międzynarodowych sieci, organizacji i stowarzyszeń dzieli się wiedzą w swoich społecznościach praktyków. Obejmują one Europejską Federację Rolnictwa Konserwacyjnego, Międzynarodową Federację Ruchów Rolnictwa Ekologicznego (Europejska Grupa Regionalna) oraz COPA-COGECA.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Finansowanie UE na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu jest wspierane przez wieloletnie ramy finansowe (WRF) na lata 2021–2027, które zapewniają włączenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu do wszystkich głównych programów wydatków UE.

W ramach tego budżetu WRF na WPR przeznaczono 386,6 mld EUR. Większość (270 mld euro) wydatków zostanie przeznaczona na wsparcie dochodów w ramach filaru 1, a dodatkowe 20 mld euro zostanie przeznaczone na wsparcie rynku. Pozostała część (około jedna czwarta) zostanie przeznaczona na wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w ramach filaru 2.

Dodatkowe fundusze będą dostępne w ramach unijnego programu badawczego „Horyzont Europa” w celu wsparcia konkretnych badań naukowych i innowacji w dziedzinie żywności, rolnictwa, rozwoju obszarów wiejskich i biogospodarki.

Misja UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu wspiera regiony, miasta i władze lokalne w ich wysiłkach na rzecz budowania odporności na skutki zmiany klimatu, zapewniając finansowanie w ramach programu ramowego UE w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”. W działania misji mogą być zaangażowane regiony i władze lokalne w państwach stowarzyszonych z programem „Horyzont Europa” lub w państwach negocjujących stowarzyszenie z programem „Horyzont Europa”. Przedsiębiorstwa mogą również kwalifikować się do uczestnictwa, na przykład jako innowatorzy oferujący innowacyjne rozwiązania lub usługi klimatyczne. Możliwości finansowania można znaleźć na portalu „Funding and Tenders”, w szczególności w ramach programu prac „Horyzont Europa” na lata 2023–2024.

W planach strategicznych WPR blisko 98 mld euro, co odpowiada 32 proc. całkowitego finansowania WPR (UE i współfinansowanie), zostanie przeznaczone na zapewnienie korzyści dla klimatu, wody, gleby, powietrza, różnorodności biologicznej i dobrostanu zwierząt oraz na zachęcanie do praktyk wykraczających poza obowiązkową warunkowość.

Oprócz inwestycji w ramach WPR dostępny jest szereg instrumentów UE wspierających przystosowanie się do zmiany klimatu:

• podprogramu LIFE „Działania w dziedzinie klimatu”;
• program INTERREG Europa;
• program w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”, szczególnie istotny dla przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze rolnym, to klaster 6 dotyczący żywności, biogospodarki, zasobów naturalnych, rolnictwa i środowiska.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

MRE adaptacji

Opracowano mechanizm sprawozdawczości powiązany z krajowymi planami strategicznymi WPR w sektorze rolnym oraz przyjęto odpowiednie ramy wskaźników na potrzeby sprawozdania z realizacji celów w celu wymiany zagregowanych przeglądów na szczeblu krajowym.