Dziedzictwo kulturowe

Główne przesłania

• Wpływowi katastrofalnych zdarzeń na dziedzictwo kulturowe, takich jak powodzie, susze i burze, towarzyszy powolny początek zmian wynikających z procesów pogarszania się stanu.

• Dziedzictwo kulturowe nie zostało wyraźnie wymienione w Zielonym Ładzie, ale zgodnie z planem prac w dziedzinie kultury na lata 2019–2022 ustanowiono grupę ekspertów z państw członkowskich ds. otwartej metody koordynacji w celu wzmocnienia odporności dziedzictwa kulturowego na zmianę klimatu.

• Europejskie dziedzictwo kulturowe jest wspierane przez szereg polityk, programów i funduszy UE, w szczególności program „Kreatywna Europa”. Polityka UE w innych obszarach, które w coraz większym stopniu uwzględniają zakres dziedzictwa, od badań naukowych, innowacji, edukacji, środowiska, zmiany klimatu i polityki regionalnej po politykę cyfrową.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Kikuko Nakayama on flickr

Dziedzictwo kulturowe Europy jest bogatą i zróżnicowaną mozaiką ekspresji kulturalnej i twórczej, dziedzictwem poprzednich pokoleń Europejczyków i dziedzictwem dla przyszłych pokoleń. Definicja dziedzictwa kulturowego UNESCO obejmuje artefakty, zabytki, grupę budynków i miejsc, muzea, które mają różnorodne wartości, w tym znaczenie symboliczne, historyczne, artystyczne, estetyczne, etnologiczne lub antropologiczne, naukowe i społeczne. Obejmuje dziedzictwo materialne (ruchome, nieruchome i podwodne), niematerialne dziedzictwo kulturowe osadzone w artefaktach, miejscach lub zabytkach dziedzictwa kulturowego i naturalnego.

Wpływ katastrof na to dziedzictwo, takich jak ekstremalne opady atmosferyczne, powodzie, osuwiska i susze, ma wpływ na obiekty dziedzictwa kulturowego, w tym parki i ogrody historyczne. Są one połączone z powolnym początkiem zmian wynikających z procesów pogarszania. Ciągły wzrost temperatury i wahania temperatury i wilgotności lub wahania w cyklach zamrażania i rozmrażania powodują degradację i stres w materiałach, co prowadzi do większej potrzeby odbudowy i konserwacji. Bardziej prawdopodobna jest degradacja biologiczna spowodowana przez mikroorganizmy, na przykład w postaci pleśni i wzrostu glonów, oraz inwazje owadów atakujące fizyczną tkankę budynków oraz zbiory galerii, bibliotek, archiwów i muzeów. Może to prowadzić do potencjalnego zmniejszenia dochodów z powodu utraty dochodów z turystyki.

Dziedzictwo kulturowe jest również narażone na niewłaściwe przystosowanie, gdy niezamierzone straty lub szkody są spowodowane środkami przystosowawczymi. Niewiele jest dogłębnej wiedzy na temat wpływu kryzysu klimatycznego na praktyki, wyrażenia, wiedzę i umiejętności, które społeczności, grupy, a czasem jednostki uznają za część swojego dziedzictwa kulturowego. Szybko rosnące, jednoczesne lub równoległe zdarzenia ekstremalne są obszarem zainteresowania w naukach o klimacie. Konsekwencje równoczesnych katastrof dla całego sektora dziedzictwa kulturowego nie zostały jednak jeszcze odpowiednio rozwiązane ani zbadane – jest to obecnie główne źródło obaw.

Ramy polityki

W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu uznano potrzebę ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego w obliczu skutków zmiany klimatu, takich jak powodzie, burze i podnoszenie się poziomu mórz.

Dziedzictwo kulturowe nie zostało jednak wyraźnie wymienione w Zielonym Ładzie. Jednocześnie, zgodnie z planem prac w dziedzinie kultury na lata 2019–2022, powołano grupę ekspertów z państw członkowskich ds. otwartej metody koordynacji w celu wzmocnienia odporności dziedzictwa kulturowego na zmianę klimatu. Zadaniem grupy było zbadanie wkładu dziedzictwa kulturowego w Europejski Zielony Ład oraz określenie zagrożeń i luk związanych z dziedzictwem kulturowym w kontekście zmiany klimatu.

Grupa ta przeanalizowała aktualną sytuację, luki w wiedzy i braki strukturalne na szczeblu UE i państw członkowskich. Zebrane informacje skutkują niepokojącym faktem, że dziedzictwo kulturowe jest atakowane ze względu na zmianę klimatu w niespotykanym dotąd tempie i na niespotykaną dotąd skalę. Państwa członkowskie UE nie dysponują jednak odpowiednią polityką i planami działania w celu złagodzenia tych ataków, podobnie jak UE. Łącznie 83 przykłady najlepszych praktyk zebrane z 26 krajów pokazują potencjał rozwiązań w zakresie dziedzictwa kulturowego w kontekście zmiany klimatu; stanowią nieocenione źródło inspiracji i pomysłów do naśladowania.

We wrześniu 2007 r. Rada Europejska przyjęła unijną dyrektywę powodziową w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim. Celem dyrektywy jest ograniczenie zagrożeń, jakie powodzie stwarzają dla zdrowia ludzkiego, środowiska, dziedzictwa kulturowego i działalności gospodarczej, oraz zarządzanie tymi zagrożeniami. Państwa członkowskie muszą co 6 lat zgłaszać, ile obiektów dziedzictwa kulturowego może ucierpieć w wyniku powodzi.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora dziedzictwa kulturowego.

Istnieje kilka projektów UE, które pracują nad poprawą bazy wiedzy na temat przystosowania się do dziedzictwa kulturowego. Oto kilka przykładów:

1. Projekt CLIMATE FOR CULTURE jest projektem badawczym, którego celem jest opracowanie nowych narzędzi i metod oceny wpływu zmian klimatu na dziedzictwo kulturowe. Projekt obejmuje studia przypadków w różnych regionach Europy i koncentruje się na poprawie zrozumienia podatności dziedzictwa kulturowego na skutki zmiany klimatu oraz opracowaniu strategii przystosowawczych.
2. Projekt ROCK, który oznacza "Regenerację i optymalizację dziedzictwa kulturowego w kreatywnych i opartych na wiedzy miastach", jest projektem badawczym, którego celem jest opracowanie i przetestowanie nowych modeli zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich, które nadają priorytet dziedzictwu kulturowemu. Projekt obejmuje studia przypadków w miastach w całej Europie i koncentruje się na poprawie odporności dziedzictwa kulturowego na skutki zmiany klimatu, takie jak powodzie i ekstremalne zdarzenia pogodowe.
3. Projekt HERACLES, który oznacza "odporność na zjawiska klimatyczne na miejscu", jest projektem badawczym, którego celem jest opracowanie i przetestowanie nowych technologii i metod ochrony dziedzictwa kulturowego przed skutkami zmiany klimatu, takimi jak powodzie, ekstremalne zdarzenia pogodowe i podnoszący się poziom mórz. Projekt obejmuje studia przypadków w różnych regionach Europy i koncentruje się na poprawie odporności dziedzictwa kulturowego na skutki zmiany klimatu.
4. Finansowany przez UE projekt YADES ma na celu przeszkolenie sieci stypendystów w zakresie sposobów zachowania i zwiększenia odporności obszarów dziedzictwa kulturowego i miast historycznych na zmianę klimatu i związane z nią zagrożenia. Uczestnicy zostaną przeszkoleni w zakresie opracowania i wprowadzenia szczegółowej mapy z wizualizacjami do monitorowania całego systemu zagrożeń od funkcji atmosferycznych i innych uszkodzeń do zabytkowych budynków i obszarów. Dane z platformy monitorowania będą analizowane za pomocą systemu symulacyjnego i przekazywane władzom lokalnym, co umożliwi niezbędne działania zapobiegawcze.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Europejskie dziedzictwo kulturowe jest wspierane przez szereg polityk, programów i funduszy UE, w szczególności program „Kreatywna Europa”. Polityka UE w innych obszarach, które w coraz większym stopniu uwzględniają zakres dziedzictwa, od badań naukowych, innowacji, edukacji, środowiska, zmiany klimatu i polityki regionalnej po politykę cyfrową. W związku z tym finansowanie dziedzictwa kulturowego jest dostępne w ramach programów „Horyzont Europa”, Erasmus+, „Europa dla Obywateli” oraz europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Przewodnik dotyczący finansowania CulturEU jest dostępny jako interaktywne narzędzie internetowe oraz przewodnik do druku. Obejmuje on możliwości związane z około 20 unijnymi programami finansowania, które mogą wspierać projekty o wymiarze kulturalnym i kreatywnym.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

Wspieranie wdrażania działań dostosowawczych

Narzędzia takie jak ocena wartości dziedzictwa – na przykład lista światowego dziedzictwa UNESCO i ICOMOS – mogą być wykorzystywane do wspierania przystosowania się do zmiany klimatu i uświadamiania ludziom potencjalnej utraty takich prestiżowych aktywów. Ważne jest również nawiązanie i utrzymywanie kontaktów między podmiotami zarządzającymi dziedzictwem kulturowym a badaczami w dziedzinie nauki i komunikacji na temat zmiany klimatu poprzez dzielenie się przykładami dobrych praktyk. Należy inwestować w rozwój nauki obywatelskiej, aby umożliwić społeczeństwu pomoc w szeroko zakrojonym monitorowaniu i rejestrowaniu oddziaływania na obiekty dziedzictwa kulturowego.

MRE adaptacji

Zgodnie z szóstą ramową dyrektywą wodną i sprawozdaniem z wdrażania dyrektywy powodziowej wydaje się, że od pierwszego cyklu wzrosła uwaga poświęcona środowisku i dziedzictwu kulturowemu, ponieważ odsetek obszarów potencjalnego znacznego ryzyka powodziowego, na których nie stwierdzono znaczenia środowiska i dziedzictwa kulturowego, spadł o około 10 punktów procentowych. Streszczenie UE można znaleźć tutaj.