Θαλάσσια και αλιεία

Θαλάσσια και αλιεία

Βασικά μηνύματα

• Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στα θαλάσσια ύδατα σωρεύονται με άλλες ανθρωπογενείς πιέσεις τόσο στη θάλασσα όσο και στις παράκτιες περιοχές, οι οποίες ήδη επηρεάζουν την αλιεία και τη θαλάσσια υδατοκαλλιέργεια με μεταβολές των αποδόσεων και μεταβολή των αλιευτικών πεδίων και των ειδών-στόχων.  Επιπλέον, η εντατικοποίηση ακραίων φαινομένων, με σκληρότερες συνθήκες στην ανοικτή θάλασσα, αναμένεται να επηρεάσει όλους τους τομείς της γαλάζιας οικονομίας.
• Η ΕΕ αντιμετωπίζει αυτές τις επιπτώσεις με τη δημιουργία κόμβων επιστημονικών πληροφοριών, όπως η θαλάσσια υπηρεσία Copernicus και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Θαλάσσιων Παρατηρήσεων και Δεδομένων, ως πάροχοι ελεύθερων και ανοικτών δεδομένων για όλους τους χρήστες παγκοσμίως. Αποσκοπεί επίσης στην επίτευξη της καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των παράκτιων και θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ για την αντιμετώπιση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή μέσω της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική και με την ανάπτυξη και χρήση λύσεων βασισμένων στη φύση για τα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα.
• Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Υδατοκαλλιέργειας 2021-2027 στηρίζει καινοτόμα έργα που συμβάλλουν στη βιώσιμη εκμετάλλευση και διαχείριση των υδάτινων και θαλάσσιων πόρων, συμπεριλαμβανομένης της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.

Επιπτώσεις και τρωτά σημεία

Τα θαλασσινά ύδατα γίνονται όλο και πιο ζεστά, πιο όξινα και με μειωμένη περιεκτικότητα σε οξυγόνο, ως συνέπεια της παγκόσμιας κλιματικής αλλαγής. Η θέρμανση του νερού έχει ως αποτέλεσμα τη μετατόπιση της κατανομής των ειδών και τη μεταβολή της ανάπτυξης και της κατανομής των πληθυσμών των ψαριών. Η οξίνιση των ωκεανών θα επηρεάσει την ικανότητα των ειδών ανθρακικού ασβεστίου (ως μαλάκια, πλαγκτόν και κοράλλια) να παράγουν τα κελύφη ή τους σκελετούς τους. Η αποοξυγόνωση επηρεάζει τη χωρική κατανομή των ειδών και, ιδίως σε κλειστές λεκάνες και εκβολές ποταμών, μεγαλύτερα και συχνότερα περιστατικά υποξίας και ανοξίας, επηρεάζοντας την επιβίωση των ειδών και υποβαθμίζοντας την υγεία του οικοσυστήματος. Η κλιματική αλλαγή σωρεύεται με άλλες ανθρωπογενείς πιέσεις τόσο στη θάλασσα όσο και στις παράκτιες περιοχές, με συνδυασμένες επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα και τις βασικές οικοσυστημικές υπηρεσίες. Η αλιεία και η θαλάσσια υδατοκαλλιέργεια αντιμετωπίζουν ήδη τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, με μεταβολές των αποδόσεων και αλλαγή των αλιευτικών πεδίων και των ειδών-στόχων.  Επιπλέον, η εντατικοποίηση ακραίων φαινομένων, με σκληρότερες συνθήκες στις ανοικτές θάλασσες, αναμένεται να επηρεάσει όλους τους τομείς της γαλάζιας οικονομίας, όπως οι θαλάσσιες μεταφορές, οι λιμενικές δραστηριότητες και η υπεράκτια παραγωγή ενέργειας.

Πλαίσιο πολιτικής

Η στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (2021) αποσκοπεί στην υλοποίηση του οράματος για μια Ευρώπη ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή έως το 2050. Η προσαρμογή θα είναι εξυπνότερη μέσω της γεφύρωσης του χάσματος όσον αφορά τις κλιματικές επιπτώσεις και την ανθεκτικότητα. Οι μετρήσεις και οι παρατηρήσεις των ωκεανών θα ενισχυθούν, καθώς και κόμβοι επιστημονικών πληροφοριών, όπως η θαλάσσια υπηρεσία Copernicus και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Θαλάσσιων Παρατηρήσεων και Δεδομένων (EMODnet), ως πάροχοι δωρεάν και ανοικτών δεδομένων για όλους τους χρήστες παγκοσμίως. Η προσαρμογή θα είναι πιο συστημική μέσω της ενίσχυσης της σύνδεσης με την Κοινή Αλιευτική Πολιτική και με άλλες πρωτοβουλίες της ΕΕ που βοηθούν την τοπική προσαρμογή, ενθαρρύνοντας επίσης τη μεγαλύτερη συμμετοχή των ομάδων τοπικής δράσης στον τομέα της αλιείας (ΟΤΔΑ). Ο ρόλος των λύσεων που βασίζονται στη φύση για τα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα θεωρείται ως πολυχρηστικές, μη οπισθοδρομικές και αποτελεσματικές λύσεις, επίσης με δυνατότητα παγίδευσης του άνθρακα. Οι νέες χρηματοδοτικές πρωτοβουλίες (συμπεριλαμβανομένου του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη») θα επιταχύνουν την προσαρμογή. Τέλος, η στρατηγική προσαρμογής, προκειμένου να καταστεί η προσαρμογή σε διεθνές επίπεδο, αναγνωρίζει την ανάγκη να συμπεριληφθούν ζητήματα σχετικά με την κλιματική αλλαγή σε μελλοντικές συμφωνίες για την προστασία των διεθνών πόρων, όπως η διεθνής αλιεία και η βιοποικιλότητα, ακόμη και σε περιοχές πέραν των εθνικών δικαιοδοσιών.

Τον Μάιο του 2021, η Επιτροπή ενέκρινε μια νέα προσέγγιση για μια βιώσιμη γαλάζια οικονομία στην ΕΕ, εγκρίνοντας τις αρχές της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Αναγνωρίζει τις καταστροφικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στους ωκεανούς και τις ακτές, καθώς και τις σωρευτικές επιπτώσεις των οικονομικών δραστηριοτήτων στη θάλασσα. Ενθαρρύνει τις επιχειρήσεις να χρησιμοποιούν ή να παράγουν ανανεώσιμους πόρους, να διατηρούν τα θαλάσσια οικοσυστήματα, να μειώνουν τη ρύπανση και να αυξάνουν την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή.

Επιπλέον, η ΕΕ έχει καθορίσει ένα διαρθρωμένο πλαίσιο εγκάρσιων και τομεακών πολιτικών που σχετίζονται με τη βιώσιμη διαχείριση και διακυβέρνηση της θάλασσας. Η Ολοκληρωμένη Θαλάσσια Πολιτική (ΟΘΠ) της ΕΕ επιδιώκει να παράσχει μια πιο συνεκτική και συντονισμένη προσέγγιση των θαλάσσιων και θαλάσσιων ζητημάτων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη την κλιματική αλλαγή. Η οδηγία πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική (ΟΠΘΣ) αποτελεί τον περιβαλλοντικό πυλώνα της ΟΘΠ. Θεσπίζει κοινό πλαίσιο που απαιτεί από τα κράτη μέλη να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την επίτευξη και τη διατήρηση της καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των παράκτιων και θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ. Στο πλαίσιο της ΟΠΘΣ, και κατά την ανάπτυξη των αντίστοιχων εθνικών τους στρατηγικών για τη θάλασσα, τα κράτη μέλη πρέπει να προσδιορίζουν, κατά περίπτωση, τυχόν αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική (ΚΑλΠ) αποτελεί τη βάση της αλιευτικής πολιτικής της ΕΕ. Η ΚΑλΠ καθορίζει ένα σύνολο κοινών κανόνων με στόχο να διασφαλιστεί ότι η αλιεία και η υδατοκαλλιέργεια είναι περιβαλλοντικά, οικονομικά και κοινωνικά βιώσιμες και ότι αποτελούν πηγή υγιεινής διατροφής για τους πολίτες της ΕΕ. Η βιώσιμη αλιεία, η οποία υλοποιείται μέσω της ΚΑλΠ, είναι απαραίτητη για την αύξηση της ανθεκτικότητας και την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Έκθεση της IPCC AR6 της ομάδας εργασίας ΙΙ για την κλιματική αλλαγή 2022: Οι επιπτώσεις, η προσαρμογή καιη ευπάθεια, παρουσιάζουν τις πλέον επικαιροποιημένες επιστημονικές γνώσεις σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια και την παραγωγικότητά τους, εστιάζοντας επίσης στις αυξανόμενες δυσκολίες για την κάλυψη των ανθρώπινων αναγκών.

Η ανάλυση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής που συνδέονται με την υπερθέρμανση του πλανήτη σε 1,5 °C σε σύγκριση με τους 2 °C στη θαλάσσια βιοποικιλότητα, την αλιεία και τα οικοσυστήματα, καθώς και εκείνες της συνεχιζόμενης υπερθέρμανσης του πλανήτη στους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα, περιγράφονται σε 2 άλλες ειδικές εκθέσεις: η ειδική έκθεση της IPCC σχετικά με την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C και η ειδική έκθεση της IPCC για τους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα (SROCC).

Μετά τη συζήτηση που προέκυψε από την SROCC, η έκθεση της πρωτοβουλίας για τους ωκεανούς για το κλίμα και οι συστάσεις πολιτικής της πλατφόρμας για τους ωκεανούς και το κλίμαπαρουσιάστηκαν στην COP25 της UNFCC, η οποία πραγματοποιήθηκε στη Μαδρίτη τον Δεκέμβριο του 2019. Αυτή η COP ανακοινώθηκε από τον πρόεδρό της ως «μπλε COP» αναγνωρίζοντας τους στενούς δεσμούς μεταξύ της υγείας του κλίματος και της υγείας των ωκεανών.

Η πρόκληση που θέτει η κλιματική αλλαγή για την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια καθώς και οι απαντήσεις προσαρμογής αποτελούν τον πυρήνα δύο εκθέσεων του FAO: Παγκόσμια σύνθεση των σημερινών γνώσεων, των επιλογών προσαρμογής και μετριασμού ( 2018) και της προσαρμοστικής διαχείρισης της αλιείας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής (2021).

Στο πλαίσιο της πολιτικής της για την ΟΘΠ, η ΕΕ καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες για τη συγκέντρωση θαλάσσιων δεδομένων από διάφορες πηγές (Γνώση για τη θάλασσα 2000). ΤοEMODnet παρέχει πρόσβαση σε μια ευρεία ποικιλία δεδομένων, προϊόντων και μεταδεδομένων που σχετίζονται με τη βαθυμετρία, τη γεωλογία, τα ενδιαιτήματα του θαλάσσιου βυθού, τη χημεία, τη βιολογία, τη φυσική και τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Επιπλέον, η θαλάσσια υπηρεσία Copernicus παρέχει τακτικές και συστηματικές πληροφορίες αναφοράς σχετικά με την κατάσταση των φυσικών ωκεανών και των περιφερειακών θαλασσών, ενώ ο Ευρωπαϊκός Άτλαντας της Θάλασσας ανταλλάσσει ευρύ φάσμα χωρικών πληροφοριών σχετικά με τις θάλασσες και τις ακτές της Ευρώπης.

Οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές (ΘΠΠ) αναγνωρίζονται διεθνώς ως εργαλείο για τη στήριξη τόσο της προσαρμογής όσο και του μετριασμού. Επισκόπηση και προοπτικές για το μέλλον των ΠΘΠ περιλαμβάνονται στην έκθεση του ΕΟΠ για τα δίκτυα ΠΘΠ στις θάλασσες της Ευρώπης (2015). Με βάση τη μελέτη ETC/ICM χωρική ανάλυση των δικτύων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στις θάλασσες της Ευρώπης, δημοσιεύθηκε ενημερωτικό σημείωμα του ΕΟΠ (2018) σχετικά με τις ΘΠΠ.

Τα χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ έργα ( π.χ. MPA-ADAPT και MPA-ENGAGE για τη Μεσόγειο, ATLAS για τον Ατλαντικό) έχουν παράσχει σημαντικές πληροφορίες για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή σχετικά με το θέμα αυτό. Έχουν αναπτυχθεί πλαίσια και εργαλεία υποστήριξης αποφάσεων για να βοηθήσουν τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων στην προσαρμογή. Το εργαλείο υποστήριξης προσαρμογής για τα νησιά αναπτύχθηκε από το έργο SOCLIMPACT για να βοηθήσει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής στο σχεδιασμό προσαρμοσμένων στρατηγικών και σχεδίων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για τα νησιά τους. Το πλαίσιο στήριξης αποφάσεων ClimeFish περιλαμβάνει πόρους και συστήματα υποστήριξης αποφάσεων με γενικό στόχο τη διασφάλιση της βιώσιμης παραγωγής θαλασσινών ενόψει της κλιματικής αλλαγής.

Στήριξη των επενδύσεων και της χρηματοδότησης

Το νέο ΠΔΠ 2021-2027 παρέχει το 30 % του προϋπολογισμού του για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Υδατοκαλλιέργειας (ΕΤΘΑΥ) στηρίζει καινοτόμα έργα που συμβάλλουν στη βιώσιμη εκμετάλλευση και διαχείριση των υδάτινων και θαλάσσιων πόρων, συμβάλλοντας επίσης στην επίτευξη των στόχων της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, του χάρτη πορείας για τις πολιτικές της ΕΕ για το κλίμα και το περιβάλλον.

Το πρόγραμμα LIFE συγχρηματοδοτεί έργα που περιλαμβάνουν την αποκατάσταση θαλάσσιων και παράκτιων οικοσυστημάτων, την αύξηση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή. Το νέο πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» περιλαμβάνει 3 πυλώνες: Επιστήμη αριστείας, παγκόσμιες προκλήσεις και ευρωπαϊκή βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και καινοτόμος Ευρώπη. Στο πλαίσιο του 2ου πυλώνα, μια ειδική ομάδα (n.6) είναι αφιερωμένη στα τρόφιμα, τη βιοοικονομία, τους φυσικούς πόρους, τη γεωργία και το περιβάλλον και περιλαμβάνει, ως ερευνητικούς τομείς, θάλασσες και ωκεανούς. Νέες ευκαιρίες αναμένονται από την «Αποστολή Αστερίας 2030» και την «Αποκατάσταση των ωκεανών και των υδάτων μας» που αποσκοπούν στην ανάπτυξη γνώσεων, την αποκατάσταση και την προστασία των ωκεανών και των υδάτων μας έως το 2030. ΤοJPI Oceans είναι μια διακυβερνητική πλατφόρμα, για μακροπρόθεσμη συνεργασία, ανοικτή σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και τις συνδεδεμένες χώρες που επενδύουν στη θαλάσσια και ναυτιλιακή έρευνα. Η κλιματική αλλαγή αποτελεί στρατηγικό τομέα της στρατηγικής της ΠΚΠ για τους ωκεανούς 2021-2025, εντός ενός πλαισίου αλληλένδετων τομέων προτεραιότητας για ανθεκτικούς ωκεανούς.

Μια ολοκληρωμένη επισκόπηση διατίθεται στη σελίδα χρηματοδότησης της προσαρμογής από την ΕΕ.

Στήριξη της εφαρμογής

Το FARNET είναι η κοινότητα των ανθρώπων που εφαρμόζουν την τοπική ανάπτυξη με πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων στο πλαίσιο του ΕΤΘΑΥ. Το δίκτυο αυτό συγκεντρώνει τις ΟΤΔ, τις διαχειριστικές αρχές, τους πολίτες και εμπειρογνώμονες από ολόκληρη την ΕΕ για να εργαστούν για τη βιώσιμη ανάπτυξη της αλιείας και των παράκτιων περιοχών. Στο πλαίσιο της στρατηγικής της ΕΕ για την προσαρμογή, προβλέπεται μεγαλύτερη συμμετοχή των περιφερειακών φορέων μέσω αυτών των ομάδων. Ο οδηγός FARNET «Στρατηγικές για τις αλιευτικές περιοχές» ανέφερε ότι μέσω τοπικών έργων ευαισθητοποίησης και στήριξης πρωτοβουλιών για την προώθηση αλλαγών στον τρόπο ζωής που ευνοούν τα τοπικά και βιώσιμα προϊόντα και υπηρεσίες, οι ΟΤΔΑ μπορούν να βοηθήσουν τις κοινότητες για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν.

MRE προσαρμογής

Η έκθεση σχετικά με τον πρώτο κύκλο εφαρμογής της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική (2020) δείχνει ότι το πλαίσιο της ΕΕ για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι ένα από τα πιο ολοκληρωμένα και φιλόδοξα παγκοσμίως. Ωστόσο, πρέπει να ενισχυθεί ώστε να είναι σε θέση να αντιμετωπίσει τις κυρίαρχες πιέσεις, όπως η υπεραλίευση και οι μη βιώσιμες αλιευτικές πρακτικές, τα πλαστικά απορρίμματα, η περίσσεια θρεπτικών συστατικών, ο υποβρύχιος θόρυβος, η ρύπανση και άλλα είδη περιβαλλοντικών πιέσεων. Ενώ η κλιματική αλλαγή αναφέρεται μεταξύ των βασικών πιέσεων για το θαλάσσιο περιβάλλον που ασκούνται από τα κράτη μέλη, βασικά θέματα όπως η οξίνιση των ωκεανών στις ευρωπαϊκές θάλασσες και οι επιπτώσεις των θαλάσσιων καύσωνα στη θαλάσσια βιοποικιλότητα δεν έχουν καθοριστεί επαρκώς στα συστήματα παρακολούθησης σε επίπεδο ΕΕ. Οι προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές που τελούν υπό αποτελεσματική διαχείριση αποτελούν μέρος του προγράμματος μέτρων των εθνικών θαλάσσιων στρατηγικών, με στόχο την αποφυγή της απώλειας και της υποβάθμισης των ειδών και των οικοτόπων, την αύξηση της προστασίας των ακτών και της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων έναντι των παγκόσμιων αλλαγών.