Προσαρμογή σχεδίων διαχείρισης πυρκαγιών

Στην Ευρώπη, οι περισσότερες πυρκαγιές συμβαίνουν στις νότιες χώρες που χαρακτηρίζονται από μεσογειακό κλίμα. Η Νότια Γαλλία, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία είναι οι περιοχές που πλήττονται περισσότερο από τις πυρκαγιές. Αντιπροσωπεύουν περίπου το 75 % του αριθμού των πυρκαγιών και το 90 % της συνολικής καμένης έκτασηςστην Ευρώπη ( San-Miguel-Ayanz et al., 2019). Ακόμη και αν η καμένη έκταση των χωρών αυτών παρουσιάζει ελαφρώς πτωτική τάση από το 1980 (βλ. EFFIS «Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές» σχετικά με τις συνολικές καμένες εκτάσεις), με εξαίρεση την Πορτογαλία, παρατηρείται μεγάλη μεταβλητότητα από το ένα έτος στο άλλο, λόγω των εποχιακών μετεωρολογικών συνθηκών: για παράδειγμα, το 2017 ήταν το δεύτερο έτος που καταγράφεται αύξηση των καμένων εκτάσεων, λόγω πρωτοφανών δασικών πυρκαγιών στην Πορτογαλία, ενώ το 2018 ήταν το χαμηλότερο έτος που έχει καταγραφεί. Ωστόσο, περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες υπέφεραν από μεγάλες δασικές πυρκαγιές το 2018 από ποτέ άλλοτε, όχι μόνο στην περιοχή της Μεσογείου (π.χ. η Σουηδία βίωσε τις χειρότερες περιόδους πυρκαγιών το 2018). Τόσο το 2017 όσο και το 2018 οι περίοδοι πυρκαγιών σχετίζονταν με ρεκόρ ξηρασίας και καύσωνα που σημειώθηκαν κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού στις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο. Ακόμη και αν οι καμένες περιοχές μειώθηκαν από το 1980, ο κίνδυνος πυρκαγιάς παρουσίασε αύξηση κατά την ίδια περίοδο, ιδίως στη νότια και ανατολική Ευρώπη (βλ. τον δείκτη για τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών που αναπτύχθηκε από το έργο PESETA III του ΚΚΕρ), γεγονός που υποδηλώνει ότι η διαχείριση των πυρκαγιών (τόσο στην πρόληψη όσο και στην καταστολή) διαδραματίζει καίριο ρόλο στον περιορισμό των επιπτώσεων των πυρκαγιών.

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να επιδεινώσει περαιτέρω τον κίνδυνο πυρκαγιάς, ιδίως στην περιοχή της Μεσογείου, όπου τα σενάρια προβλέπουν αύξηση του αριθμού των ετών με υψηλό κίνδυνο πυρκαγιάς, αύξηση της διάρκειας της περιόδου πυρκαγιάς και μεγαλύτερες, εντονότερες και συχνότερες πυρκαγιές. Οι κλιματικές προβλέψεις, τόσο σε σενάρια χαμηλών όσο και υψηλών εκπομπών, δείχνουν σημαντική αύξηση του κινδύνου πυρκαγιάς στις περισσότερες ευρωπαϊκές περιοχές, ιδίως στη δυτική κεντρική Ευρώπη, με την επέκταση της περιοχής με μέτριο κίνδυνο πυρκαγιάς προς τον βορρά. Η Πορτογαλία, η Ισπανία και η Τουρκία εξακολουθούν να είναι οι χώρες με τον υψηλότερο απόλυτο κίνδυνο (βλ. τον δείκτη PESETA III του ΚΚΕρ σχετικά με τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών).

Οι αλληλεπιδράσεις της κλιματικής αλλαγής με την κάλυψη της βλάστησης και τα καθεστώτα πυρκαγιών θα πρέπει να γίνουν πλήρως κατανοητές και να ληφθούν δεόντως υπόψη στη διαχείριση των πυρκαγιών, ώστε να καταστεί δυνατή η προσαρμογή των σχετικών σχεδίων και πολιτικών, λαμβανομένων υπόψη των αλλαγών στον τύπο των καυσίμων και της βλάστησης, των αλλαγών στις συνθήκες καύσης και του πρόσθετου κινδύνου πυρκαγιάς.

Τα σχέδια διαχείρισης πυρκαγιών προβλέπουν δράσεις για συγκεκριμένο τομέα, με στόχο: (i) πρόληψη πυρκαγιών, (ii) προστασία ανθρώπων, περιουσιών και δασών από συμβάντα πυρκαγιάς, (iii) και χρήση πυρκαγιών για την επίτευξη στόχων διαχείρισης των δασών και άλλων χρήσεων γης. Κάθε αποτελεσματικό πρόγραμμα διαχείρισης πυρκαγιών πρέπει να λαμβάνει υπόψη την οικολογία και το ιστορικό πυρκαγιών της εξεταζόμενης περιοχής, καθώς και τις γνώσεις σχετικά με τα καθεστώτα πυρκαγιών, τις πιθανές επιπτώσεις των πυρκαγιών, τις τιμές κινδύνου, το απαιτούμενο επίπεδο προστασίας των δασών, το κόστος των δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τις πυρκαγιές και την προβλεπόμενη τεχνολογία πυρκαγιών.

Η διαχείριση των πυρκαγιών μπορεί να επιδιωχθεί μέσω διαφόρων τεχνικών, διασφαλίζοντας την προστασία της ζωής, της περιουσίας και των πόρων μέσω της πρόληψης, της ανίχνευσης, του ελέγχου, του περιορισμού και της καταστολής των πυρκαγιών στα δάση και σε άλλα είδη βλάστησης στις αγροτικές περιοχές. Οι δραστηριότητες διαχείρισης πυρκαγιών περιλαμβάνουν:

• συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και ανίχνευσης·
• Κινητοποίηση και καταστολή ανεπιθύμητων και επιζήμιων πυρκαγιών·
• Χρήση πυρκαγιάς για τη μείωση της συσσώρευσης φυσικών καυσίμων και καταλοίπων από εμπορικές ή μη εμπορικές δραστηριότητες·
• Κατάλληλη χρήση φυσικών ή ανθρωπογενών πυρκαγιών για τη διατήρηση των οικολογικών αξιών και της ακεραιότητας ορισμένων οικοσυστημάτων·
• Αποκατάσταση οικοσυστημάτων που έχουν πληγεί από πυρκαγιά ή εξαρτώνται από αυτήν.

Οι δασικές πυρκαγιές είναι μια διαδικασία με απρόβλεπτη συμπεριφορά και η ανίχνευση, η παρακολούθηση και η πρόβλεψη των πυρκαγιών αποτελούν κρίσιμες φάσεις των μέτρων πρόληψης, οι οποίες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη σε κάθε σχέδιο διαχείρισης των πυρκαγιών. Τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης (ΣΕΠ) μπορούν να διαδραματίσουν καίριο ρόλο στην υποστήριξη της ανίχνευσης πιθανών πυρκαγιών, όσο το δυνατόν νωρίτερα. Ορισμένες εμπειρίες υπάρχουν ήδη, όπως το Global Fire EWS που αναπτύχθηκε από το Global Fire Monitoring Centre (GFMC) ή το πρωτότυπο του Fire Weather Alert System (FWSA) στις ΗΠΑ. Η τεχνολογία παρακολούθησης και ανίχνευσης πυρκαγιάς βελτιώνεται σημαντικά και διατίθενται διάφορα εργαλεία για την προειδοποίηση σχετικά με πυρκαγιά σε συνθήκες «πραγματικού χρόνου», τόσο σε μεγάλη κλίμακα με βάση δορυφορικές εικόνες και συστήματα πληροφοριών πυρκαγιάς (π.χ. EFFIS, μέρος της υπηρεσίας διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης του Copernicus), όσο και σε τοπική κλίμακα με τη χρήση ανιχνευτών καπνού, μη επανδρωμένων αεροσκαφών κ.λπ. Η χρήση μη επανδρωμένων αεροσκαφών αποκτά ολοένα και μεγαλύτερο ενδιαφέρον σε διάφορους τομείς, λόγω των δεδομένων υψηλής ανάλυσης που μπορούν να αποκτήσουν σε σύντομο χρονικό διάστημα και σε σχετικά χαμηλή τιμή. Τα drones μπορούν να παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τη δασική δομή, τη σύνθεση, τον όγκο ή την ανάπτυξη και τη βιομάζα και να παρέχουν ακριβείς πληροφορίες σχετικά με τη θέση, τη διάσταση και την εξέλιξη της πυρκαγιάς, ώστε να είναι πιο αποτελεσματικά προετοιμασμένα για την καταστολή της πυρκαγιάς και τον εντοπισμό περιοχών που πρέπει να εκκενωθούν.

Άλλες δράσεις διαχείρισης πυρκαγιών σχετίζονται με τη μείωση και την αναδιάταξη των καυσίμων υλικών (π.χ. βιομάζα από απορρίμματα, θανατηφόρα δέντρα ή κλαδιά). Ορισμένοι τομείς χρησιμοποιούν επίσης την προκαθορισμένη πυρκαγιά, τη σκόπιμη χρήση πυρκαγιάς για την επίτευξη των στόχων διαχείρισης, όπως στην περίπτωση της γεωργίας, της δασοκομίας και της διαχείρισης της κτηνοτροφίας και της άγριας πανίδας. Οι προβλεπόμενες πυρκαγιές είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος για την απομάκρυνση της ανεπιθύμητης βλάστησης για διάφορους στόχους, συμπεριλαμβανομένης της πρόληψης των πυρκαγιών, διότι συμβάλλουν στη μείωση των καυσίμων υλικών που είναι πιο επιρρεπή στην καύση σε περίπτωση ευνοϊκών συνθηκών (π.χ. ξηρασία ή κύματα καύσωνα). Η παρουσία υψηλού επιπέδου καύσιμων υλικών μπορεί επίσης να είναι ευνοϊκή για την επέκταση της πυρκαγιάς σε μεγάλες περιοχές, καθώς επιταχύνει την ταχύτητα διάδοσης της πυρκαγιάς. Έτσι, η μείωση των καυσίμων υλικών (με τη χρήση προδιαγεγραμμένων πυρκαγιών) μπορεί να είναι μια χρήσιμη στρατηγική διαχείρισης πυρκαγιάς. Ένα κρίσιμο ζήτημα κάθε προγραμματισμένου προγράμματος καύσης είναι, ωστόσο, ο μετριασμός των επιπτώσεων του καπνού. Ένα αποτελεσματικό πρόγραμμα διαχείρισης του καπνού είναι στη συνέχεια απαραίτητο όταν εφαρμόζονται οι προβλεπόμενες πυρκαγιές, όπως η εφαρμογή πυρκαγιάς κατά τη διάρκεια σωστών καιρικών συνθηκών (π.χ. χαμηλό επίπεδο σωματιδίων στον αέρα, άνεμος που δεν κατευθύνεται προς τα αστικά κέντρα, κατάλληλες συνθήκες για την ταχύτητα του ανέμου και την ατμοσφαιρική σταθερότητα).

Οι δράσεις αποκατάστασης και αποκατάστασης αποτελούν μέρος μιας μακροπρόθεσμης διαδικασίας που επικεντρώνεται στην αποκατάσταση των υποδομών και των ζημιών στους φυσικούς πόρους που προκαλούνται από συμβάντα πυρκαγιάς και μπορεί να χρειαστούν πολλά χρόνια. Οι δράσεις περιλαμβάνουν: φύτευση δέντρων, αποκατάσταση αυτόχθονων ειδών, αποκατάσταση ζημιών σε εγκαταστάσεις όπως περιφράξεις, αποκατάσταση οικοτόπων και επεξεργασία χωροκατακτητικών φυτών. Άλλες πρακτικές βιώσιμης διαχείρισης των δασών που αποσκοπούν στη μείωση του κινδύνου πυρκαγιάς και των επιπτώσεων των πυρκαγιών είναι οι εξής: i) τη δημιουργία και τη συντήρηση πυροφραγμών, δασικών διαδρομών και σημείων υδροδότησης, ii) την κατάλληλη επιλογή ειδών δένδρων και iii) τις μόνιμες εγκαταστάσεις παρακολούθησης των δασικών πυρκαγιών και τον εξοπλισμό επικοινωνίας για την πρόληψη της εξάπλωσης καταστροφικών πυρκαγιών.