Choroby przenoszone przez wektory

Obserwowane efekty

Zmiana klimatu nie jest już przyszłym zagrożeniem, jest obecna i aktywnie przekształca krajobraz chorób zakaźnych w całej Europie (EEA, 2022 r.). Jesteśmy świadkami "nowej normalności", w której choroby tropikalne są lokalnie przenoszone w Europie. Inwazyjne wektory, takie jak azjatycki komar tygrysi (Aedes albopictus), są obecnie obecne na całym kontynencie, przesuwając się na północ i na wyższe wysokości, na których wcześniej nie mogły przetrwać (Światowy Dzień Komarów 2025: Europa ustanawia nowe rekordy w zakresie chorób przenoszonych przez komary).

Dowody są jasne: rekordowa liczba lokalnie nabytych przypadków zakażenia wirusem Zachodniego Nilu i choroby wywołanej wirusem chikungunya pojawia się w regionach uznanych za bezpieczne (Wadman, 2025). Zmiana ta wynika z przystosowania biologicznego: komary rozwijają „zimną odporność”, aby przetrwać europejskie zimy, podczas gdy patogeny wirusowe mutują, aby skuteczniej rozprzestrzeniać się w naszym lokalnym środowisku (Delwel i Mordecai, 2025 r.). Aby chronić obywateli europejskich, pilna potrzeba polityczna i zintegrowany nadzór mają obecnie zasadnicze znaczenie dla zarządzania tymi rosnącymi zagrożeniami dla zdrowia (rozporządzenie (UE) 2022/2371 w sprawie poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia).

Przewidywane efekty

Przydatność klimatyczna komarów tygrysich w latach 2041–2070 w scenariuszu wysokiej emisji

(kliknij na mapę, aby zobaczyć wersję interaktywną)

Wskaźnik dostosowania klimatycznego komarów tygrysich ma znaczenie dla zdrowia ludzkiego. Komar tygrysi (Aedes albopictus) jest gatunkiem inwazyjnym z Azji Południowo-Wschodniej, preferowanym przez cieplejszy klimat i stanowi poważne zagrożenie, ponieważ przenosi choroby przenoszone przez wektory, takie jak denga i chikungunya. Czynniki środowiskowe, w tym warunki pogodowe, wpływają zarówno na potencjalną obecność, jak i sezonową aktywność komara tygrysiego. Oto przykład prognoz ‑century (2041–2070) dotyczących przydatności komarów tygrysich w państwach UE w ramach scenariusza wysokiej ‑emission (RCP 8.5).
Źródło: Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S)

Rosnące temperatury, łagodniejsze zimy i zmieniające się opady już wydłużają pory komarów i rozszerzają populacje Aedes i Culex w Europie. W dniu komarów (20 sierpnia 2025 r.) ECDC stwierdziło, że gorętsze i dłuższe lata oraz zmiany opadów tworzą „nową normalność” dłuższych i bardziej intensywnych sezonów przenoszenia chorób przenoszonych przez komary, przy czym wirus Zachodniego Nilu i wirus chikungunya są wykrywane na nowych obszarach, a ogniska osiągają rekordową liczbę (https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/world-mosquito-day-2025-europe-sets-new-records-mosquito-borne-d diseases).  W wytycznych ECDC dotyczących chorób przenoszonych przez Aedes ostrzega się również, że zmiana klimatu wydłuży korzystne okresy środowiskowe dla komarów Aedes,  zwiększając potencjał wystąpienia epidemii dengi, wirusa chikungunya i wirusa Zika na kontynencie europejskim.

The Lancet Countdown Europe donosi, że przydatność klimatyczna wzrasta w przypadku wirusa Zachodniego Nilu, wirusa dengi, wirusa chikungunya, wirusa Zika i pasożytów Plasmodium (powodujących malarię), co sugeruje, że ocieplenie klimatu pozwoli tym patogenom utrzymywać się dalej na północ i dłużej każdego roku (Van Daalen i in. 2024).

Ale zmiany klimatu wpływają nie tylko na choroby przenoszone przez komary. Z przeprowadzonej przez WHO w Europie oceny boreliozy z Lyme wynika, że kleszcze rozszerzyły się już na wyższe szerokości geograficzne i wysokości w Europie oraz że przyszłe ocieplenie prawdopodobnie ułatwi dalsze rozprzestrzenianie się, a jednocześnie ograniczy występowanie na obszarach, które stają się zbyt gorące i suche (https://www.who.int/publications/i/item/9789289022910).

Reakcje polityczne

Polityka UE w zakresie chorób przenoszonych przez wektory stopniowo przechodzi od podejścia w dużej mierze reaktywnego – skoncentrowanego na reagowaniu na epidemie w miarę ich pojawiania się – do bardziej proaktywnych i zintegrowanych ram odzwierciedlających „nową normalność” zagrożeń dla zdrowia związanych z klimatem. Rosnące temperatury, utrata różnorodności biologicznej i zakłócenia ekologiczne, wraz z globalizacją, rozszerzają zasięg geograficzny i sezonowe okna transmisji patogenów przenoszonych przez wektory. W tym kontekście UE w coraz większym stopniu uwzględnia gotowość na VBD w szerszej wizji Europejskiej Unii Zdrowotnej, której celem jest wzmocnienie długoterminowej odporności i skoordynowanych działań we wszystkich państwach członkowskich, a nie poleganie na tymczasowych środkach powstrzymujących rozprzestrzenianie się wirusa ( https://commission.europa.eu/topics/public-health/european-health-union_en).

Kluczowym filarem tej zmieniającej się strategii jest poprawa gotowości dzięki inwestycjom w innowacje i bezpieczeństwo zdrowotne, takim jak wspólne działanie UE na rzecz zwiększenia krajowych systemów państw członkowskich w zakresie zdolności wykrywania i kontroli zagrożeń wektorowych. To wspólne działanie ustanowi interdyscyplinarne programy monitorowania rozkładu wektorów i dynamiki populacji oraz opracuje i wdroży środki przeciwdziałania w celu kontroli wektorów przenoszących choroby, w tym metod fizycznych, biologicznych i chemicznych, uzupełnione publicznymi kampaniami informacyjnymi.

Na poziomie operacyjnym polityka UE zmierza również w kierunku zintegrowanego nadzoru i kontroli wektorów. Zamiast skupiać się wyłącznie na przypadkach klinicznych u ludzi, UE promuje podejście oparte na zasadzie „Jedno zdrowie”, które obejmuje nadzór nad zwierzętami (za pośrednictwem misji Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA)) oraz monitorowanie entomologiczne. Projekt VectorNet finansowany przez ECDC-EFSA odgrywa kluczową rolę w gromadzeniu i wymianie danych na temat populacji komarów, kleszczy i innych wektorów w całej Europie, umożliwiając wcześniejsze wykrywanie ryzyka i bardziej ukierunkowane interwencje, zanim epidemie rozprzestrzenią się szeroko (https://www.vectornetdata.org/).

Koordynacja naukowa między agencjami UE dodatkowo wzmacnia te zintegrowane ramy. EFSA, w szczególności za pośrednictwem panelu ds. zdrowia i dobrostanu zwierząt, zapewnia niezależne doradztwo naukowe w zakresie chorób odzwierzęcych przenoszonych przez wektory, które dotykają zwierzęta ( https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/vector-borne-d diseases). EFSA ściśle współpracuje z ECDC w celu wymiany informacji dotyczących nadzoru, a obie agencje wspólnie zarządzają siecią One-Health VectorNet i projektem dotyczącym wektorów o znaczeniu weterynaryjnym i dla zdrowia publicznego.

Na podstawie danych zgromadzonych przez państwa członkowskie EFSA i ECDC łączą siły, aby ocenić pojawienie się wirusa Zachodniego Nilu w Europie i sporządzać wspólne miesięczne sprawozdania na temat zakażeń u ludzi i zwierząt, wspierając kształtowanie polityki opartej na dowodach i wzmacniając współpracę międzysektorową leżącą u podstaw unijnej strategii dotyczącej chorób niedokrwiennych serca.

Równolegle z tymi zmianami instytucjonalnymi i regulacyjnymi UE wzmacnia również swoje naukowe i operacyjne podstawy zagrożeń dla zdrowia związanych z klimatem ‑ za pośrednictwem europejskiego klastra klimatyczno-zdrowia (zdrowie klimatyczne), współpracy w ramach programu „Horyzont Europa”, która łączy sześć głównych projektów w zakresie badań naukowych i innowacji: BlueAdapt, CATALYSE, CLIMOS, HIGH Horizons, IDAlerti TRIGGER. Współpracując wspólnie, projekty te generują dowody, dane, narzędzia nadzoru i zdolności wczesnego ostrzegania ‑, które bezpośrednio wspierają gotowość UE na choroby przenoszone przez wektory ‑ i inne choroby wrażliwe na klimat ‑. Klaster promuje synergię między środowiskowymi, klimatycznymi i zdrowotnymi środowiskami badawczymi, usprawnia translację naukową ‑policy oraz opracowuje zharmonizowane wskaźniki i podejścia do modelowania, które pomagają przewidywać pojawiające się zagrożenia, a nie reagować na nie reaktywnie. Wnosząc najnowocześniejszą wiedzę naukową do inicjatyw takich jak Europejska Unia Zdrowotna, HERA i strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, klaster klimatyczno-zdrowie działa jako pomost między badaniami naukowymi, polityką i praktyką – wzmacniając zdolność UE do prognozowania zagrożeń, kierowania ukierunkowanymi interwencjami i budowania długoterminowej odporności ‑ w szybko zmieniającym się klimacie.